“Tứ đại phú hộ” nức tiếng Sài Gòn giàu ra sao?

Nhất Sỹ

Nhất Sỹ nói về Lê Nhứt Sỹ ( 1841 – 1900 ). Ông sinh ra tại TP HCM trong một mái ấm gia đình theo đạo công giáo, sau đó được những tu sỹ người Pháp đưa sang Malaysia học tập và được đổi tên thành Lê Phát Đạt do tên cũ trùng với tên một người thày .
Sau khi trở về nước, ông được chỉ định làm thông ngôn rồi sau đó làm Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam kỳ. Người ta gọi ông là Huyện Sỹ bởi những ai biết ông gọi ông bằng tên Sỹ, chứ không phải tên Đạt .

Huyện Sỹ giàu lên nhanh chóng phần nhiều nhờ may mắn. Khi người Pháp chiếm Nam Kỳ, dân chúng di tản, ruộng đồng không người cày cấy, bỏ hoang. Lúc này, chính quyền bắt ép ông phải mua ruộng đất, khiến ông bất đắc dĩ chạy đi vay mượn mua liều. Tuy nhiên, ruộng của ông liên tiếp trúng mùa, khiến ông trở nên giàu có không ngờ. Đổi đời, ông treo 2 câu đối trong nhà: “Cần dữ kiệm, trị gia thượng sách/Nhẫn nhi hòa, xử thế lương đồ”.

Người ta đồn rằng, ngôi nhà đồ sộ của Huyện Sỹ ở Tân An được cất trên thế đất hàm rồng, nên mái ấm gia đình ông phong phú, danh vọng bậc nhất thời bấy giờ. Sau khi trở nên phong phú, ông dùng gia tài của mình để xây những nhà thời thánh, bởi ông là người theo đạo công giáo .
Nhà thờ Huyện Sỹ
Các di sản mà Huyện Sỹ và mái ấm gia đình để lại vẫn sống sót cho đến thời nay và cho thấy quy mô hoành tráng của nó. Nổi bật nhất là nhà thời thánh Huyện Sỹ, khu công trình ngốn khoảng chừng 1/7 gia tài của ông để kiến thiết xây dựng, tốn khoảng chừng 30 ngàn đồng bạc Đông Dương, xây mất hơn 3 năm. Ngoài ra, ông còn xây nhà thời thánh Chí Hòa và con trai ông là kỹ sư Lê Phát Thanh cũng bỏ tiền xây nhà thời thánh Hạnh Thông Tây, nằm tại Q. Gò Vấp TPHCM. Tất cả những ngôi nhà thời thánh này đều xây trên đất của Huyện Sỹ .
Ngày nay. nếu đi bằng xe máy từ nhà thời thánh Huyện Sỹ đến nhà thời thánh Hạnh Thông Tây, phải mất gần 1 tiếng đồng hồ đeo tay, cho thấy quy mô đất đai của Huyện Sỹ lớn như thế nào .
Huyện Sỹ qua đời năm 1900 còn vợ ông là bà Huỳnh Thị Tài mất sau đó 20 năm. Thi thể 2 người được chôn ở gian sau cung thánh nhà thời thánh Huyện Sỹ. Tại đây, 2 bên là 2 tượng bán thân của 2 ông bà, bằng thạch cao. Ở giữa là 2 phần mộ bằng đá cẩm thạch, bên trên mộ là 2 bức tượng body toàn thân của 2 ông bà, cũng đều bằng đá cẩm thạch với hoa văn tinh xảo .
Nam Phương hoàng hậu, vợ vua Bảo Đaiạ, cháu ngoại Huyện Sỹ
Các con cháu của Huyện Sỹ đều được ăn học thành tài và là những đại điền chủ chiếm hữu vô số đất đai ở Nam Kỳ lục tỉnh, nhận nhiều bổng lộc từ triều đình nhà Nguyễn dù không phải người hoàng tộc. Về sau, một người cháu ngoại của Huyện Sỹ là Nguyễn Hữu Thị Lan trở thành vợ của vua Bảo Đại, tên tuổi Nam Phương hoàng hậu .
Người ta đồn rằng, vua Bảo Đại không giàu bằng Huyện Sỹ, trong đời làm vua, Bảo Đại dùng tiền của vợ nhiều hơn của hoàng gia. Của hồi môn của hoàng hậu Nam Phương khi lấy vua Bảo Đại lên tới 20.000 lượng vàng .

Nhì Phương

Nhì Phương là tên gọi của Đỗ Hữu Phương ( 1841 – 1914 ), con trai đại địa chủ Nam Kỳ thời bấy giờ là Bá Hộ Khiêm. Nhờ người cha giàu sang nên ngay khi mới sinh ra, ông Hữu Phương nghiễm nhiên có trong tay cả một cơ ngơi mà không nhiều vị địa chủ có được .
Trong thời kỳ thực dân Pháp chưa vào chiếm đóng, mái ấm gia đình ông Phương quản lý cả một vùng to lớn về phía bắc thành phố Hồ Chí Minh. Từ đất cát, ruộng đồng, những mảnh vườn cây trái bạt ngàn cho đến hàng trăm những shop, nhà ở trong nội đô để cho tiểu thương nhỏ lẻ thuê .
Bên cạnh đó, bá hộ Khiêm còn được biết đến như thể một trong những người tiên phong triển khai giao thương mua bán với người quốc tế. Từ việc mua và bán những mẫu sản phẩm nông sản cho đến việc thôn tính những cơ sở kinh doanh thương mại tại TP HCM. Rồi sau này ông Phương kế nghiệp gia tài đó và đã tăng trưởng lên rất nhiều lần đến mức dân gian còn chứng minh và khẳng định, nếu để một người ngồi đếm tiền của nhà ông Phương thì có lẽ rằng ngồi đếm cả đời cũng không hết .
Ông Phương học tiếng Hán từ nhỏ, sau này biết thêm cả tiếng Pháp và là một người trẻ tuổi có tầm hiểu biết, giỏi ngoại ngữ, có kiến thức và kỹ năng văn hóa truyền thống, chứ không phải chỉ biết tiêu tiền như những công tử con nhà bá hộ khác. Vì vậy, ông Phương cưới được một người vợ xinh đẹp nết na, lại có mái ấm gia đình quyền thế, là con một vị Lang trung Bộ Bình, chức quan khá lớn trong triều đình phong kiến nhà Nguyễn .

Thời điểm sau khi lấy vợ cũng là lúc ông dần được mọi người gọi là Bá hộ Phương, khi ông sinh sống trong căn nhà lớn nhất nhì TP HCM. 2 vợ chồng ông thừa kế khối gia tài khổng lồ sau khi Bá hộ Khiêm qua đời. Gia đìnhh ông đã liên kết với những kinh doanh nhỏ lẻ ở khắp nơi, kiến thiết xây dựng mạng lưới hệ thống kinh doanh riêng không liên quan gì đến nhau, chi phối một phần thanh toán giao dịch thông thương ở Hồ Chí Minh. Vợ ông Phương là người kinh doanh và quản lý tài sản cực kỳ khôn khéo .
Về con đường quan lộ, năm 1861, ông được nhận làm tập sự của người Pháp với sự trình làng của cai tổng Đỗ Kiến Phước. Hồ Chí Minh Chợ Lớn thời đó chia làm 20 hộ. Đỗ Hữu Phương được chính quyền sở tại cho làm hộ trưởng, từ đó lần lượt leo lên nhiều chức vụ khác nhau .
Năm 1866 – 1868, Đỗ Hữu Phương chỉ huy hoạt động giải trí thám thính trào lưu chống đối Pháp và tham gia dẹp nhiều cuộc khởi nghĩa ở vùng Hồ Chí Minh – Chợ Lớn và lân cận. Với nhiều công trạng, ông Phương liên tục thăng quan tiến chức, năm 1872 trở thành hội viên Hội đồng thành phố Chợ Lớn và năm 1879 làm phụ tá Xã tây Chợ Lớn cho Antony Landes .
Đây là thời kỳ ông làm trung gian để giới thương gia người Hoa hối lộ những viên chức Pháp, qua đó kiếm về những món tiền kếch xù. Ông được thưởng tam đẳng bội tinh, thăng Tổng đốc hàm, và từ đó được gọi là Tổng đốc Phương. Ông gia nhập quốc tích Pháp năm 1881, đưa những con sang Pháp du học. Gia đình ông có 8 người con, 5 trai 3 gái .

Tam Xường

Tam Xường tên thật là Lý Tường Quan ( 1842 – 1896 ), tên tự là Phước Trai. Được biết đến là một người giàu sang, nhưng cuộc sống và sự nghiệp của Bá hộ Xường – Lý Tường Quan được ghi chép lại rất ít. Theo đó, Lý Tường Quan là người Minh Hương ( Hoa Kiều trung thành với chủ với nhà Minh ) chống lại nhà Thanh nên đến lánh nạn ở miền Nam Việt Nam .
Lý Tường Quan trở thành thông ngôn cho Pháp nhờ thông thuộc cả tiếng Hoa lẫn tiếng Pháp, và được tin yêu, trọng dụng. Tuy vậy, vị thế mà nghề thông ngôn mang lại không làm Lý Tường Quan thỏa mãn nhu cầu. Khoảng năm 30 tuổi, ông bỏ nghề này chuyển sang làm kinh doanh thương mại, cung ứng lương thực, thực phẩm cho Hồ Chí Minh và những tỉnh lân cận .

Gặp thời điểm xuôi chèo mát mái, lại biết khôn khéo lấy lòng các quan Tây để được họ che chở, nâng đỡ, chẳng mấy chốc ông trở thành nhà trọc phú quyền uy, nhất là trong lĩnh vực lương thực – thực phẩm lúc bấy giờ. Do Tường Quan còn có tên khác là Xường, lại rất giàu có, nên người dân thường gọi ông là Bá hộ Xường.

Với doanh thu từ việc kinh doanh thương mại kinh doanh, Bá hộ Xường mở màn mua đất kiến thiết biệt thự nghỉ dưỡng tại vùng Chợ Lớn để cho thuê và bán, ngày càng trở nên phong phú. Dinh thự của Bá hộ Xường rất bề thế, thời nay tọa lạc trên đường Hải Thượng Lãn Ông, được nhà nước xếp hạng di tích lịch sử kiến trúc thẩm mỹ và nghệ thuật cấp thành phố .
Từ đường bề thế của họ Lý ở đường Hải Thượng Lãn Ông, Q. 5 .
Một khu công trình khác ông để lại là khu nhà mồ cổ thiết kế xây dựng năm 1896, hiện thuộc địa phận Q. Tân Bình, TP HCM. Toàn bộ khu công trình tuy không đồ sộ nhưng rất khoáng đạt và tinh xảo, là sự phối hợp của lối kiến trúc gôtich với phong thái Á Đông .
Bá hộ Xường qua đời năm 1896. Sau khi ông mất, hầu hết gia tài bị con cháu ăn xài, tiêu phí hết .

Tứ Định và 3 ứng viên khác

Nếu như 3 vị trí Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường được toàn bộ thừa nhận, thì vị trí thứ 4 lại có nhiều tranh cãi, có người nói là Tứ Định, cũng có người nói Tứ Hỏa, Tứ Trạch hay Tứ Bưởi .

Tứ Định, tên thật là Trần Hữu Định, xuất thân là chủ tiệm cầm đồ, rồi được chính quyền Pháp cho làm Hộ trưởng (bấy giờ, Chợ Lớn là một tỉnh riêng biệt gồm 20 hộ, độc lập cùng với tỉnh Gia Định) kinh doanh đất đai, xuất nhập khẩu vải sợi. Ông phất lên nhanh chóng nhờ biết nắm thời cơ những lúc hàng khan hiếm. Trần Hữu Định có biệt thự ở nhiều nơi, và cũng như bá hộ Xường, danh xưng bá hộ Định (hoặc Hộ Định) là do dân Chợ Lớn thấy ông giàu có nên gọi như vậy.

Cũng giống Tam Xường, sau khi ông mất, con cháu không biết giữ của, tiêu xài và xóa sạch vết tích của nhà cự phú này .

Tứ Hỏa tên thật là Hui Bon Hoa (1845-1901) hay Hứa Bổn Hòa, Jean Baptiste Hui Bon Hoa, dân gian thường gọi là Chú Hỏa. Ông là người Việt gốc Hoa, theo đạo Công giáo.

Thiên hạ đồn rằng, khi đi nhặt ve chai Chú Hỏa đã nhặt được cả túi vàng nằm trong một chiếc ghế nệm cũ và dùng số vàng đó làm ăn rồi giàu lên nhanh gọn. Các phiên bản khác của giai thoại này thay túi vằng bằng bức tượng đúc đồng nhưng bên trong đầy vàng, hoặc những thứ đồ cực kỳ quý và hiếm trong những món đồ vứt đi .
Rồi có cả những giai thoại cho rằng chú Hỏa an táng mộ cha đúng long mạch nên làm ăn phát đạt hay thừa kế cả một kho tàng của nhà Minh để lại. Những giả thiết có phần trong thực tiễn hơn cho rằng Hỏa đã tích cóp để trở thành chủ đại lý ve chai, hoặc được một ông chủ người Pháp thương tình trợ giúp, từ đó có vốn liếng để làm ăn .
Chú Hỏa lập công ty Hui Bon Hoa, có thời là công ty bất động sản lớn chiếm hữu trên 20.000 căn nhà ở Hồ Chí Minh đồng thời kiến thiết xây dựng rất nhiều khu công trình có giá trị lớn vẫn còn sống sót đến ngày này như Bảo tàng Mỹ thuật thành phố, Khách sạn Majestic, Bệnh viện Từ Dũ, Trung tâm cấp cứu Hồ Chí Minh, khu nhà khách cơ quan chính phủ, nhiều ngân hàng nhà nước, trụ sở mua và bán ở Q. 5 và những khu công trình nhà riêng, chùa chiền, bệnh viện khác .
Khách sạn Majestic do Chú Hỏa kiến thiết xây dựng
Ông Hứa Bổn Hòa có người con gái, không may chết sớm khi còn trẻ. Từ cái chết này và những điều kỳ bí trong đó, người ta truyền nhau những câu truyện ma quái Open trong nhà của Hui Bon Hoa. Câu ” Con ma nhà họ Hứa ” xuất phát từ mái ấm gia đình này .

Tứ Trạch tên thật là Trần Trinh Trạch (1872-1942), do từng tham gia thành viên Hội đồng Tư mật Nam Kỳ (Conseil privé), nên dân gian còn gọi là Hội đồng Trạch.

Tương truyền ông xuất thân nhà nghèo, đi làm mướn cho một điền chủ nhập tịch Pháp. Do được mướn đi học thay cho con của người điền chủ, ông có vốn chữ nghĩa tiếng Pháp, về sau đi làm viên chức cho tòa bố ( tòa hành chánh ) tỉnh Bạc Liêu. Cũng nhờ vốn kiến thức và kỹ năng về lao lý mà ông giàu lên nhanh gọn nhờ thu mua gia tài điền địa của những địa chủ thất vận .
Ông được xem là một trong những đồng sáng lập ngân hàng nhà nước tiên phong do chính người Việt Nam sáng lập và quản lý và điều hành, trụ sở đặt tại TP HCM ( 1927 ), tên là Ngân hàng Việt Nam ( công ty nghĩa vụ và trách nhiệm hữu hạn ), do ông làm chánh hội trưởng .
Công tử Bạc Liêu chính là con trai thứ 3 của ông, tên là Trần Trinh Huy .

Tứ Bưởi tên thật là Đỗ Thái Bưởi (1874–1932), do làm con nuôi trong một người nhà giàu họ Bạch nên ông còn có tên là Bạch Thái Bưởi. Dân gian còn gọi ông là Ký Năm do có thời gian ông làm ký lục cho một hãng buôn của người Pháp ở phố Tràng Tiền, Hà Nội.

Ông xuất thân trong một mái ấm gia đình nông dân nghèo ở làng An Phúc, huyện Thanh Trì, tỉnh HĐ Hà Đông ( nay là TP.HN ). Cha mất sớm, ông phải phụ giúp mẹ kiếm sống bằng nghề bán hàng rong. Sau được nhận làm con nuôi và được cho ăn học .
Ông nổi danh khi cạnh tranh đối đầu với người Pháp và người Hoa trong những nghành vận tải đường bộ thủy, khai thác mỏ và xuất bản với những công ty Giang Hải Luân thuyền Bạch Thái Bưởi công ty, Công ty in và Xuất bản Bạch Thái Bưởi ( sau là Đông Kinh ấn quán ). Ông được xem là nhà tư sản dân tộc bản địa tiêu biểu vượt trội của thế kỷ 20 .

Hà My

Theo Trí Thức Trẻ

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn