An sinh gia đình tại nông thôn Nam Bộ hiện nay

AN SINH GIA ĐÌNH TẠI NÔNG THÔN NAM BỘ HIỆN NAY

Vũ Thị Thu Thanh*

An sinh mái ấm gia đình là một khái niệm dùng để chỉ sự bảo vệ của mái ấm gia đình cho từng thành viên, nhất là trong những phân đoạn có năng lực dễ tổn thương như sinh, lão, bệnh, tử và trạng huống khác như tai nạn đáng tiếc, thất nghiệp, khuyết tật, mất gia tài … về những nhu yếu cơ bản như thực phẩm, nhà tại, quần áo, giáo dục, kinh tế tài chính và những sự tương hỗ ý thức để giúp những thành viên tăng trưởng và hội nhập xã hội. Sự cung ứng những nhu yếu cơ bản và quyền lợi của những thành viên dựa trên sự phân loại về vai trò và nghĩa vụ và trách nhiệm được thực thi một cách tuần tự giữa những thế hệ trong mái ấm gia đình. Nhiều dịch chuyển xã hội đã xảy ra ở nông thôn Nam Bộ trong thời kỳ công nghiệp hóa như áp lực đè nén dân số, hết sạch quỹ đất nông nghiệp, bất bình đẳng trong phân phối ruộng đất, ngày càng tăng ứng dụng những loại máy móc nông nghiệp tiết kiệm ngân sách và chi phí lao động, dịch chuyển giá thành nông sản và xuất cư. Bài viết này nghiên cứu và phân tích một số ít xu thế xã hội đã và đang xảy ra làm suy giảm phúc lợi mái ấm gia đình, đó là : sự dịch chuyển về chiếm hữu ruộng đất, về thời cơ nông nghiệp, cơ hội sinh kế có được từ mạng lưới trao đổi kinh tế tài chính nông thôn, và khuynh hướng xuất cư ; đồng thời cho thấy một toàn cảnh sản xuất nông nghiệp rộng hơn đang chi phối nền kinh tế tài chính nông nghiệp lúc bấy giờ .
Có thể nói, mái ấm gia đình là nơi cung ứng những nhu yếu cơ bản và quyền lợi cho những thành viên. Trong mái ấm gia đình luôn có “ những cánh tay thao tác lẫn những miệng ăn phải nuôi ; trẻ nhỏ và người già là những miệng ăn, những đôi tay của họ thì không có ích lợi gì bao nhiêu cho lao động, ngược lại, người trẻ tuổi và người lớn sản xuất nhiều hơn cái mà họ ăn, và diễn ra một sự tái phân phối giữa người này và người kia, mỗi người đều biết rằng trong suốt cuộc sống, mình sẽ trải qua tổng thể những tình cảnh ” ( Henri Mendras. 1995 : 39-49, dẫn lại theo Trần Hữu Quang, 2011 : 5 ). Trong xã hội nông nghiệp, mái ấm gia đình là hình thức thông dụng và là một đơn vị chức năng sản xuất mà phương tiện đi lại để bảo vệ sự sống sót của nó là đất đai. Trong mái ấm gia đình, con cháu là nguồn bảo vệ kinh tế tài chính và là nơi phụ thuộc của cha mẹ khi họ già yếu. Những người già, sau một quy trình dài lao động, được tôn kính và được chăm nom cho tới chết ; trẻ nhỏ được nuôi nấng và được xã hội hóa phần lớn trong mái ấm gia đình ; người trẻ tuổi và người lớn là nguồn lao động chính để phân phối những nguồn lực cho những thành viên còn lại. Các biến cố xảy ra trong mái ấm gia đình đều được những thành viên san sẻ, chăm nom và trợ giúp. Sự phân loại những nghĩa vụ và trách nhiệm được thực thi giữa những thế hệ theo tuần hoàn chứ không phải theo tuyến tính. Có thể nói mái ấm gia đình là nơi mà những thành viên, từ lúc sinh ra cho đến lúc chết đi, đều hoàn toàn có thể dựa vào đó để tìm kiếm sự nuôi dưỡng, chăm nom, tăng trưởng và san sẻ tình cảm. Chính trên cơ sở đó mà mái ấm gia đình được xem như một bộ phận của mạng lưới hệ thống bảo hiểm ( Bùi Quang Dũng. 2007 : 129 – 130 ) .
Đầu thế kỷ XX, tại những nước tăng trưởng, quy trình công nghiệp hóa, đô thị hóa đã khiến hàng ngàn mái ấm gia đình di cư từ nông thôn ra đô thị sinh sống và thao tác. Các nhà kinh tế tài chính và công tác làm việc xã hội mở màn thuyết phục rằng công nghiệp hóa không còn tạo ra việc làm cho người già và mái ấm gia đình bất lực trong việc triển khai những nghĩa vụ và trách nhiệm phân phối phúc lợi kinh tế tài chính cho cha mẹ của họ ( Weiler, 1986 : 77-78 ). Đồng thời, những nhà cải cách mở màn nhấn mạnh vấn đề mối liên hệ giữa tuổi già, bệnh tật và nghèo khó ( Haber, 1983, dẫn theo Weiler. 1986 : 78 ). Bởi vì nhiều giả định cho rằng người già được chăm nom tốt ở xã hội nông thôn trong quá khứ nhưng trong xã hội tân tiến nghĩa vụ và trách nhiệm của mái ấm gia đình trong việc chăm nom mái ấm gia đình suy giảm. Ở những nước thứ ba, sự trông cậy của người già vào mái ấm gia đình của họ càng cao vì thiếu vắng sự phân phối những dịch vụ sẵn có như ở những nước tăng trưởng ( Bali, 1999 : 66 ). Vì vậy, theo đà tăng trưởng, những yếu tố tương quan đến phúc lợi mái ấm gia đình, đặc biệt quan trọng là người già được “ thể chế hóa ” theo pháp lý bởi cơ quan chính phủ và những tổ chức triển khai công và tư để đối phó với những yếu tố có tương quan ( Weiler, 1986 : 78 ). Trong tiến trình tăng trưởng, khi công nghiệp hóa vẫn còn trong quá trình đầu của sự tích lũy tư bản, việc thực thi phúc lợi xã hội chỉ dành cho bộ phận chính thức ở đô thị. Nhưng khi công nghiệp hóa tăng trưởng, với sức mạnh kinh tế tài chính can đảm và mạnh mẽ, thì việc triển khai phúc lợi xã hội được phân phối cho cả bộ phận chính thức và phi chính thức ở cả đô thị lẫn nông thôn. Điều đó có nghĩa là sự Open của phúc lợi xã hội là hiệu quả tất yếu của sự công nghiệp hóa .

Nếu như đến một giai đoạn nào đó của sự phát triển công nghiệp hóa, an sinh gia đình dần yếu đi, thì nhà nước và các tổ chức xã hội sẽ đứng ra đảm nhận vai trò cung cấp các nguồn lực để hỗ trợ cho các công dân của họ. Câu hỏi được đặt ra là tình hình an sinh gia đình nông thôn Nam bộ hiện nay như thế nào, đã tới “ngưỡng” để các chính sách an sinh xã hội tính đến họ hay chưa. Dựa trên kết quả khảo sát đề tài “Một số đặc trưng về định chế xã hội và con người Nam Bộ trong tiến trình phát triển bền vững giai đoạn (2011-2020)” thuộc Chương trình “Nghiên cứu Nam Bộ 2011-2012” (CT 11-22) của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ chủ trì, được tiến hành tại sáu xã nông nghiệp thuộc các tỉnh An Giang, Vĩnh Long và Bà Rịa-Vũng Tàu, bài viết xem xét các yếu tố có tính chất quyết định đến sự an sinh gia đình, qua đó gợi ý rằng cần có các chính sách an sinh xã hội hiệu quả hơn để thay thế cho an sinh gia đình đang dần yếu đi.

1. Sở hữu ruộng đất và thu nhập nông hộ hiện nay

Có lẽ vì sự phong phú về nguồn cung ứng lương thực sẵn có, “ làm chơi ăn thiệt ”, “ đất rộng, người thưa ” mà Nam Bộ đã lôi cuốn dân cư từ những nơi khác đến định cư và lập nghiệp nên tỷ lệ dân số Nam Bộ ngày càng tăng khá nhanh, đặc biệt quan trọng trong 80 năm qua : từ 70 người / km2 năm 1931 lên tới 502 người / km2 năm 2011 ( Trần Hữu Quang, 2013 : 36 ). Cùng với quy trình tăng dân số, diện tích quy hoạnh đất canh tác cũng tăng lên đáng kể : từ 294.336 ha năm 1836 ( Nguyễn Đình Đầu. 1994 : 137,182 – 183 ) lên gần 4.000.000 ha năm 2011 ( Tổng cục Thống kê, 2011, bảng 3 và 22, dẫn theo Trần Hữu Quang, 2013 ). Trải qua hơn ba thế kỷ tăng trưởng, Nam bộ đã không còn mang hình ảnh sung túc như câu ca, câu hát trước đây : “ Ai ơi về miệt Tháp Mười, cá tôm sẵn bắt lúa trời sẵn ăn ” hay “ Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, về sông ăn cá về đồng ăn cua ” hay “ cò bay thẳng cánh ” … Nam Bộ giờ đây dưới áp lực đè nén dân số ngày càng ngày càng tăng trong khi quỹ đất hạn chế đã làm trung bình đất nông nghiệp trên đầu người ngày càng thấp .
Cuộc tìm hiểu của Trần Hữu Quang vào 5-2012 [ 1 ] cho biết số hộ không có đất chiếm 30,3 % trên tổng số mẫu tìm hiểu, tuy số hộ có đất vẫn chiếm hầu hết ( 209 hộ trong tổng số 300 hộ tìm hiểu ) nhưng số hộ có từ một héc-ta trở xuống chiếm đến 68,4 %, đặc biệt quan trọng tác dụng cuộc tìm hiểu cho thấy hộ có chiếm hữu lớn về đất đai không còn như trước đây ( xem Bảng 1 ) .
Bảng 1. Cơ cấu nông hộ, phân theo quy mô ruộng đất chiếm hữu, Nam bộ năm 1931 và 2012 ( đvt : % )

* Chú thích : Vì chiếm hữu ruộng đất Nam Bộ trước đây lớn, không manh mún nên Yves Henry chỉ chia hộ có diện tích quy hoạnh đất dưới 1 ha ( 33,7 % ) và hộ có từ 1/5 ha ( 38,1 % )
Nguồn : Số liệu năm 1931 nguồn Yves Henry, 1932 ; và số liệu năm 2012 theo nghiên cứu và phân tích trong báo cáo giải trình của Trần Hữu Quang. 2013 .
Đối với người nông dân truyền thống cuội nguồn, ruộng đất là một nguồn lợi kinh tế tài chính cho hầu hết những nhu yếu của họ : thực phẩm, quần áo, nhà cửa, giáo dục và những loại sinh hoạt phí khác đồng thời là nguồn thu nhập để giàn trải cho những rủi ro đáng tiếc mang tính tự nhiên : sinh, lão, bệnh, tử và những rủi ro đáng tiếc khác từ kinh tế tài chính, xã hội và thiên nhiên và môi trường. Theo đó, ruộng đất vừa là nguồn sinh kế vừa là nguồn phúc lợi ( Hoskins, 1957 : 190 – 194 ) .
Đối với người nông dân có đất thì mức độ chiếm hữu ruộng đất có tác động ảnh hưởng lớn đến nguồn thu nhập của họ, ở đây chúng tôi chỉ nói về thu nhập có được từ hoạt động giải trí trồng trọt còn thu nhập từ những hoạt động giải trí chăn nuôi và phi nông nghiệp sẽ nói ở phần sau. Bình quân chiếm hữu ruộng đất đầu người càng thấp thì trung bình thu nhập đầu người càng thấp, đương nhiên cùng một mức độ chiếm hữu ruộng đất như nhau mà khác nhau về loại cây xanh, giống cây cối cũng sẽ khác nhau về thu nhập nhưng nhìn chung người có chiếm hữu ruộng đất càng nhiều sẽ có thu nhập cao hơn so với người có ít ruộng đất hơn. Đối với vùng trồng lúa, thì theo một chủ trang trại cho rằng “ Tôi nghĩ với thị trường lúa gạo bấp bênh nhiều năm, những người canh tác 1-2 héc-ta ruộng không hề có lời ” [ 2 ] .
Tương tự, một hộ nông dân chỉ có xấp xỉ hai héc-ta và trồng lúa thì thu nhập “ cũng chỉ đủ sống mà không thể nào khá hơn được ” ( Võ Văn Dân, 2012 ). Theo đo lường và thống kê một nông dân ở xã Bình Thủy, An Giang, sau khi đã trừ ngân sách của những khoản góp vốn đầu tư gồm có vật tư và ngân sách thuê máy móc chưa tính công của mái ấm gia đình, số tiền còn lại chỉ giao động từ 964.000 đồng đến 1.084.000 đồng cho một công đất ( 1.000 mét vuông ) trong vụ Đông Xuân 2011 ( Phan Thanh Lời, 2012 ). Như vậy, ước tính khoảng chừng 10 triệu cho một héc-ta / 1 vụ. Tuy nhiên, vụ Đông Xuân là vụ có thu hoạch cao nhất, so với hai vụ còn lại là vụ Hè Thu và vụ Mùa số tiền còn lại sau khi trừ ngân sách chỉ khoảng chừng 6-8 triệu cho một héc-ta. Như vậy, một mái ấm gia đình chiếm hữu một héc-ta, canh tác ba vụ / năm, doanh thu khoảng chừng 24.000.000 đồng / năm, khoảng chừng 2.000.000 đồng / tháng / mái ấm gia đình. Như vậy, nếu dựa vào sự đo lường và thống kê trên và số liệu về mức chiếm hữu ruộng đất có được từ cuộc tìm hiểu của Trần Hữu Quang ( xem lại Bảng 1 ) cho thấy được phần nào diện mạo mức sống của người nông dân và năng lực cung ứng của mái ấm gia đình khi gặp những rủi ro đáng tiếc trong đời sống .
Nếu như trung bình chiếm hữu ruộng đất đầu người thấp là một khuynh hướng có đặc thù quy luật trong thời kỳ công nghiệp hóa và sự ngày càng tăng những hoạt động giải trí phi nông nghiệp ở những vùng nông thôn là một xu thế thì mạng lưới trao đổi kinh tế tài chính nông thôn lúc bấy giờ và sinh kế của những người không có đất hoặc ít đất sẽ bị tác động ảnh hưởng như thế nào, nói cách khác thực trạng này sẽ ảnh hưởng tác động như thế nào đến phúc lợi mái ấm gia đình .

2. Mạng lưới trao đổi kinh tế nông thôn và cơ hội sinh kế

Trong xã hội nông nghiệp truyền thống lịch sử, sự trao đổi sản phẩm & hàng hóa, gồm có nguyên vật liệu sản xuất nguồn vào và thành phẩm, đa phần được thanh toán giao dịch tại ở địa phương. Ở xã hội nông nghiệp tân tiến, với sự tăng trưởng của khoa học kỹ thuật, giao thông vận tải và những công cụ kinh tế tài chính hiệu suất cao thì hoạt động giải trí phi nông nghiệp diễn ra sinh động hơn, mức độ kinh doanh thương mại hóa và thanh toán giao dịch với thị trường bên ngoài trở nên can đảm và mạnh mẽ hơn. Sự thịnh vượng của vùng nông thôn lúc này không còn chỉ dựa vào ruộng đất mà còn dựa vào mức độ sản xuất sản phẩm & hàng hóa và cung ứng dịch vụ từ bộ phận phi nông nghiệp tại nông thôn ( Vaidyanathan, 1986 ) .
Sự chuyển dời cơ cấu tổ chức lao động theo hướng giảm tỉ trọng nông nghiệp và tăng tỉ trọng công nghiệp và dịch vụ tại Nam bộ cũng như cả nước vốn được coi như một hệ quả tất yếu của sự tăng trưởng theo hướng công nghiệp hóa. Cụ thể, theo tác dụng cuộc tổng tìm hiểu nông thôn, nông nghiệp và thủy hải sản của Tổng cục Thống kê năm 2011 số lượng hộ nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy hải sản chỉ còn chiếm 57,6 % so với tổng số hộ nông thôn ở Nam bộ, giảm mạnh so với tỷ suất 67,0 % vào năm 2006 trong khi diện tích quy hoạnh đất sản xuất nông nghiệp đã ngày càng tăng đáng kể trong gần một thế kỷ qua. Cuộc tìm hiểu do Trần Hữu Quang tiến hành cũng cho thấy một khuynh hướng tương tự như, chỉ có 41 % hộ trọn vẹn làm nghề nông, số hộ vừa làm nghề nông vừa làm nghề phi nông lên đến 48 % và 11 % hộ trọn vẹn làm nghề phi nông nghiệp ( Trần Hữu Quang, 2013 : 49 ) .
Tuy nhiên, những loại ngành nghề phi nông nghiệp mà cuộc tìm hiểu này ghi nhận được ở sáu xã tìm hiểu nói trên chỉ là những ngành nghề và dịch vụ đơn thuần như may đồ, uốn tóc, làm nghề mộc, làm nghề tiện, làm nghề bạc, gia công nhôm và sắt, thay thế sửa chữa máy móc, thay thế sửa chữa điện tử, sửa xe, làm bẫy chuột, làm ghế đá, làm chậu xi-măng, làm bánh lọt, làm bánh mì, làm khô cá lóc, xay xát lúa, làm bợ nhấc nồi, đan giỏ lục bình, chạy xe ôm, chạy xe ba gác, giúp việc nhà …. Điều đó cho thấy một thực tiễn là tình hình tăng trưởng công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn Nam bộ còn rất là yếu kém cỏi và chậm rãi .
Mạng lưới trao đổi kinh tế tài chính và cơ cấu tổ chức thu nhập ở sáu xã tìm hiểu hầu hết dựa trên hoạt động giải trí trồng trọt và chăn nuôi. Thu nhập từ những hoạt động giải trí phi nông nghiệp không cao, thường hướng đến việc phân phối những dịch vụ và ngành nghề tiểu thủ công ship hàng cho những nhu yếu tự cung tự túc tự cấp trong vùng. Kết quả cuộc tìm hiểu cho thấy mức thu nhập trung bình cho một nhân khẩu một tháng năm 2011 nơi những hộ tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ và kinh doanh đều thấp hơn so với nông hộ có đất trên mức trung bình, tức nhiều hơn 0,98 héc-ta / hộ ( xem Bảng 1 ). Số liệu này chứng tỏ rằng tuy đã có sự di dời khá mạnh trong cơ cấu tổ chức ngành nghề và cơ cấu tổ chức lao động, nhưng sự chuyển dời này không mang lại đời sống tốt hơn cho người hoạt động giải trí trong nghành phi nông nghiệp, vì thế ruộng đất vẫn là nguồn sinh kế vững chãi cho người nông dân .
Sự trao đổi sản phẩm & hàng hóa tại nông thôn đa phần diễn ra tại địa phương và phần nhiều là bán cho thương lái tư nhân. Kết quả khảo sát cho thấy những hộ mái ấm gia đình nông thôn trong năm 2011 đều bán đi hầu hết sản lượng mà mình làm ra. Tỷ lệ nông sản bán ra chiếm đến 93 % sản lượng lúa, 98 % sản lượng hoa màu, 98 % trái cây, 99,7 % cá tôm, và 84 % heo. Cách thức tiêu thụ lúa đều tương tự như nhau ở cả sáu địa phận tìm hiểu .
Bảng 2. Cơ cấu thu nhập cả năm 2011 trung bình mỗi hộ, phân theo ngành nghề chính của hộ mái ấm gia đình, tìm hiểu tại 6 xã Nam bộ năm 2012 ( % )

Nguồn : Trần Hữu Quang. 2013 .
Việc tiêu thụ nông sản phụ thuộc vào vào mạng lưới trung gian hoàn toàn có thể khiến người nông dân bị ép giá. Ngoài ra, người nông dân có đất nhờ vào nhiều vào vốn và giá thành nông sản thị trường. Trong quy trình trồng trọt từ khâu làm đất đến khi khâu thu hoạch hầu hết nông dân đều đi vay vốn sản xuất bằng nhiều hình thức khác nhau từ những đại lý tư nhân gồm có những đại lý phân bón, tiệm cầm đồ, những cơ sở cho thuê máy móc, những tín dụng thanh toán tư nhân. Các khoản vay này được tính lãi và hoàn trả sau khi thu hoạch, nếu những khoản vay chưa được hoàn trả thì vẫn sẽ bị tính lãi .

Mặt khác, mạng lưới trao đổi có phần khép kín, có tính chất “chia sẻ cơ hội sinh kế” dựa vào hoạt động chính là trồng trọt tạo nên tâm lý gắn với ruộng đất của người nông dân. Người nông dân không biết làm gì nếu không có đất, và “nếu có vốn thì mướn đất làm, còn không thì cố thôi, ở đây thiếu việc làm” (PVS nam chủ hộ, xã Bình Mỹ). Người không có đất và ít đất phụ thuộc nhiều mạng lưới đó, họ bám víu mạng lưới này để tìm kiếm cơ hội việc làm. Địa bàn thôn xã trở thành nơi bao bọc họ. Khi mạng lưới trở nên chật chội và co cụm thì cơ hội việc làm trở nên hiếm hoi. Nỗi lo “sợ thất nghiệp do ngày nay nông nghiệp sử dụng máy móc nhiều” (PVS nam chủ hộ, xã Bình Mỹ) đeo bám họ. Bà S. năm nay đã 60 tuổi, không có học vấn và không có ruộng đất sống với hai đứa cháu vì ba mẹ chúng đã li dị và đều đã tái hôn không trợ cấp cho bà cháu. Hằng ngày, bà làm sơ chế me (trái me tươi, bỏ vỏ rồi phơi khô), thu nhập khoảng 5.000.000 đồng/năm. Hai đứa cháu đang học tiểu học, nhiều lần định nghỉ vì không tiền đóng học phí. Hằng ngày, hai cháu lang thang ở mé sông để nhặt đồ phế liệu đi bán. Bà nói “đêm ngủ không được, lo cho mấy đứa nhỏ, già rồi nên sợ” (PVS nữ chủ hộ, xã Bình Mỹ).

Yasuba ( 1962 ) cho rằng tiến trình định cư có tương quan đến thời cơ nông nghiệp và tỉ lệ sinh đẻ, so với vùng định cư truyền kiếp, đất đai trở nên khan hiếm và đắt đỏ thì thời cơ nông nghiệp thấp, do áp lực đè nén dân số cao nên quy mô mái ấm gia đình thường nhỏ hơn, ngược lại, so với vùng đất mới, đất đai sẵn có và rẻ hơn thì thời cơ nông nghiệp thuận tiện hơn và quy mô mái ấm gia đình lớn hơn ( Yasuba, 1962, dẫn lại theo Laidig, Gary L và những tác giả khác, 1981 : 195 ). So sánh số liệu của hai cuộc tổng tìm hiểu dân số năm 1999 và năm 2009, tỷ suất tăng dân số trung bình trong 10 năm này ở miền Tây Nam bộ là 0,64 % mỗi năm ( tỉ lệ khá thấp ), và 3,3 % ở Đông Nam bộ. Cơ hội nông nghiệp ở Tây Nam bộ cũng kém hơn so Đông Nam bộ, vật chứng là số liệu của cuộc tổng tìm hiểu dân số năm 2009 cho biết ở Tây Nam bộ, tỷ suất di cư ra khỏi vùng chiếm tỷ suất cao nhất nước ( 5,6 % ) và tỷ suất di cư từ vùng khác đến thuộc hàng thấp nhất trong nước ( 1,6 % ) ( trong vòng 5 năm 2004 – 2009, số người di cư đến là 70 ngàn người, và di cư đi là 734 ngàn người, tỷ suất di cư thuần túy là – 8,4 phần ngàn hàng năm ). Trong khi đó, miền Đông Nam bộ thì ngược lại có tỷ suất di cư từ vùng khác đến cao hơn hẳn so với toàn bộ những vùng khác trong nước ( 16,5 % ) ( Lê Thanh Sang, 2012 ). Có lẽ thế cho nên, lý giải theo lập luận Yasuba, sự tăng trưởng của Tây Nam bộ có vẻ như “ chững lại ” so với Đông Nam Bộ. Điều đó lý giải cho sự khan hiếm thời cơ việc làm ở Tây Nam bộ trong khi Đông Nam bộ lại diễn ra thực trạng khiếm dụng lao động nông nghiệp ( Trần Thị Nhung, 2013 ) .
Với mạng lưới trao đổi kinh tế tài chính có đặc thù “ san sẻ cơ hội sinh kế ” được trình diễn như trên, khi đề cập tới một vài tâm lý và tâm trạng của người nông dân về đời sống kinh tế tài chính của mái ấm gia đình họ có “ cảm thấy yên tâm hay lo âu về đời sống kinh tế tài chính của mái ấm gia đình ông / bà trong năm nay và năm tới ” không ? có tới trên 50% chủ hộ trong mẫu tìm hiểu vấn đáp là cảm thấy lo âu : chỉ có 9,3 % chủ hộ vấn đáp là khá yên tâm, 37,7 % cũng tạm yên tâm, 29,0 % cảm thấy hơi lo âu, và 23,7 % rất lo âu .

3. Xuất cư và vấn đề hỗ trợ gia đình

Nếu như ruộng đất là nguồn kinh tế tài chính bảo vệ giúp cho người già thì con cháu là nơi phụ thuộc để họ tìm kiếm sự chăm nom và những tương hỗ về mặt tình cảm và sức khỏe thể chất. Đối với nền kinh tế tài chính nông nghiệp dựa trên ruộng đất, nền sản xuất dựa vào hộ mái ấm gia đình với ít sự chuyển dời lao động ( Kumar, 1999 : 78 ) nhưng trong tiến trình công nghiệp hóa sự vận động và di chuyển lao động giữa nông nghiệp với công nghiệp và dịch vụ diễn ra tiếp tục. Hiện tượng xuất cư là trong thực tiễn diễn ra do áp lực đè nén dân số ngày càng tăng trong khi quỹ đất nông nghiệp hạn hẹp và đã hết sạch, bất bình đẳng trong phân phối ruộng đất, ngày càng tăng ứng dụng những loại máy móc nông nghiệp tiết kiệm ngân sách và chi phí lao động trong khi sự kinh doanh thương mại hóa ở nông thôn tăng trưởng chậm, doanh thu nông nghiệp thấp, việc làm khan hiếm. Điều đó là lực đẩy cho di cư nông thôn-đô thị và di cư vùng, dẫn đến nông thôn chỉ còn người già và trẻ nhỏ. Theo số liệu thống kê năm 2011, tỷ suất người nhập cư vào ba TT kinh tế tài chính lớn của Đông Nam Bộ là Tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng mạnh và cao, trong đó Tỉnh Bình Dương 64,8 %, Đồng Nai 31,4 %, thành phố Hồ Chí Minh 25,0 % ( Trần Hữu Quang, 2013 : 36-38 ). Xu hướng di cư đến những khu vực đô thị, khu vực công nghiệp và dịch vụ ngày càng ngày càng tăng và còn liên tục trong thời hạn tới .
Có thể nói mạng lưới trao đổi nông thôn lúc bấy giờ mang lại thuận tiện cho những hộ có đất. Các hộ này hoàn toàn có thể dựa vào nguồn thu không thay đổi từ việc trồng trọt để phân phối mọi nhu yếu của mái ấm gia đình. Nhưng mạng lưới này gây hạn chế rất nhiều cho đời sống của những hộ ít đất và không có đất và một phần hộ bằng tay thủ công và kinh doanh nhỏ. Vì vậy, trong cơ cấu tổ chức thu nhập, những nông hộ có đất trên mức trung bình và không phải đi làm mướn nông nghiệp có thu nhập cao so với những loại hộ còn lại và họ cũng ít nhận được khoản thu từ tiền của người đi làm xa hay biếu Tặng, trong khi tỷ suất này ở những loại hộ cao hơn. Tuy nhiên, số tiền từ người đi làm xa gửi về không cao vì nhiều nguyên do đã không cải tổ đời sống của người ở lại. Chẳng hạn, trường hợp mái ấm gia đình bà Nguyễn Thị B., nữ chủ hộ, xã Bình Mỹ, tỉnh An Giang, 66 tuổi sống với cháu nội 13 tuổi đang học lớp 6. Con trai và con dâu đi làm xa, mỗi tuần về nhà một lần, mỗi tháng cho hai bà cháu 390.000 đồng. Bà nuôi cháu dựa vào tiền cho thuê đất. Bà có ba công cắt ( khoảng chừng 3.900 mét vuông ) với giá 12.000.000 đồng / năm .

4. Nhận xét

An sinh không chỉ là mục tiêu của mái ấm gia đình mà còn là tiềm năng của xã hội. An sinh mái ấm gia đình suy giảm khi năng lực cung ứng của mái ấm gia đình không hề bảo vệ được những nhu yếu cơ bản và quyền lợi cho toàn bộ những thành viên. Khả năng cung ứng của mái ấm gia đình chỉ có khi đủ những điều kiện kèm theo bắt đầu như nguồn nhân lực ( người chăm nom, người lao động chính ) và vật lực ( gia tài, ruộng đất và việc làm ) .
Bức tranh về sự phân phối ruộng đất và mạng lưới trao đổi kinh tế tài chính nông thôn cùng với khuynh hướng xuất cư ra khỏi Tây Nam Bộ và giữa nông thôn-đô thị cho thấy việc hoạch định những chủ trương phúc lợi xã hội so với vùng nông thôn và những chủ trương kinh tế tài chính nhằm mục đích cải tổ mạng lưới trao đổi kinh tế tài chính nông thôn trở nên bức thiết. Việc đề ra những giải pháp để tháo gỡ thực trạng này đã được rất nhiều nghiên cứu và điều tra yêu cầu và cần được liên tục xem xét. Bởi nông nghiệp vững chắc và phúc lợi mái ấm gia đình là hai mặt của một yếu tố, vừa bảo vệ đời sống không thay đổi của người nông dân và vừa bảo vệ đất đai, bảo mật an ninh lương thực, môi trường tự nhiên cho sự tăng trưởng bền vững và kiên cố trong thời hạn tới. Những hậu quả của đổi khác khí hậu và việc ngăn lũ đầu nguồn sẽ ảnh hưởng tác động không nhỏ đến nền nông nghiệp phía Nam. Bên cạnh đó, lối canh tác tận dụng hết năng lực của đất đai lúc bấy giờ ( 3 vụ / năm ) đang làm giảm độ phì nhiêu của đất đai là một yếu tố đáng chăm sóc .
Ngoài ra, Nước Ta đang trong quy trình công nghiệp hóa, với sức mạnh kinh tế tài chính còn yếu, việc triển khai phúc lợi xã hội cho cả bộ phận chính thức và phi chính thức ở cả đô thị lẫn nông thôn là điều chưa thể triển khai được. Vì vậy, việc giữ người nông dân ở lại nông thôn gắn bó với nông nghiệp, thực thi phúc lợi gián tiếp qua những chủ trương kinh tế tài chính nhằm mục đích cải tổ nguồn lực mái ấm gia đình là điều thiết yếu vào tiến trình lúc bấy giờ. Bên cạnh đó, yếu tố gìn giữ và tôn vinh văn hóa truyền thống mái ấm gia đình truyền thống cuội nguồn để tăng mối dây link trong mái ấm gia đình cũng rất là thiết yếu .
Trong mẫu điều tra và nghiên cứu này những xã tìm hiểu đều là những xã nông nghiệp, phần đông diện tích quy hoạnh đều trồng lúa và một phần diện tích quy hoạnh trồng rau quả, hoa màu, cây công nghiệp, cây ăn trái nên tác dụng của cuộc tìm hiểu không hề bao quát hết những vùng đặc trưng khác như vùng trồng cây ăn trái, cây công nghiệp, vùng ven biển, vùng ven đô, vùng đô thị … vì thế, bài viết này mang đặc thù đặt yếu tố, làm tiền đề cho những cuộc tìm hiểu, nghiên cứu và điều tra trong thời hạn sắp tới .

Tài liệu trích dẫn

1. Bali, Arun P. 1999. “Well Being of the Elderly”, Social change, tr. 64-76.
2. Bùi Quang Dũng. 2007. Xã hội học nông thôn. Nxb. Khoa học xã hội. Hà Nội.
3. Bushman, Richard L. 1981. “Family Security in the Transition from Farm to City, 1750-1850” trong tạp chí Journal of Family History, Fall, tr.238-256.
4. Hoskins, W.G. 1957. The Midland Peasant: The Economic and Social History of a Leicestershire Village. New York: St. Martin’s Press.
5. Kumar, S. Vijaya. 1999. “Elderly in the Changing Traditional Family Structure: An Indian Scenario”, tạp chí Social change, p.77-89.
6. Hùng Anh, “An Giang: Nông dân bỏ làm ruộng, đi làm thuê”, Sài Gòn Tiếp thị, 13/12/2010.
7. Lê Thanh Sang. 2012. “Internal Migration in the Mekong Delta, Vietnam: Cesus 2009”, bài tham luận tại Hội thảo “Thích ứng với biến đổi khí hậu và di cư ở Đồng bằng sông Cửu Long: hiện trạng, chiến lược và chính sách” do Viện Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu (Đại học Cần Thơ) phối hợp với Tổ chức Di dân Quốc tế (International Organization for Migration, IOM) tổ chức tại Cần Thơ ngày 4 và 5-6-2012.
8. Mai Văn Nam. 2008. “Phát triển đa dạng ngành nghề: tăng thu nhập và ổn định đời sống nông dân”, Tạp chí Nghiên cứu kinh tế, số 360, tháng 5-2008, tr. 67-73.
9. Mai Văn Nam. 2009. “Hiệu quả sản xuất và tiêu thụ lúa gạo ở Cần Thơ, đồng bằng sông Cửu Long: các vấn đề cần được giải quyết”, tạp chí Nghiên cứu kinh tế, số 373, tháng 6-2009, tr. 57-58
10. Nguyễn Đình Đầu. 1994. Tổng kết nghiên cứu địa bạ Nam kỳ Lục tỉnh. Nxb. TP. Hồ Chí Minh
11. Phan Thanh Lời. 2012. “Thu nhập trên một công đất (1.000 m2) từ trồng lúa vụ Đông Xuân. Chuyên đề của đề tài “Một số đặc trưng về định chế xã hội và con người Nam Bộ trong tiến trình phát triển bền vững giai đoạn (2011-2020)” do Trần Hữu Quang làm chủ nhiệm, thuộc Chương trình “Nghiên cứu Nam Bộ 2011-2012” (CT 11-22) của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ chủ trì
12. Trần Hữu Quang. 2011. Xã hội học nông thôn (tài liệu giảng dạy). Cần Thơ: Đại học Cần Thơ.
13. Trần Hữu Quang. 2013. Một số đặc trưng về định chế xã hội và con người ở Nam Bộ trong tiến trình phát triển bền vững giai đoạn 2011-2020 (Báo cáo tổng hợp). Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ. TP Hồ Chí Minh.
14. Trần Thị Nhung. 2013. Cộng đồng xã ấp trong sự phát triển bền vững vùng Đông Nam Bộ, 2011-2020 (Báo cáo tổng hợp). TPHCM: Viện KHXH vùng Nam Bộ.
15. 1986. “Labour use in rural India: A Study of Patial and Temporal Variations” Economic and Political Weekly, Vol XXI, No 52, December 27.
16. Võ Văn Dân. 2012. “Góc nhìn của nông dân về kinh tế nông nghiệp”, Chuyên đề của đề tài “Một số đặc trưng về định chế xã hội và con người Nam Bộ trong tiến trình phát triển bền vững giai đoạn (2011-2020)” do Trần Hữu Quang làm chủ nhiệm, thuộc Chương trình “Nghiên cứu Nam Bộ 2011-2012” (CT 11-22) của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ chủ trì
17. Weiler, N. Sue. 1986. “Family Security or Social Security? The Family and the Elderly in New York State During the 1920s” trong Journal of Family History, Vol 11, No.1, tr.77-95.

Nguồn: Vũ Thị Thu Thanh. 2015. An sinh gia đình tại nông thôn Nam Bộ hiện nay. Tạp chí Gia đình và Giới, số 1/2015, tr. 10-21

— –

* ThS. Trung tâm Sử học, Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ

[ 1 ] Cuộc tìm hiểu được thực thi tại sáu xã : xã Bình Thủy và xã Bình Mỹ thuộc huyện Châu Phú, tỉnh An Giang ; xã Hiếu Nghĩa và xã Hiếu Thành huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long ; xã Láng Dài và xã Phước Long Thọ, huyện Đất Đỏ, tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu. Các xã tìm hiểu đều là xã nông nghiệp, hầu hết trồng lúa, không nằm gần khu vực đô thị. Tổng số mẫu tìm hiểu là 300 hộ mái ấm gia đình .
[ 2 ] Xem Hùng Anh, “ An Giang : Nông dân bỏ làm ruộng, đi làm thuê ”, TP HCM Tiếp thị, 13/12/2010 .

Bình chọn

Share this:

• Twitter
• Facebook

Thích bài này:

Thích

Đang tải …

Có liên quan

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn