Về ngôi làng của những người ăn đất ở Việt Nam

Từng nổi tiếng với câu chuyện “cả làng ăn đất”, được xếp vào hàng “chuyện lạ Việt Nam”, thị trấn Lập Thạch đã trở thành cái tên quen thuộc với giới nghiên cứu khoa học

Từng nổi tiếng với câu chuyện “cả làng ăn đất”, được xếp vào hàng “chuyện lạ Việt Nam”, thị trấn Lập Thạch (huyện Lập Thạch, Vĩnh Phúc) đã trở thành cái tên quen thuộc với giới nghiên cứu khoa học, địa chất, văn hóa. Đến nay, những khám phá về tục ăn đất, cùng với tác động của món ăn này đến cơ thể con người đến đâu, vẫn chưa có lời giải cuối cùng.

Và, dù không còn thông dụng như trước, nhưng món đất vẫn không hề thiếu trong bữa ăn của một số ít mái ấm gia đình tại đây .

Món “bánh đất” nổi tiếng

Đến tổ dân phố Thống Nhất ( thị xã Lập Thạch ), nhiều người sẽ không khỏi quá bất ngờ, khi những đứa trẻ trong làng nhắc đến món “ bánh ngói ” nổi tiếng của vùng đất núi này. Lạ, bởi từng nghe nơi đây nổi tiếng với tục ăn đất, nhưng món “ bánh ngói ” lại ít được nhắc tới. Hỏi ra mới hay, món ăn ấy chính là tên gọi khác của món bánh đất “ đặc sản nổi tiếng ” nổi tiếng khắp cả nước, chỉ có ở vùng Lập Thạch .

Khi câu chuyện lạ “cả làng ăn đất” được báo chí đăng tải và được công nhận là “chuyện lạ Việt Nam”, người dân nơi đây phải tập làm quen với những cuộc viếng thăm của khách phương xa. “Định đến tìm hiểu về cách ăn đất à? Chẳng có gì đâu, cứ cầm lên và ăn thôi”, thấy bộ dạng lạ của chúng tôi, người đàn ông trung niên ngồi trong quán nước gần đó nói vẳng lại và lấy ra một vật có hình thù lạ.

Chưa kịp hỏi lại, người đàn ông đã cầm vật giống như cục đá bỏ vào miệng và ăn ngon lành trước mắt chúng tôi, mấy người ngồi xung quanh thấy vậy cũng cười sảng khoái. “ Đó là món đất, thứ mà chúng tôi vẫn dùng để ăn, giống như người ta ăn sắn, ăn cơm vậy ”. Dù đã được biết đến tục ăn đất của người dân địa phương nơi đây, nhưng tận mắt chứng kiến cảnh tượng vừa qua, nhiều người trong chúng tôi vẫn thấy khó tin. “ Ở đây, trẻ con cũng ăn món này như ăn kẹo, không nhà nào trong làng là không biết đến món đặc sản nổi tiếng này ”, ông Trần Văn Ngôn ( 60 tuổi ) – người hướng dẫn cho chúng tôi – chứng minh và khẳng định .Khi được hỏi, ông Ngôn cho biết, tục ăn đất ở đây đã có từ rất lâu, không ai nhớ rõ. Chỉ biết rằng, thế hệ những ông sinh ra, đã thấy người lớn ăn đất và từ nhỏ những ông cũng được nếm thử vị đặc sản nổi tiếng quê. Ngồi kế bên, anh Nguyễn Công Hoài ( 28 tuổi ) không tỏ ra mặn mà lắm với món ăn, tuy nhiên cũng biết về lịch sử dân tộc của “ đặc sản nổi tiếng ” quê nhà. Nhiều người cho rằng, cách đây chừng chục năm, khi thị trường chưa có nhiều đồ ăn, thức uống như giờ đây, cả thị xã Lập Thạch được biết đến là chợ đồ ăn đất lớn nhất của khu vực những tỉnh phía Bắc .Thậm chí, qua chế biến, người dân nơi đây còn làm cho những tảng đất trở thành món “ bánh đất ”, “ bánh ngói ” khá nổi tiếng của vùng. Khi chúng tôi cho rằng tục ăn đất tại địa phương giờ đã mai một, ông Nguyễn Ngọc Nghĩa – quản trị Ủy Ban Nhân Dân thị xã Lập Thạch – lí giải, tục lệ này nay chỉ còn ở một số ít mái ấm gia đình, người dân, đa phần là người cao tuổi không từ bỏ thói quen cũ. “ Khoảng 20-30 năm trước, đất ăn được bày bán tràn ngập ở chợ, chợ nào cũng có quầy bán hàng bán đất, như bán rau, bán thịt ”, ông Nghĩa cho biết .Theo ông Nghĩa, Lập Thạch từng là đầu mối phân phối đất ăn cho rất nhiều địa phương khác trong, ngoài Vĩnh Phúc như : Tam Dương, Vĩnh Tường ( Vĩnh Phúc ) ; Lâm Thao, Phù Ninh ( Phú Thọ ), xa hơn là ở tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang cũng tìm về mua ăn. “ Đã một thời, Lập Thạch có món bánh đất ăn nổi tiếng vì độ dẻo, lạ, ngậy ”, vị quản trị cho hay .

Ăn rỗng “ruột” đồi

Trong câu truyện, vị quản trị thị xã Lập Thạch kể cho chúng tôi nghe những mẩu chuyện vui đến từ chính tục ăn đất của dân cư. Theo ông Nghĩa, Lập Thạch vốn là vùng đất núi, nhiều đồi, tuy nhiên, cách đây vài năm, đến bất kỳ đồi đất của mái ấm gia đình nào cũng thấy nhiều hang sâu. Đó là những nơi người dân moi đất để ăn. Bởi, đất ăn tại đây không phải là thứ đất thường thì ngoài vườn, ngoài ruộng .Để lấy được loại đất ăn này, người dân nơi đây phải đào sâu xuống lòng đất gần chục mét. Đến khi gặp những vỉa đất màu trắng, tinh khiết, như những cục phấn, như ruột củ sắn, có vân thì đó là đất ăn được. Thậm chí, người ta còn đào xuyên thành những đường hầm trong lòng đất, giống như đào vàng. “ Nhiều khu đồi tại đây rỗng ruột cũng là do đó, một thời, người dân còn ăn nhẵn cả mấy quả đồi ”, vị quản trị nói vui .Trước hiện tượng kỳ lạ người dân ăn đất từng diễn ra thông dụng tại Lập Thạch, nhiều nhà điều tra và nghiên cứu, nhà khoa học trong nghành địa chất, văn hóa truyền thống đã tổ chức triển khai khảo sát, hội thảo chiến lược và lí giải về hiện tượng kỳ lạ này. Các nghiên cứu và phân tích cho rằng, món đất này chứa nhiều canxi, nên những người thiếu canxi, thiếu sắt tìm ăn để bổ trợ vi chất cho khung hình ( thường là những bà bầu, người già ). Do ăn quen miệng rồi bị nghiện, cộng với điều kiện kèm theo xưa còn thiếu thốn nên nhiều người vẫn giữ thói quen này tới lúc già .

Vị chủ tịch thị trấn nhớ lại, khi khu thị trấn nhỏ bé bỗng nhiên trở nên nổi tiếng với hiện tượng “ăn đất”, “ăn ngói”, nhiều người già tại địa phương đã được mời ra Hà Nội để tham dự hội thảo và trực tiếp biểu diễn chế biến, ăn đất.

Cụ Nguyễn Thị Lạc là một trong những đại diện thay mặt được mời tham gia trình làng về tục ăn đất ở Lập Thạch. Sau khi chế biến, những thỏi đất nạc, bùi nhất được cụ đưa ra mời đại biểu, khi ăn ai nấy đều kinh ngạc, bởi đất không hề có sạn và vị ngai ngái. Dù cụ Lạc đã mất cách đây vài năm, nhưng nhắc đến tục ăn đất, nhiều người vẫn nhắc đến cụ .Tuy nhiên, cũng sau vấn đề đó, nhiều người lại thi nhau kéo về làng khám phá, khiến đời sống nơi đây bị đảo lộn. Thậm chí, nhiều người còn tò mò hỏi mua đất. Bán được tiền, dân địa phương thi nhau đào đất, thành thử nhiều quả đồi đã bị khoét vẹt đi. Ngọn đồi Bò Vàng thuộc địa phận tổ Thống Nhất là một ví dụ nổi bật. Nếu như nhiều quả đồi đều có đất ngói nhưng chỉ là ngói dắt, lẫn nhiều tạp chất thì đồi Bò Vàng nhiều đất “ nạc ”, vừa béo lại không sạn, không chát .Có thời gian, nhu yếu sử dụng đất ăn lớn, người dân đua nhau đi đào đất, khiến ngọn đồi không còn lành lặn. Nhằm hạn chế thực trạng xói mòn, nguy khốn khi người, động vật hoang dã đi lại trên đồi hoàn toàn có thể sa xuống hố, chính quyền sở tại đã nhu yếu người dân phải lấp lại những hố đào và cấm việc hướng đến đất như vừa mới qua .

Những người “ăn đất” cuối cùng của làng

Giờ đây, khi câu truyện về chiếc “ bánh đất ”, “ bánh ngói ” không còn lạ lẫm, thì tại quê nhà của món bánh này, những người gắn bó với nó cũng không còn nhiều. Cụ Khổng Thị Nồi, Nguyễn Thị Lạc vẫn được nhắc đến là những người có quan hệ gắn bó truyền kiếp nhất với tục ăn đất của làng, những cụ đã ăn đất cho tới lúc cuối đời. Ở vào tuổi ngoài 80 nhưng vợ chồng bà Khổng Thị Biện, Khổng Văn Loa vẫn giữ thói quen “ ăn đất ” .Con cháu bà cũng duy trì thói ăn này. Trong ngôi nhà nhà lụp xụp, còn nguyên vách đất, vợ chồng bà Biện tiếp chuyện chúng tôi khá cởi mở. Dù ở tuổi “ cổ lai hy ”, nhưng sức khỏe thể chất của hai vợ chồng bà vẫn rất đáng nể. “ Nhờ ăn bánh ngói đấy, bảo mình nhịn cơm thì được đôi bữa, chứ nhịn ăn ngói thì chịu thôi ”, bà Biện cho biết .Trong câu truyện mà những nhân chứng gắn với món “ bánh đất ” kể, có không ít chuyện kì thú, gắn liền với nét văn hóa truyền thống, tín ngưỡng mà người dân địa phương nơi đây còn lưu giữ. Không để chúng tôi phải chờ lâu, bà Biện lóc cóc bê ra ít đất đã đào sẵn và mời chúng tôi ăn. Thấy chúng tôi có vẻ như ngần ngại, bà Biện liền với lấy một miếng đưa lên miệng ăn ngon lành. Ăn đất từ năm 20 tuổi, đến nay đã có trên 60 năm ăn món ăn này, bà Biện cho biết, phương pháp chế biến đất thành ngói để ăn cũng khá đơn thuần .Đất sau khi được đào về, cắt thành thỏi vừa miệng, sau đó cho vào rổ, đặt lên nhà bếp kiềng rồi châm lửa vào rơm ẩm để lấy khói. Khói rơm sẽ quyện lấy những cục đất trong rổ độ 30 phút đến một tiếng đồng hồ đeo tay, khi cục đất trắng xóa chuyển sang màu ám khói vàng nhạt, thì ăn được .

Tuy nhiên, để món ăn có mùi vị đặc biệt, hấp dẫn hơn, người ta cũng có thể cho thêm gia vị, như: Rải các loại lá như lá sim, lá ổi xuống dưới đáy và phủ lên mặt rổ đựng đất trước khi nướng. “Nhà tôi chỉ làm kiểu này khi bán cho khách vì đòi hỏi độ hấp dẫn cao, chứ bình thường thì làm đơn giản thôi, mình ăn quen rồi”, bà Biện cho biết.

Theo bà Biện, tục ăn đất có từ khi nào, thế hệ trước cũng không rõ, nhưng từ năm 1945 thì đã có nhiều người ăn. Đặc biệt, theo bà Biện, những người ăn bánh ngói đều có tuổi thọ khá cao. Người thấp tuổi thì cũng thọ đến 80, trường thọ thì 100 tuổi và hơn thế nữa .Với mái ấm gia đình bà Biện, như đã trở thành một lệ quen, cứ mỗi khi mái ấm gia đình có đám, món “ bánh ngói ” luôn là thành phần không hề thiếu. “ Từ thời xưa, ông cha đã ăn món ăn này, nên trong giỗ, lễ tết càng không hề thiếu được bánh ngói ”, bà Biện cho hay. Trong ký ức của chị Nguyễn Thị Khuyên, con dâu bà Biện, khi chị làm dâu nhà bà Biện ( năm 1989 ), cảnh chợ “ bánh ngói ” vẫn diễn ra sinh động. Chị cũng là một trong những người bán “ bánh ngói ” sau cuối của đất Lập Thạch .

Link nguồn: https://doisongphapluat.nguoiduatin.vn/dspl/nhung-nguoi-an-dat-cuoi-cung-o-ngoi-lang-chuyen-la-viet-nam-a63442.html

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn