Âm nhạc dân tộc – Công cuộc giữ gìn và bảo vệ

Âm nhạc của các dân tộc thiểu số là loại hình âm nhạc truyền thống của các vùng này, cái “đặc sắc”, đặc trưng cho vùng. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều loại hình âm nhạc dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ bị mai một, cần được bảo tồn, gìn giữ.

Nguy cơ mai một âm nhạc các dân tộc thiểu số

Nước Ta là nước có cả một kho tàng phong phú và đa dạng về âm nhạc dân tộc, với nhiều mô hình khác nhau, tuy nhiên, nhiều mô hình âm nhạc dân tộc thiểu số đang đứng trước rủi ro tiềm ẩn bị mai một. Một phần nguyên do là do sự tăng trưởng của công nghệ cao, điều kiện kèm theo sống cũng như thiên nhiên và môi trường hoạt động và sinh hoạt của đồng bào những dân tộc thiểu số đang có những biến hóa. Chính thế cho nên, một bộ phận âm nhạc của những dân tộc thiểu số đang gặp phải những khó khăn vất vả, thử thách và đứng trước rủi ro tiềm ẩn mai một .

Nhà nghiên cứu và điều tra Nguyễn Vương Hoàng, Viện Âm nhạc Nước Ta san sẻ về bản thân rằng, ông đã có những chuyến đi công tác làm việc, điền dã. Trong khoảng chừng thời hạn đó, bản thân ông đều cố gắng nỗ lực nhận diện và khám phá nguyên do dẫn đến những rủi ro tiềm ẩn bị mai một âm nhạc dân gian của những dân tộc thiểu số lúc bấy giờ. Và ông nhận thấy một trong những rủi ro tiềm ẩn đó là sự biến hóa hoặc biến mất của khoảng trống diễn xướng dân gian. Tất cả những điều này đều do điều kiện kèm theo hoạt động và sinh hoạt của bà con những dân tộc đổi khác trong quy trình tăng trưởng và đô thị hóa, và nó là khó tránh khỏi .

Loại hình hát ống của đồng bào Mông tại Chiềng Tương, Yên Châu, Sơn La là một ví dụ cụ thể. Nếu trước đây, nhóm nam nữ tham gia hình thức dân ca này sử dụng hai chiếc ống, nối với nhau bằng một sợi dây làm công cụ để chuyển tải âm thanh và người hát sẽ hát vào một ống, người nghe kéo căng sợi dây và úp ống còn lại vào tai. Họ đối đáp những câu giao duyên, trao đổi tình cảm từ đồng nội sang đồng nội khác. Nhưng vào thời hiện đại này, mọi người sử điện thoại di động hoặc mạng xã hội để thay thế ống nghe. Điều này chứng tỏ hình thức hát ống ở đây đang có nguy cơ mai một.

Bên cạnh đó, những mô hình âm nhạc khác ở trong và ngoài nước, mà đồng bào tiếp thu được trên truyền hình, qua phim ảnh, qua internet … đã lấy đi sự chăm sóc và nhu yếu tận hưởng của dân cư. Thêm vào đó, ở nhiều nơi, nhiều dân tộc, giới trẻ đã không còn mặn mà với âm nhạc dân tộc. Thậm chí có nơi, người trẻ còn không biết tiếng của đồng bào dân tộc mình, nên không biết hát giao duyên, không biết hát những làn điệu dân ca của đồng bào những dân tộc mình, dẫn đến rủi ro tiềm ẩn mai một âm nhạc dân tộc .
Nguyên nhân chính của toàn bộ là do những hình thức thẩm mỹ và nghệ thuật dân tộc mang tính vùng miền không còn là nhu yếu bức thiết với người dân. Trong những trường học không có mục giảng dạy về âm nhạc dân tộc, nhưng tất cả chúng ta lại yên cầu lớp trẻ phải tiếp thu, phải biết gìn giữ, ngay cả quỹ thời hạn học cũng chẳng còn chỗ để chúng khám phá. Vậy thử hỏi, người trẻ lấy gì để giữ gìn ?
Bên cạnh đó, những thiên nhiên và môi trường diễn xướng xưa kia nuôi dưỡng nhiều hình thức ca hát vui chơi giáo dục như đi rừng, đi củi, chợ phiên, cưới hỏi … đều đã đổi khác, đang nhường chỗ cho những nghệ thuật và thẩm mỹ tân tiến, gia nhập từ quốc tế. Ví như, cưới hỏi dùng nhạc ngoại là đa phần, ru con ngủ bằng những loại nhạc quốc tế …
Đại diện Vụ Văn hóa dân tộc nhận ra rằng, trước đây, ở những bản người Tày, Thái, Mông, Dao … hầu hết mọi người đều biết hát dân ca, chơi nhạc cụ truyền thống lịch sử và trình diễn những bài múa, nhưng đến nay, số nghệ nhân này còn rất ít, và phần đông là những người đã cao tuổi, trong khi đó họ lại là lực lượng chính trong việc nắm giữ và trao truyền những di sản âm nhạc truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ .
Đại diện này cũng đưa ra một thực tiễn, là lúc bấy giờ, môi trường tự nhiên, khoảng trống hoạt động và sinh hoạt âm nhạc dân gian truyền thống lịch sử đang ngày càng bị thu hẹp, do những biến hóa về đời sống lao động sản xuất, phong tục tập quán, những hoạt động và sinh hoạt văn hóa truyền thống, liên hoan truyền thống cuội nguồn của hội đồng. Thậm chí, phương pháp trình diễn âm nhạc dân gian của đồng bào cũng đang dần biến hóa về nhịp điệu, tiết tấu, đạo cụ, phục trang và khoảng trống thực hành thực tế đang làm mất đi ý nghĩa, giá trị của âm nhạc truyền thống lịch sử .

Gìn giữ, bảo tồn âm nhạc dân tộc

Và câu hỏi đặt ra là làm thế nào để gìn giữ, bảo âm nhạc truyền thống dân tộc ? Đa số những nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc đều cho rằng, cần xây đựng những chính sách chủ trương, những đề án, dự án Bất Động Sản, những chương trình kế hoạch riêng cho công tác làm việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa truyền thống thẩm mỹ và nghệ thuật truyền thống của những dân tộc thiểu số, như góp vốn đầu tư, tương hỗ kinh phí đầu tư cho những tổ chức triển khai hoạt động và sinh hoạt văn hóa truyền thống, nghệ thuật và thẩm mỹ hiện có như những câu lạc bộ, có chính sách tương hỗ những nghệ nhân trong việc bảo tồn, truyền dạy di sản cho những thế hệ kế cận .

Phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa với các viện nghiên cứu, các nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật để lựa chọn, phân loại và sắp xếp xem loại hình nào cần đầu tư bảo tồn trước, loại hình nào bảo tồn sau, vừa tránh dàn trải, lãng phí, vừa có hiệu quả cao. Thành lập quỹ bảo tồn và phát huy văn hóa nghệ thuật cổ truyền các dân tộc thiểu số, kêu gọi, thuyết phục các nhà hảo tâm trong và ngoài nước đóng góp, hỗ trợ cho quỹ này. Di sản sẽ được bảo tồn tốt nhất, ‘sống’ bền vững nhất chính là trong cộng đồng.

Đặc biệt, những nghệ nhân còn ghi lại lời những bài dân ca bằng những ký tự tiếng Việt, để nhiều người hoàn toàn có thể đọc và học được. Họ còn bỏ nhiều thời hạn và công sức của con người lựa chọn những người trẻ tuổi có năng lượng truyền dạy. Ngoài việc ghi chép, truyền dạy, những nghệ nhân còn cải biến một số ít góc nhìn văn hóa truyền thống truyền thống cho tương thích với thị hiếu âm nhạc thời đại, nhưng vẫn giữ được truyền thống vốn có để tạo thêm hứng thú cho lớp trẻ .
Nhiều nhà nghiên cứu và điều tra âm nhạc thừa nhận, yếu tố bảo tồn và phát huy nghệ thuật và thẩm mỹ dân gian, trong đó có âm nhạc dân gian những dân tộc, đã được nói đến từ rất lâu. Các hội thảo chiến lược báo cáo giải trình nhiều đến nỗi có người khi nghe đến cụm từ này đã bật thốt lên câu “ Biết rồi, khổ lắm, nói mãi ” .
Tuy nhiên, dẫu là vậy, yếu tố bảo tồn vẫn phải được nhắc nhở liên tục. Phải nói bởi cái sự bảo tồn và phát huy vốn di sản văn hóa truyền thống thẩm mỹ và nghệ thuật truyền thống nó cũng hoạt động, cũng đổi khác theo nhịp sống, cách sống của mỗi hội đồng dân tộc ; cũng biến hóa theo cách tư duy văn hóa truyền thống, chính trị ở mỗi quy trình tiến độ, mỗi thời kỳ. Vì thế, những nhà nghiên cứu âm nhạc cho rằng, tất cả chúng ta vẫn cần phải nói, vẫn phải bàn về bảo tồn .

Phong phú kho tàng âm nhạc dân tộc

Nước Ta là một vương quốc đa sắc tộc, trong đó, mỗi dân tộc đều có phong tục, tập quán riêng, ngôn từ tiếng nói riêng. Họ cũng phát minh sáng tạo và chiếm hữu một nền âm nhạc mang sắc thái riêng, gồm có kho tàng dân ca, nhạc cụ nhiều mẫu mã, rực rỡ gắn liền với đời sống của đồng bào .
Từ cuối những năm 60 của thế kỷ trước, rất nhiều bài dân ca của những dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông, Xơ Đăng, Ba Na … liên tục được đưa lên đài phát thanh, in sâu vào ký ức nhiều thế hệ người Nước Ta .
Như tất cả chúng ta biết, Nước Ta có 54 dân tộc, và mỗi một dân tộc đều có những nét độc lạ riêng không liên quan gì đến nhau. Âm nhạc dân tộc có phong phú như hát giao duyên đối đáp, hát đồng dao ; hát Then, Mo của người Dao, Tày, Thái ; hát Tang ca, hát ống của người Mông ; múa chiêng, trống của người Mông, Dao ; đàn tính của người Tày, Thái ; cồng chiêng Tây Nguyên …

Có thể khẳng định rằng, dù cuộc sống của đồng bào các dân tộc thiểu số còn nhiều khó khăn, hạn chế điều kiện kinh tế, giao thông, cơ sở hạ tầng… nhưng âm nhạc cổ truyền của đồng bào các dân tộc thiểu số vẫn luôn toát lên sự phong phú, đặc sắc. Những làn điệu âm nhạc này đã góp phần tạo nên bản sắc dân tộc trong âm nhạc Việt Nam vừa độc đáo, vừa đa dạng trong sự thống nhất.

Trần Trang

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn