Lịch sử khẩu trang y tế
Dùng khẩu trang, hay nói rộng ra mặt nạ, để phòng bịnh có từ thời thế kỷ thứ 17 trong bệnh dịch hạch. Thời đó chưa có kiến thức và kỹ năng về nguồn gốc bệnh do vi trùng gây ra, và người ta nghĩ mầm bệnh nằm trong không khí ; do đó có từ ngữ ” miasma ” từ khoảng chừng năm 1660, có nghĩa là khí độc, khí bẩn tỏa từ lòng đất vào không khí, tựa như như khi tất cả chúng ta nói ” sơn lam chướng khí ” để chỉ chất độc bốc lên từ đất vùng bệnh dịch xảy ra. Do đó trong những cơn dịch, những bác sĩ ở Châu Âu mang những mặt nạ hình đầu chim có mỏ nhọn, bọc tới cổ, làm bằng da trong đó chứa những chất hương liệu và những đồ gia vị, có mùi thơm vừa có mục tiêu khử độc vừa che chở cho bớt mùi hôi .
Dần dần, các loại mặt nạ này không còn phổ biến nữa và qua đến thế kỷ thứ 18 thì biến mất, ngoại trừ chuyện chúng được cách điệu hoá trong các trình diễn trên sân khấu hay các cuộc diễu hành đường phố hay carnival.
Bạn đang đọc: Lịch sử khẩu trang y tế
Đến thế kỷ thứ 18, nhà bác học Pháp Louis Pasteur ( 1822 – 1895 ) lý giải nguồn gốc vi trùng của những bệnh tật ( germ theory of diseases ). Từ đó nhà phẫu thuật người Anh Joseph Lister ( 1867 ) đưa ra giả thuyết cho rằng sở dĩ vết thương bị gây bệnh là do những mầm bệnh của những vi trùng từ bên ngoài nhiễm vào và cổ võ cho ” phẫu thuật kháng nhiễm ” ( antiseptic surgery ; hay sát trùng ; anti = chống lại, sepsis = nhiễm vi trùng, nhiễm nấm ) ), hầu hết là dùng chất sát trùng carbolic acid ( nay gọi là phenol ) khử những dụng cụ và những vết thương. Lister được coi là ” cha đẻ của nền phẫu thuật văn minh ” .
Nhưng vào những năm cuối của thế kỷ thứ 19, một thế hệ bác sĩ phẫu thuật mới đã nghĩ ra kế hoạch vô trùng ( asepsis : a = không có, sepsis = nhiễm trùng, do những vi trùng gây làm mủ hoặc lên men ) nhằm mục đích ngăn ngừa vi trùng xâm nhập vào vết thương ngay từ đầu. Bàn tay, dụng cụ, thậm chí còn hơi thở của người đứng giải phẫu đều bị hoài nghi hoàn toàn có thể là nguồn nhiễm vết mổ. Johann Mikulicz, trưởng khoa phẫu thuật của Đại học Breslau ( nay là Warsaw, Ba Lan ) mở màn thao tác với nhà vi trùng học địa phương Carl Flügge, người đã chứng tỏ bằng thực nghiệm rằng những giọt nước nhỏ phóng ra từ đường hô hấp ( respiratory droplets ) lúc ho, nhảy mũi mang theo những vi trùng hoàn toàn có thể được nuôi cấy. Để cung ứng với những phát hiện này, Mikulicz mở màn đeo mặt nạ vào năm 1897, được ông miêu tả là ” một miếng gạc được buộc bằng hai sợi dây vào mũ, và quàng qua mặt để che mũi, miệng và râu “. Cùng năm đó, tại Paris, bác sĩ phẫu thuật Paul Berger cũng khởi đầu đeo mặt nạ trong phòng mổ. Mặt nạ hay khẩu trang là một kế hoạch trấn áp nhiễm trùng tập trung chuyên sâu vào việc ngăn ngừa tổng thể những vi trùng không cho chúng xâm nhập vào vùng phẫu thuật, trái ngược với việc tàn phá chúng bằng hóa chất như trước đó. Một kế hoạch chỉ nhắm vào một tiềm năng thu hẹp như vậy không tránh khỏi bị tranh luận hay chê bai, không tin về ” hàng loạt phục trang phẫu thuật với nón vải, mặt nạ che miệng và mạng che mặt, được phát minh dưới khẩu hiệu giữ vết thương trọn vẹn vô trùng “. Tuy nhiên, mặt nạ ngày càng trở nên thông dụng. Một nghiên cứu và điều tra với hơn 1000 bức ảnh của những bác sĩ phẫu thuật trong phòng mổ tại những bệnh viện ở Mỹ và châu Âu trong khoảng chừng thời hạn từ 1863 đến 1969 đã cho thấy rằng vào năm 1923, hơn hai phần ba đeo khẩu trang và đến năm 1935, hầu hết đều sử dụng khẩu trang .
Một số phụ nữ người Hồi giáo dùng mặt nạ che hết mặt, trừ mắt ( hijab ) hoặc nửa dưới mặt ( niqab ) và nay được xem như một hình tượng tôn giáo. Tuy nhiên trước khi Hồi giáo sinh ra vào thế kỷ thứ 7, vải che mặt cho phụ nữ đã được dùng nhiều nơi trên quốc tế cũng như hiện hữu trong nhiều tôn giáo, văn hoá khác trước đó cũng như lúc bấy giờ .
Trong quần chúng, phụ nữ những thành phố Châu Âu từng mang voile che mặt để bớt phải hít bụi bờ. Thời thành phố Paris được chỉnh trang to lớn dưới sự điều khiển và tinh chỉnh của Georges-Eugene Haussmann ( 1853 – 1870 ), nhiều thành phố củ bị đập phá để thiết kế xây dựng những quốc lộ thênh thang và những dinh thự khổng lồ, những mạng che mặt lại càng thông dụng hơn nữa .
Ở Mỹ, trong một bài viết năm 1878 được in trên Hospital Gazette ( Công báo Bệnh viện ) và trên tạp chí Scientific American, A.J. Jessup, một bác sĩ ở Westown, Thành Phố New York, khuyên dùng mặt nạ bông gòn để hạn chế lây lan trong dịch bệnh : ” Do đó, tất cả chúng ta thấy rằng trong lúc việc cách ly và khử trùng chắc như đinh sẽ vẫn để bệnh lây lan từ bệnh nhân sang bệnh nhân khác, hoàn toàn có thể nào tất cả chúng ta không kỳ vọng một cách tự tin rằng, bằng cách ngăn ngừa sự xâm nhập của vi trùng vào phổi và máu với một mặt nạ có năng lực lọc và được sản xuất đúng cách, tất cả chúng ta hoàn toàn có thể tận mắt chứng kiến cảnh tượng thiên hạ đi bộ trên đường phố trong một thành phố bị nhiễm dịch tả ( 2 ), mà không thấp thỏm bị nhiễm trùng. Một bộ lọc làm bằng bông gòn được làm đúng cách đeo trên miệng và mũi phải ngăn ngừa tổng thể những loại vi trùng trong khí quyển hoàn toàn có thể gây bịnh làm mủ. Chúng ta hoàn toàn có thể tự tin bảo vệ rằng những loại vi trùng gây bệnh cũng sẽ bị loại ra tương tự như như vậy. ”
Ông trích dẫn thí nghiệm của mình dùng những ống nghiệm có và không có nút bông để chứng tỏ lớp bông gòn lọc được những vi trùng, nhưng ý tưởng sáng tạo của ông không được ủng hộ nhiều. Câu chuyện này làm tất cả chúng ta nhớ đến việc quyền lợi của khẩu trang không được cơ quan y tế quốc tế WHO, quần chúng và cả những cơ quan y tế những nước Âu Mỹ công nhận trong quy trình tiến độ đầu của dịch COVID-19, trong những tháng đầu năm 2020, và họ chỉ biến hóa quan điểm về sau, sau khi bệnh dịch đã lan tràn tại Ý, Pháp, Anh, Mỹ nhưng lại không thấy bệnh nhiều như vậy ở những nước Đông Á châu mang khẩu trang thông dụng, trong đó có Nước Ta .
Ở Á Đông, trong lịch sử vẻ vang, dân chúng đã quen thuộc và tin cậy khẩu trang. Mới đây nhất là khẩu trang được dùng thoáng rộng từ Bắc Kinh xuống Hồ Chí Minh để tránh ô nhiễm không khí thành thị và hơn nữa giữ làn da trắng của những bà những cô trong một xã hội vẫn cho da trắng mới đẹp ( hiện tượng kỳ lạ mà người Mỹ gọi là ” colorism ”, hay chủ trương phân biệt màu da dù là cùng một chủng tộc ) .
Năm 1910, một bệnh dịch hạch dạng viêm phổi tiến công Mãn Châu. Được triều đình nhà Thanh Nước Trung Hoa chỉ định để chỉ huy những nỗ lực chống bệnh dịch hạch, bác sĩ Wu Lien-Teh ( Wu Liande ), sinh quán tại Penang ( Mã Lai ) và tốt nghiệp tại Cambridge ( Anh ), cho rằng căn bệnh này lây truyền qua đường không khí và phong cách thiết kế những mặt nạ cho nhân viên cấp dưới y tế cũng như công chúng .
Khẩu trang cũng được dùng thông dụng để che miệng và mũi ( và râu ) trong đại dịch cúm năm 1918 – 19 và từ đó trở thành phương tiện đi lại bảo vệ nhân viên cấp dưới y tế và bệnh nhân khỏi bị lây nhiễm ra khỏi khoanh vùng phạm vi những phòng mổ. Trong đại dịch cúm 1918 – 1919, đeo mặt nạ đã trở thành bắt buộc so với lực lượng công an, nhân viên cấp dưới y tế và thậm chí còn dân cư ở một số ít thành phố của Hoa Kỳ, mặc dầu việc sử dụng nó thường gây tranh cãi. Tuy nhiên, tại những thành phố như San Francisco, tử trận do bệnh cúm suy giảm một phần là do những chủ trương bắt buộc đeo mặt nạ. Từ đây, nguyên do để đeo mặt nạ vượt ra ngoài mục tiêu sử dụng khởi đầu của nó trong phòng mổ : giờ đây khẩu trang cũng bảo vệ người đeo chống lại nhiễm trùng .
Năm 1905, bác sĩ Alice Hamilton ( Chicago ) công bố những thí nghiệm đo lượng vi trùng streptococci phát tán ra ngoài khi bệnh nhân scarlet fever ( bệnh phát ban màu đỏ do streptococcus trong họng gây ra ) ho hoặc khóc, cũng như vi trùng strep từ những bác sĩ và y tá khỏe mạnh khi họ trò chuyện hoặc ho, và do đó khuyến nghị dùng mặt nạ trong khi phẫu thuật. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, hầu hết những bác sĩ phẫu thuật không mang khẩu trang. Tác giả Hamilton viết lại về nhận xét của một sinh viên y khoa : lúc ánh sáng chiếu theo một góc nhìn nào đó, từ chỗ ngồi của mình trong giảng đường, anh ta hoàn toàn có thể nhìn thấy những giọt nước bọt liên tục văng ra ra từ miệng của một bác sĩ phẫu thuật trong lúc ông ta vừa giảng giải vừa thực thi phẫu thuật. Rõ ràng là việc che miệng lại bằng một cách nào đó ngăn ngừa những giọt đờm dãi và phải là giải pháp phòng ngừa liên tục cho những bác sĩ và y tá trong khi phẫu thuật .
Cho đến những năm 1930, những khẩu trang y tế được sản xuất bằng nhiều lớp gạc gòn hoàn toàn có thể giặt lại nhiều lần kèm theo một lớp sắt kẽm kim loại hoàn toàn có thể khử trùng sau khi dùng. Qua thập niên 1930 ‘ s những mặt nạ này từ từ bị sửa chữa thay thế bằng những mặt nạ bằng giấy, dùng một lần rồi bỏ. Qua thập niên 1960 ‘ s, những khẩu trang y tế làm bằng sợi tự tạo Open ào ạt, được gắn chặt sát vào mũi miệng người dùng, và thay vì chỉ ngăn ngừa những vi trùng từ người mang nó đi ra ngoài, nó còn lọc được không khí từ ngoài vào đường hô hấp của người mang khẩu trang. Các điều tra và nghiên cứu gần đây so sánh những khẩu trang kỹ nghệ này với những khẩu trang sản xuất thủ công bằng tay ( may tại nhà ) và Kết luận là chúng bảo vệ bảo đảm an toàn hơn cho người mang nó. Tuy nhiên nếu trở lại mấy mươi năm về trước, lúc người ta so sánh những khẩu trang bằng gạt gòn được sản xuất kỹ nghệ và phong cách thiết kế đúng cách, hoàn toàn có thể tái sử dụng nhiều lần với những khẩu trang sợi tự tạo, dùng rồi bỏ lúc bấy giờ, năng lực bảo vệ của hai loại không khác nhau lắm. Không những thế khẩu trang làm bằng gòn lại lọc không khí càng tốt hơn sau khi được giặt lại vì những sợi gòn bện với nhau ngặt nghèo hơn. Điều này hoàn toàn có thể nhắc nhở tất cả chúng ta là trong những trường hợp mà nhu yếu khẩu trang tăng ào ạt như trong dịch COVID-19 lúc bấy giờ, sự tuỳ thuộc trọn vẹn vào những khẩu trang sợi hoá học-dùng một lần rồi bỏ hoàn toàn có thể gây những khó khăn vất vả lớn lao cũng như những tai hại không lường được, như tất cả chúng ta đã từng tận mắt chứng kiến lúc gần đây tại những vương quốc công nghệ tiên tiến phong phú và tân tiến, lúc mà sự thiếu vắng của những trang bị che chở cá thể dùng một lần rồi bỏ ( disposable personal protective equipment. PPE ) như khẩu trang, màng chắn che mặt, áo bảo lãnh, đã dẫn đến một thực trạng khủng hoảng cục bộ có tính cách kế hoạch .
Khẩu trang N95 ( N95 respirator, xin chú ý respirator khác với “ ventilator ” là máy trợ giúp thở ) là mặt nạ bảo vệ đường hô hấp, được phong cách thiết kế để giúp giảm người dùng tiếp xúc với những hạt trong không khí gồm có những hạt rất nhỏ ( 0,3 micron ) và những giọt lớn. Mặt nạ “ N95 ” theo nghĩa đen có hiệu suất lọc tối thiểu 95 % so với những hạt không nhờn .
Mặt nạ / khẩu trang phẫu thuật ( surgical mask ) được phong cách thiết kế cho những nhân viên cấp dưới chăm nom sức khỏe thể chất mang trong quy trình phẫu thuật và điều dưỡng, để giúp ngăn ngừa ô nhiễm của vùng đang phẫu thuật hoặc bệnh nhân bằng cách giữ lại những giọt chất lỏng thoát ra từ mũi miệng người mang mặt nạ .
Mặt nạ N95 chặn tối thiểu 95 % những hạt thử nghiệm rất nhỏ ( 0,3 micron ), trong khi mặt nạ phẫu thuật ( dùng một lần ) có năng lực kháng chất lỏng và bảo vệ người dùng chống lại những hạt lớn ( 5 micron ), giọt, phun hoặc bắn tung tóe .
Mặt nạ N95 là ” khuôn vàng thước ngọc ” cho khẩu trang trong thực trạng y khoa ( the standard mask for use in health-care settings ). Trong lúc đó, có nhiều vật chứng trên lâm sàng cũng như trong phòng thí nghiệm cho thấy những loại khẩu trang khác cũng có ích không ít thì nhiều .
Ví dụ, hồi tháng 6/2020 tại bang Missouri, có hai người làm tóc thử nghiệm dương thế với Covid-19 và trong lúc thao tác mang mặt nạ phẫu thuật gồm hai lớp gạc. Họ nhiễm bệnh qua nhiều người khác trong mái ấm gia đình họ, nhưng trái lại người mua của họ thì không ai bị lây nhiễm. Một khảo cứu khác gồm có gần 200 nước cho thấy ở những nước có lệnh chính phủ nước nhà hay có tiêu chuẩn phải mang mặt nạ, tỷ suất tử trận chỉ bằng một phần tư tỷ suất những nước không bắt buộc mang mặt nạ .
Ở Đại học Hongkong, người ta cho chuột bị nhiễm Covid-19 và chuột lành mạnh ở trong hai ngăn phòng cách nhau bằng những mặt nạ phẫu thuật. Chừng 25 % chuột lành mạnh bị nhiễm bệnh, so sánh với 2/3 bị nhiễm nếu không có những mặt nạ ngăn vách giữa hai nhóm chuột .
Trong một nghiên cứu và điều tra chưa được công bố, Linsey Marr, kỹ sư môi trường tự nhiên và cọng sự tại Virginia Tech ( Blacksburg ) đã phát hiện rằng ngay cả một chiếc áo phông thun cotton cũng hoàn toàn có thể chặn một nửa lượng khí dung hít vào và gần 80 % khí dung thở ra có size 2 µm. Với khí dung có size 4-5 µm, hầu hết bất kể loại vải nào cũng hoàn toàn có thể chặn hơn 80 % theo cả hai hướng, nhiều lớp vải sẽ hiệu suất cao hơn và dệt càng chặt càng tốt. Một điều tra và nghiên cứu khác cho thấy rằng mặt nạ có nhiều lớp vật tư khác nhau – ví dụ điển hình như bông gòn và lụa – hoàn toàn có thể bắt khí dung hiệu suất cao hơn so với mặt nạ làm từ một vật tư đơn lẻ .
Mặc dù có những độc lạ giữa những phe nhóm chính trị ( tỷ số trong phe dân chủ mang nhiều hơn phe cọng hòa ), giữa những trình độ tri thức ( người có bằng ĐH tỷ số cao hơn ), tuổi tác ( người già nhiều hơn người trẻ ), những khoảng cách này đang thu hẹp lại trong khi đại dịch coronavirus liên tục diễn ra. Càng ngày càng có nhiều người Mỹ nói rằng họ liên tục đeo khẩu trang hoặc che mặt trong những shop và những cơ sở kinh doanh thương mại khác. 85 % nói rằng họ đã làm như vậy luôn luôn hay gần như luôn luôn trong tháng qua ( 90 % cho người gốc Á châu ), theo một cuộc khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew được triển khai từ ngày 3 đến ngày 16 tháng 8, năm 2020. Khi được hỏi câu hỏi tương tự như vào đầu Tháng 6, chỉ có 65 % người Mỹ cho biết họ liên tục đeo khẩu trang .
Bảy tháng từngày bắt đầu các biện pháp cách ly, có vẻ như giải pháp hữu hiệu nhất để ngăn chặn đại dịch vẫn là cái khẩu trang rẻ tiền và xưa hàng trăm năm nay. Nhà kinh tế Brian Bethune đã cho rằng nếu trước đây Mỹ chịu dùng khẩu trang đồng loạt mà ông gọi là “ giải pháp 25 xu” thi đã tránh được suy thoái kinh tế. Tuy nhiên, đấy là quan điểm của nhà kinh tế, giới y khoa văn chưa hoàn toàn đồng thuận về điểm này và hiện nay đang có những thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, “randomized controlled studies”, ví dụ Christine Benn (University of Southern Denmark, Copenhagen) so sánh một nhóm dùng khẩu trang với nhóm không dùng khẩu trang (nhóm kiểm soát) ở Guinea Bissau (Tây Phi Châu) lúc đại dịch đang hoành hành, sớm lắm đến cuối năm mới có kết quả. Chúng ta hãy chờ xem, nhưng tốt hơn hết thiết nghĩ trong lúc chờ đợi mọi người nên mang khẩu trang và các biện pháp giãn cách, theo hướng dẫn của các cơ quan thẩm quyền để bảo vệ cho chính mình và cho người khác.
Chú thích:
- mRNA vaccine: đưa acid nhân RNA của virus vào cơ thể bệnh nhân, cơ thể căn cứ vào đó sản xuất ra kháng nguyên giống như kháng nguyên của virus, sau đó cơ thể sẽ sản xuất kháng thể chống các kháng nguyên của virus đó.
- Điều này có thể đúng đối với những bệnh truyền qua không khí, qua các giọt nước dãi (droplets, như bệnh COVID-19, bệnh dịch hạch dạng phổi/pulmonary plague) nhưng đối với bệnh dịch tả (cholera) thì không đúng theo kiến thức hiện nay. Dịch tả do Vibrio cholerae là tác nhân gây ra, là một vi khuẩn hình hạt đậu với cái đuôi dài sử dụng để tự đẩy và di chuyển. Các vi khuẩn được truyền giữa người qua đường phân-miệng (fecal-oral route); cắn một miếng thực phẩm bị ô nhiễm hoặc một ngụm nước bị ô nhiễm có thể gây nhiễm trùng. Một loại độc tố do vi khuẩn tiết ra, nhắm vào các thụ thể trong ruột người, gây ra các triệu chứng đặc thù bệnh dịch tả như tiêu chảy quá nhiều phân lỏng như nước; nôn mửa; mất nước; và, nếu không được điều trị đúng cách, suy giảm nhanh chóng và tử vong.
Bác sĩ Hồ Văn Hiền
Ngày 15 tháng 9 năm 2020
Tài liệu tham khảo:
1 ) Pandemics Come and Go But Medical Masks Are Eternal
An illustrated timeline shows how they have brought us together, not kept us apart, over the last 400 years .
https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2020-04-10/medical-face-masks-an-illustrated-history
2 ) A history of the medical mask and the rise of throwaway culture
DOI : https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)31207-1
https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)31207-1/fulltext
3 ) The transmission of cholera
https://www.csis.org/blogs/smart-global-health/transmission-cholera#:~:text=Vibrio%20cholerae%20is%20the%20causative,contaminated%20water%20can%20cause%20infection .
4 ) Niqab
https://en.wikipedia.org/wiki/Niq%C4%81b
5 ) In Pursuit of PPE
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2010025
6 ) In the 1918 flu pandemic, not wearing a mask was illegal in some parts of America. What changed ?
https://www.cnn.com/2020/04/03/americas/flu-america-1918-masks-intl-hnk/index.html
7 ) Lynnes Peeple Face masks : what the data say
The science supports that face coverings are saving lives during the coronavirus pandemic, and yet the debate trundles on. How much evidence is enough?
https://www.nature.com/articles/d41586-020-02801-8#ref-CR4
8 ) More Americans say they are regularly wearing masks in stores and other businesses
More Americans say they are regularly wearing masks in stores and other businesses
Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Phát Minh
