Đô thị hóa nông thôn: Làm gì để giữ gìn bản sắc?

Cơn lốc đô thị hóa đã làm kiến trúc cảnh quan nông thôn trở nên khó nhận diện, thậm chí trở thành bản sao chép thô kệch của đô thị và dần rời xa các yếu tố văn hóa, bản sắc.

***

Quá trình đô thị hóa gắn liền với công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thời hạn qua đã góp thêm phần hình thành nên những cấu trúc khoảng trống mới tại những khu vực ngoài thành phố như những khu, cụm công nghiệp, TT dịch vụ, đặc biệt quan trọng là những khu đô thị mới ở vùng ven đô. Tuy nhiên, quy trình tăng trưởng này đã có ảnh hưởng tác động mạnh tới cảnh sắc vùng nông thôn. Cấu trúc khoảng trống bị đổi khác một cách nhanh gọn mà không có trấn áp .

Hay nói một cách khác, kiến trúc nông thôn dường như đang “nhại” lại kiến trúc của thành thị với sự xuất hiện của những nhà ống, nhà dạng “hộp” và những con đường bê tông, đường nhựa được xây dựng với mật độ càng ngày càng cao. Hình ảnh thôn quê giàu truyền thống và những giá trị cốt lõi đang dần mất đi và bị biến đổi một cách lộn xộn với muôn kiểu cóp nhặt. Trong dòng chảy của hiện đại hóa, nông thôn dường như bị “lãng quên” bởi thiếu đi sự định hướng về quy hoạch, hướng dẫn về kiến trúc.

Vậy, phải hiện đại hóa nông thôn như thế nào để vừa phù hợp với dòng chảy phát triển vừa giữ gìn được những nét văn hóa truyền thống? Đi sâu vào câu chuyện này, Reatimes đã có cuộc trò chuyện với TS. KTS. Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch và Phát triển đô thị Việt Nam. 

PV: Bộ mặt nông thôn thời gian qua đã có những biến đổi mạnh mẽ theo xu hướng “đô thị hóa”. Nếu phác họa bức tranh cảnh quan nông thôn hiện nay, ông sẽ phác họa như thế nào, thưa ông? 

TS. KTS. Trương Văn Quảng: Nhìn chung về mặt kiến trúc, cảnh quan khu vực nông thôn của cả 7 vùng kinh tế xã hội của Việt Nam: Trung du và miền núi phía Bắc; Đồng bằng Sông Hồng; Bắc Trung Bộ; Ven biển Nam Trung Bộ; Tây Nguyên; Đông Nam Bộ; Đồng Bằng Sông Cửu Long đều mang những đặc điểm truyền thống riêng biệt. Đã có những xã xây dựng nông thôn mới rất thành công tuy nhiên bước sang giai đoạn phát triển nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu đã bộc lộ nhiều thực trạng chưa được tốt.

Có thể nói, kiến trúc và thiết kế xây dựng làng quê đang chuyển hóa dần từ khoảng trống nông nghiệp sang khoảng trống đô thị là một xu thế mới. Có những xã thời điểm ngày hôm nay vẫn là xã nhưng ngày mai đã lên phường trải qua tăng cấp đô thị dẫn đến thực trạng kiến thiết xây dựng nhếch nhác, lộn xộn mà không theo một quy hướng nào cả làm thay đổi khá nhanh diện mạo kiến trúc ở nhiều làng quê .
Trong đô thị lớn luôn có vùng nội thị và ngoại thị. Nội thị là những Q., những phường thường có tỷ lệ kiến thiết xây dựng rất cao, còn ngoại thị là những huyện đa phần tăng trưởng nông nghiệp. Cụ thể, có những khu vực ở vùng nông thôn chịu tác động ảnh hưởng đô thị hóa quá mạnh làm thay đổi cảnh sắc do những khu vực này nằm ở những vùng giáp đô thị hay đang dự kiến trở thành đô thị trong tương lai. Ví dụ như Đồng bằng sông Hồng với đặc trưng rất nhiều làng truyền thống lịch sử, có những làng giáp đô thị TP. Hà Nội đang chịu ảnh hưởng tác động của đô thị hóa dẫn tới một số ít làng không còn dính dáng đến nông nghiệp nữa mà chuyển hẳn sang ngành dịch vụ .
Điều này làm cho nhiều người dân nhìn bộ mặt nông thôn cứ “ lịch sự và trang nhã ” như đô thị, có sự dịch chuyển cội rễ và trộn lẫn tổng thể và toàn diện, thiếu những hướng dẫn chi tiết cụ thể, quy hoạch rõ ràng. Chính thế cho nên, tất cả chúng ta phải có cái nhìn trọng tâm vào khúc liên kết giữa hai khu vực đó .

PV: Có thể thấy việc phát triển quy hoạch và kiến trúc nông thôn trong dòng chảy hiện đại hóa đang bộc lộ nhiều tồn tại và bất cập. Cụ thể những tồn tại và bất cập đó là gì, thưa ông?

TS. KTS. Trương Văn Quảng: Một điều không thể phủ nhận là khi kinh tế thay đổi đồng nghĩa là lối sống cũng thay đổi theo. Cho nên việc không gian sống chuyển dịch theo xu thế mà không có chuẩn mực là điều đương nhiên. Nhưng cũng phải coi đây là xu hướng chuyển mình do đó sẽ có những khu vực quản lý chưa được tốt, những làng truyền thống còn hơi “quá đà” trong phát triển diện mạo.

Nhìn vào trong thực tiễn là hình ảnh những ngôi nhà được thiết kế xây dựng đô thị với khoảng trống vô cùng tiện lợi, khép kín cùng thiết bị hoạt động và sinh hoạt tân tiến. Trong những khuôn viên làng xóm, ông bà, cha mẹ có đất đai thoáng rộng nên khi những con lớn lên và lập mái ấm gia đình sẽ chia nhỏ đất cho những con ở riêng nên cấu trúc nhà, vườn, ao, chuồng gần như bị xóa bỏ. Hay như những khu vực giáp ranh do gần đô thị quá, nhiều người trong đô thị lại ra ngoài mua đất của bà con để xây trang trại, nhà nghỉ, khu nghỉ ngơi cuối tuần … gây ra sự xáo động trong tỷ lệ kiến thiết xây dựng. Những người này lại mang kiến trúc của đô thị bên ngoài vào thiết kế xây dựng. Hơn nữa, những khu vực đường liên thôn, liên xã được những chính quyền sở tại xã làm những dự án Bất Động Sản tăng trưởng, người ta chia lô nhà dạng phố, dạng ống trên những con đường này tạo ra diện mạo không khác gì đô thị là mấy .
Hơn nữa, ở khu vực nông thôn, trong luật định, người dân nông thôn hoàn toàn có thể được phép kiến thiết xây dựng mà không cần xin phép. Chính điều này đã gây nên lỗ hổng lớn tạo điều kiện kèm theo cho việc người ta cứ “ vác ” những kiến trúc ở đâu đó về bắt chước đắp vào gây nên những ” nhức nhối ” .
Mặc dù đã có khung pháp lý về kiến thiết xây dựng nông thôn mới tuy nhiên công tác làm việc quản trị đất đai, quản trị kiến trúc cảnh sắc khu vực nông thôn chưa được ngặt nghèo như khu vực đô thị. Do đó dẫn đến thực trạng kiến trúc cảnh sắc nông thôn đang dần bị phá vỡ, đô thị không ra đô thị, nông thôn không ra nông thôn .
Từ đấy mà nhiều người đặt câu hỏi, cấu trúc cảnh sắc làng quê đang nằm ở đâu ? Tuy nhiên, nhìn một cách tổng quan, nếu tất cả chúng ta làm tốt công tác làm việc quản trị bảo tồn kiến trúc truyền thống lịch sử có giá trị lịch sử dân tộc thì chắc như đinh vẫn giữ được hình hài, còn nếu quản trị không tốt trong quy trình đô thị hóa thì sẽ vô tình làm biến dạng, méo mó cảnh sắc kiến trúc nông thôn .

PV: Nhìn vào quá trình phát triển đậm tính tự phát này rất khó nhận ra vai trò của người làm chính sách, giới quy hoạch hay kiến trúc sư trong khâu định hướng chuyên môn?

TS. KTS. Trương Văn Quảng: Đây là xu hướng phát triển mang tính chịu tác động từ đô thị hóa làm biến đổi cơ cấu kinh tế, văn hóa lối sống trong xã hội. Vì thế, nhiệm vụ này đặt ra cho các nhà quy hoạch, nhà thiết kế, nhà hoạch định chính sách cũng như các chuyên gia nghiên cứu lịch sử cảnh quan phải có cái nhìn bao quát tổng thể, tốt nhất để gìn giữ, bảo tồn giá trị cốt lõi và kiến trúc cảnh quan của những làng xã cũ. Trong đó, vai trò của những công cụ chỉ đạo như kế hoạch, quy hoạch và hướng dẫn chuyên môn rất quan trọng nhưng công tác triển khai hiện nay khá mờ nhạt, chưa thực sự nhắm vào trọng tâm.

PV: Vậy theo ông cần điều chỉnh như thế nào để thay đổi thực trạng này?

TS. KTS. Trương Văn Quảng: Điều đầu tiên là cần nhìn nhận quá trình xây dựng nông thôn mới vừa qua và Chính phủ vừa ra Nghị định 25 trong việc xây dựng nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu. Từ đó rút kinh nghiệm từ đợt I, cái gì còn tồn tại thì cần khắc phục ngay, cái gì ưu điểm thì cần phát huy hơn nữa.

Chúng ta có hẳn một Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chuyên chăm sóc mảng này, vì thế phải phát huy sao cho đúng với những gì mà nhà nước và người dân mong ước. Mới đây, Bộ vừa nghiệm thu sát hoạch đề tài cấp Nhà nước nghiên cứu và điều tra quy mô tổ chức triển khai khoảng trống, kiến trúc cảnh sắc những khu vực nông thôn mang đặc trưng văn hóa truyền thống và thừa kế giá trị vùng miền. Trong đó, đề tài đã nhận diện 5 vùng : Miền núi phía Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Trung du duyên hải, Tây Nguyên, Nam Bộ có điều kiện kèm theo tự nhiên, văn hóa truyền thống địa phương riêng, từ đó đưa ra quy mô quy hoạch xã, thừa kế và phát huy những giá trị đặc trưng này để liên tục thiết kế xây dựng quy mô nông thôn mới .
Trong thời hạn tới, kỳ vọng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn sẽ đưa ra những hướng dẫn quy hoạch đơn cử, chất lượng thuận tiện hơn cho người dân .
Bên cạnh đó, cần chú trọng tới yếu tố khác như Luật Quy hoạch đô thị, Luật Xây dựng, Luật Sở hữu đất đai, Luật Tài nguyên môi trường tự nhiên … phải có sự tích hợp, lồng ghép hài hòa để tháo gỡ những vướng mắc còn tồn dư trong quy trình tiến hành để thiết kế xây dựng kiến trúc cảnh sắc nông thôn một cách chuyên nghiệp và bài bản và thực tiễn .
Vì vậy, tất cả chúng ta cần có phương pháp quy hoạch tích hợp đa ngành. Một mặt là quy hoạch chung kiến thiết xây dựng xã nông thôn mới, hai là quy hoạch chi tiết cụ thể thôn bản, làng xã với hướng dẫn đơn cử, rõ ràng. Trong đó, cần nâng cao tầm quản trị của những nhà chỉ huy trong việc xu thế, nhìn nhận yếu tố cấp thiết. Trong thời hạn tới, việc tiến hành quy hoạch tích hợp đa ngành sẽ giúp thay đổi nhiều tình hình nêu trên .
Các chính sách chủ trương phải được chuyển hóa một cách thuần thục và đồng nhất từ nhận thức của người dân đến những cấp chỉ huy, chính quyền sở tại địa phương, những nhà đầu tư, doanh nghiệp khi tham gia vào tăng trưởng và thiết kế xây dựng nông thôn trong quy trình đô thị hóa .

PV: Đối với Thủ đô Hà Nội, hiện đang dự kiến 5 huyện sẽ lên quận vào năm 2025, ông có thể gợi mở một mô hình quy hoạch kiến trúc để có một bộ mặt đô thị vừa hiện đại vừa giữ gìn được bản sắc dân tộc không?

TS. KTS. Trương Văn Quảng: Bản thân Hà Nội vốn là khu vực lõi, khu vực bảo tồn và có chiều sâu lịch sử, các quận nội đô vẫn mang tính chất đặc thù và nền văn hóa nổi trội từ xa xưa. Bởi vậy, đặc trưng đô thị hóa ở Việt Nam khác với các đô thị hóa khác, bởi nước ta vốn xuất phát từ nước nông nghiệp. Nhìn vào quá trình phát triển đô thị hóa từ trước cho đến nay, đâu đó vẫn tồn tại dáng vẻ của những cấu trúc, phong cách làng xã ngày xưa. Ví dụ như ở nội đô Hà Nội có làng Ngũ Xã, làng Nhật Tân, làng Ngọc Hà… vẫn có cấu trúc làng ngày xưa đang tồn tại bên trong.   

Mặc dù những khu vực mới tăng trưởng như Trung Hòa Nhân Chính hay Lê Văn Lương lê dài, khu vực nào là ruộng đồng thì người ta hoàn toàn có thể tăng trưởng theo quy mô mới, còn khu vực nào là làng cũ vẫn phải giữ. Do đó, Nước Ta tăng trưởng theo quy mô hướng “ làng trong đô thị “. Đây là sự rực rỡ, mới lạ để xử lý những thử thách kiến thiết xây dựng và tăng trưởng một cách hòa giải .
Đối với 1 số ít huyện chuẩn bị sẵn sàng lên Q. của TP. Hà Nội, bản thân nó vốn là nông thôn thế cho nên vẫn phải giữ lại hình dáng của làng xóm, chứ không hề sơ tán cả làng đi được mà thay vào đó là tái tạo, chỉnh trang, tăng cấp những khu vực ấy. Đối với những khu vực mà không chịu tác động ảnh hưởng nhiều thì tất cả chúng ta hoàn toàn có thể tăng trưởng đô thị theo quy mô mới .

Dẫu biết giữa khu vực cũ và khu vực đã phát triển thường tồn tại những bất cập, do đó, để tạo ra sự hài hòa giữa hai khu vực này phụ thuộc phần lớn vào người thiết kế, người lập quy hoạch. Bên cạnh đó, những người làm chính sách cũng phải xác định rằng, không thể “tẩy xóa” đi hẳn một cái làng tồn tại cả trăm năm trong cấu trúc Thăng Long, Hà Nội. Vì thế cần xác định phương hướng kết hợp sao cho đồng bộ, đỡ cảm giác lộn xộn trong đô thị.

Đã có rất nhiều nhà nghiên cứu quốc tế hứng thú với đặc trưng, nền văn hóa truyền thống thời xưa của Nước Ta. Chúng ta nên hiểu, tân tiến không đồng nghĩa tương quan với những tòa nhà cao hàng chục, hàng trăm tầng mà tân tiến là thiết kế xây dựng hạ tầng, thiên nhiên và môi trường sống, dịch vụ đô thị có tốt cho người dân hay không mới là điều quan trọng nhất .
– Trân trọng cảm ơn ông !
Bài viết cùng tác giả Hoàng Trang ( triển khai ) »

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn