Về nhà ở nông thôn truyền thống Bắc Bộ – Tạp chí Kiến Trúc
Để hiểu hơn về Nhà ở nông thôn truyền thống Bắc Bộ, cần hiểu hơn về Làng Việt Đồng bằng Bắc bộ…
Làng Việt – Hồn Việt – Văn hóa Việt
Ngày nay người ta về quê tìm cái tĩnh, cái thanh, cái thoáng, cái mộc ở làng. Đến rồi, nhìn rồi, mà không phải đã thấy hết, cảm hết cái đẹp, cái hay của làng quê, nhất là làng quê Bắc bộ. Đường làng, cổng làng, chùa làng, đình làng … tổng thể đều phơi ra đấy mà không lộ, không hiện ra hết cái nét quê mê hoặc, đầy mỹ cảm của người Việt. Có sinh ra ở quê, sống mãi ở quê cũng đã thấy được hết, cảm được hết cái đẹp này của làng quê Bắc bộ. Đó cũng là chuyện thường tình, bởi “ khi ta ở chỉ là nơi đất ở ” đến khi ta ra đi “ đất mới hoá tâm hồn ” .
Hồn quê ở đâu ? Nét quê ở đâu trong làng quê Bắc bộ ? Không chỉ có ở chất gụ nâu trong tà áo cô thôn nữ, trong khói lam chiều, con trâu bờ ruộng, câu chào cái nguýt mắt hay trong hội hè khét tiếng, ma chay dỗ chạp, trong câu quan họ hát văn hay ở chợ làng, nghề làng. Cái hồn quê đó luôn được tiềm ẩn và đi liền trong cái VỎ QUÊ VẬT THỂ. Vỏ quê vật thể đó trước hết là cung cách tổ chức triển khai đời sống nông nghiệp Nước Ta, là phương pháp cấu trúc thiên nhiên và môi trường vật thể nông thôn Nước Ta, là truyền thống của người Việt một trăm Tỷ Lệ, không trộn lẫn, có từ ngàn năm nay .
Kiến trúc của một ngôi chùa, mái đình, một bảo tháp đâu đó còn phảng phất chất Trung hoa hay Ấn Độ; chứ cấu trúc quy hoạch làng và cảnh quan làng thì chỉ có người Việt làm được như vậy. Bởi lẽ tự nhiên là đất đó chỉ của người Việt, người đó chỉ là người Việt, cuộc sống đó chỉ là cuộc sống người Việt. Người ta có thể du nhập rồi Việt hoá quy hoạch một đô thị, một kinh thành chứ không bao giờ và không thể du nhập quy hoạch một làng xứ lạ vào ta được. Vậy thì chắc chắn cái vỏ vật thể đó – làng Việt – hàm chứa hồn quê, bản sắc của người Việt.
Cuộc sống nông nghiệp lúa nước với kỹ thuật truyền thống cuội nguồn : đôi chân, con trâu, cái cày đã khoanh gọn làng trong cấu trúc điền địa và xác lập quy mô của làng trong đối sánh tương quan với ruộng. Quy mô đó vẫn dựa trên đôi chân và thời hạn một ngày. Đồng ruộng không hề quá lớn và làng bám vào đồng ruộng mà mình chiếm hữu. Điều này tạo nên một cấu trúc Đốm cho toàn diện và tổng thể cảnh sắc làng quê Bắc bộ. Quan hệ xã hội làng vốn dựa trên quan hệ họ tộc, thường là khép kín, tự cung tự túc và địa phương, hạn chế giao lưu trong khoảng chừng cách xa. Điều này làm cho cái Đốm làng càng chặt hơn trong mạng cấu trúc của làng quê Bắc bộ. Cấu trúc đốm hay điểm này tạo nên một thị cảm thân mật, đâu đâu cũng có hơi người. Hệ thống đường làng, đường xã, đường sông theo vị trí tự nhiên tạo nên nhiều phối cảnh phong phú và giật mình cho cảnh sắc nông thôn. Con mắt không dõi theo bất tận trên mặt ruộng đến chân trời mà luôn được số lượng giới hạn, dừng lại ở những điểm, những đốm làng. Các đốm làng ven sông, trên gò cao hay ở những triền núi sót điển hình nổi bật trên nền xanh vàng của ruộng lúa, nương khoai như một bức tranh vè dở, một phác thảo chưa xong, để dành cho người xem liên tưởng và tự hoàn hảo theo kiểu của mình. Không hoành tráng, chỉnh chu, nhiều nét nhiều điểm hơn là khối lớn, mảng to, khuôn hình hẹp, xa gần hư ảo, bức tranh quê quả là hợp với tâm tính và cơ địa của người Việt vốn ưa cái vừa phải, gợi mở, linh động và dễ dung hợp. Đường quê ngõ làng, quán nước cây đa luôn hàm một ẩn dụ, một ẩn tích, một loạt những hình ảnh liên tưởng nào đó đậm chất lịch sử một thời hay thần tích ; lúc huyền bí lúc ngồ ngộ. Cái hình ảnh mà mắt ta nhìn như không được nhận thấy hết, như thiêu thiếu, như còn nữa, luôn gợi mở trí tưởng tượng và so sánh. Ngay cả khi ta hiểu được nội dung hay tích chuyện của cảnh sắc làng thì cái hình ảnh được nhìn thấy đó vẫn như muốn được phát hiện thêm, mày mò thêm mãi trong ký ức của mỗi người tất cả chúng ta, đường làng như một kênh kỷ niệm đầy ắp thưởng thức và tâm tưởng. Con đường trườn qua đồng ruộng, gò mả rồi quành vào cổng làng. Cái chất lạo xạo lúc khô hanh hay nhơn nhớt khi trời mưa cứ bám riết vào tiềm thức, đi cùng thời hạn. Trong cảnh bằng lặng trước làng, trồi lên một cây đa, gốc gạo, lùm lùm phía dưới là một quán nước hay đình trạm tuênh toang. Ở đấy có cả một quốc tế truyền kỳ, ma có, thần có, đời có, đạo có. Cái thế đơn chiếc, duy nhất, trống trải trong khoảng chừng nhỏ đất trời trước làng của hợp thể quán – cây giữa đồng khắc một hình đậm trên nền trời quê, một hình ảnh ( image ) bền và quen thuộc trong ký ức dân quê mỗi khi đi xa. Rồi với thời hạn, nó như một ký hiệu ( sign ) của con đường. Không gian tuyến của đường quê được cô lại ở những điểm nhấn này. Đôi lúc như vành nón của mẹ che mưa che nắng, có lúc lại như một điểm khuất để ngả ngốn bên nhau trước buổi hoàng hôn. Những lúc trời nhá nhem hay đêm khuya lùng bùng đom đóm thì chỉ có nước ù té chạy qua, như có ma vờn vạt áo. Người quê đã tạo cho đường quê một quốc tế cảm xúc đầy ắp, phong phú và đa nghĩa mà không một đường phố nào có được. Trên tuyến đường vào làng có không biết bao nhiêu thực thể sống sót, biết bao cây đã mọc tự nhiên hay được trồng, thế rồi sau cuối cũng chỉ có một vài cây, một vài quán miếu là sống sót như một hình ảnh đặc trưng của làng quê, như một ký hiệu của đường làng. Chỉ thực thể nào được dân quê thổi hồn vào đó, gắn tích vào đó mới có được hình ảnh đặc trưng. Đường quê – cây đa – quán trạm, đường quê – gò mả – mương nước .. sống sót như một thức khoảng trống vật thể và tâm linh của làng. Có tự khi nào và ai đã tạo nên cái thức khoảng trống đấy đầy chất ký hiệu này ?
Đường quê không riêng gì làm cái việc đi lại, nó có nghĩa, có hồn và ngồn ngộn văn hoá làng. Đường quê dẫn đến cổng làng, một số lượng giới hạn quy ước và vô định. Thường đó là một tam quan xây gạch, không to lắm cũng không lớn lắm. Cầu kỳ thì đắp ngói với một vài hoạ tiết dân gian. Con đường đi qua cổng làng để lại theo năm tháng những lớp bụi quê vô thường, vô thức tận mắt chứng kiến không biết bao nhiêu sự kiện của làng. Đám rước, đám hội, những buổi tiễn đưa hay hò hẹn như đều được mở màn và kết thúc ở đây. Nhìn cái vẻ cũ kỹ, quê mùa của nó người quê hoàn toàn có thể đọc được khối chuyện. Có cả niềm hân hoan, nỗi bịn rịn ươn ướt trên mi, quệt vào vách cổng, sướt trên cột cổng. Có ai mỗi khi xa quê không ngoái lại nhìn lần cuối tam quan làng mình. Tam quan cổng làng được dùng như một quy ước khoảng trống hơn là số lượng giới hạn địa lý của làng. Nó chẳng ngăn che được gì về vật lý lẫn thị giác. Vậy mà làng không cổng chẳng khác gì nhà không cửa. Nó như một tín hiệu đánh mốc trong và ngoài của khoảng trống làng. Cái kiểu lưu lại này vẫn sống sót trong tâm thức người Việt tân tiến. Một buổi giao lưu trong vạn vật thiên nhiên, một đám hội hễ có nhiều quần thể khác nhau khi nào cũng dựng cổng, xác định “ xác lập chủ quyền lãnh thổ ” dẫu thực tiễn chẳng có gì ngăn cách. Cổng làng như một Nghi thức trong cấu trúc môi trường tự nhiên làng. Có cổng thì ở sát rìa làng, có cổng thì ở tít đầu đường, chỗ giao nhau với đường cái quan và làng. Vị trí địa lý, vị trí quy ước cũng chỉ làm cái việc đánh mốc khoảng trống làng. Tính mập mờ, nước đôi dựa trên cái vô hình dung, hàm nghĩa với lối tư duy của làng, dễ lý giải những hiện tượng kỳ lạ vạn vật thiên nhiên và xã hội của làng. Nắng mưa, may rủi, được mất, hên xui dễ được đồng ý hay bằng lòng với lối nghĩ này .
Mạng lưới đường làng, ngõ xóm là một mạng tự phát nổi bật. Nó không chỉ là tác dụng của tuyến đi về, nó còn phản ánh rõ những quy ước, ứng xử của người làng với nhau Hình như người làng không khi nào cần đến một khoảng trống quá rộng, chỉ vừa đủ. Có hội, có đám dân làng và khách làng cứ phải rồng rắn nối đuôi nhau, chen nhau va chạm nhau thì mới là hội làng, đám làng. Ở những hội đó, đám đó mới nhìn thì cứ tưởng đông lắm, chứ nếu tính đếm thì không đáng gì với một tập trung chuyên sâu đô thị. Đường làng góp thêm phần tạo không khí hội bằng size nho nhỏ và hình dạng vô định của mình .
Tôi đi vào đường làng, ngõ gạch luôn có cái cảm xúc đi vào những phố của đô thị trung cổ. Tự phát, chật hẹp, ngoằn ngoèo, giật mình khó đoán thì chẳng khác gì nhau, khác chăng chỉ ở những bộc lộ hình ảnh, tất yếu phải vậy. Đường gạch, tường gạch, mái ngói xô màu đỏ ra quấn lấy khóm tre, khoảnh vườn, rặng cây. Mấy cái đầu mái, hàng hiên, cổng nhà nhộn nhạo vài cụ thể đắp nổi, đục chạm, không khi nào thấy hết, lấp ló như duyên quê gái làng. Đi trên ngõ làng không hề có cái tâm trạng vô tư lự được. Nếu không va phải ai đó trong ngõ quành ra thì cũng va phải câu chào câu hỏi. Phối cảnh luôn biến hóa, không hình nào giống hình nào. Cái nhà ở làng cũng không hẳn khác nhau, không hẳn giống nhau, cộng với hình thái tự nhiên tự phát của cảnh làng, nối được cái mạch liên tục, tạo cái thân thiện cho khoảng trống đường làng ngõ xóm. Đường làng, cây đa, mặt ao, mương nước, rặng tre, gò đống cùng với quán nước, đình đền, chùa miếu là những điểm nhấn thị giác của cảnh sắc làng, là những thức khoảng trống trong cấu trúc làng. Không gian làng vốn phức định và phi hình học nên luôn cần những tín hiệu hoặc hình tượng cho mình .
Đường lớn của làng dẫn đến đình làng, khi thì đến thẳng, khi thì quanh co nhưng thường rộng hơn, thoáng hơn. Đường không dẫn thẳng đến Đình theo kiểu “ vỗ mặt ”. Lối bố cục tổng quan vuông góc, trực diện “ vỗ mặt ” là kiểu “ đại ngôn, răn đe ” không hợp với tương quan Đình – Đường. Chỉ ở Đình mới biểu lộ hết sự quân bằng của thế Thiên – Địa – Nhân, một kiểu hiểu Nho giáo được làng hoá. Không gian Đình là khoảng trống Đời của làng. Sự hiện hữu của những bậc Thành hoàng cũng là một kiểu “ lưu lại tâm linh ” cho không gian đình, cốt để bảo lãnh phù trì cho dân làng hơn là nghiệm minh huyền triết, mộc mạc kiểu “ đất có ông thổ ông địa, sông có hà bá ”. Bố cục đơn thuần, dân dã, nghi thức tối thiểu, cụ thể thiên về tự nhiên, cấu trúc đơn thể không nhiều lớp nghi thức như khoảng trống chùa hay cung đình, lăng viện. Hầu như không thấy dấu ấn vật lý của trục tổng hợp, nhiều yếu tố ngẫu nhiên hơn xếp đặt. Trong khoảng trống Đình có hai tín hiệu thị giác quan trọng nhất : mái đình và sân đình. Đó là hai yếu tố to nhất trong khoảng trống đình do dân làng tạo ra sự. Ao đình hoàn toàn có thể to hơn sân nhưng không tham gia nhiều vào khoảng trống Đình. Cây đình, trụ biểu hoàn toàn có thể cao nhưng không lọt sâu vào trường thị giác dân làng. Chỉ có cái mái bè bè, chiếm 2/3 độ cao đình, ấn mấy cột cái, cột quân xuống đất, thì đúng là “ qua đình ngả nón trông đình ”. Không gian đình, nhất là sân đình cô đặc việc làng, thắm đượm tình cảm và tâm trạng người làng, trình diễn cái bản thể văn hoá làng. Không gian đình là vô định, nó như một “ file ” của máy tính, chỉ hiện thị khi ấn vào phím kỷ niệm, vào những tín hiệu và hình tượng của đình, của sân đình. Ở đó có nước mắt và luộm tóc của ả làng bị bắt vạ, có niềm thâm nghiêm và hư hãnh khi rước sắc phong, có vết lằn của chiếu chèo, chiếu cỗ trên mặt đất nện hay sân gạch. Tiếng to, tiếng nhỏ khi ăn chia, giọng lề giọng vặt khi đón bạn hát ngày xuân, như vẫn còn ẩn trú đâu đó trong cột đình, đầu đao, bờ ao, mái ngói. Từng viên gạch, giọt ranh, thềm đá, gốc cây, đâu cũng đầy thông tin và hình ảnh. Vô hình đó mà hữu hình đó, tâm tưởng đó mà thị giác đó. Giàu hình ảnh và phong phú kiểu này chỉ có ở đình làng, chùa – đền – miếu không có. Cơ chế sống sót của làng vốn nặng tính thích ứng hơn tính chinh phục nên văn hoá làng lộ rõ tính linh động, luôn sống sót một độ “ lơi ” nhất định trong chính sách, độ giống hệt không cao, không có cái cực điểm thái quá Bên cạnh lệ làng còn có nghĩa xóm. Hương ước và nề nếp họ tộc vẫn dung hợp nhau. Ứng xử nho giáo quyện với giác ngộ phật giáo. Những khái niệm tưởng như tương phản nhau đều được người làng dung hợp, Đình làng dung hợp. Làng luôn tìm được cái tương đương trong thế đối kháng để dung hợp, đó là thái độ vị thế tục, vị nhân sinh và vị lợi cho làng. Không gian đình làng cũng vậy, hầu hết Giao hàng cho cái hàng ngày, đời thường, trước mắt của đời sống, một đời sống luôn sống sót cái được cái mất, cái ưu cái nhược. Nói rằng hướng đình là quan trọng, quyết định hành động nhà ở trong làng cũng không đúng hết. Ai cũng biết hướng Nam là hướng tốt nhất cho người Việt, đến những bậc đế vương cũng quay về nam mà bình thiên hạ. Vậy nếu Đình quay về hướng nam, toàn bộ 4 đầu đao sẽ là : hướng đông bắc, đông nam, tây-bắc, tây-nam. Đông nam là hướng tốt sao phải tránh, hướng tây là hướng xấu sao phải theo để tránh hướng đầu đao. Làm nhà tránh sao được hướng xấu so với Đình, vậy mới có câu “ mắt toét là tại hướng Đình, cả làng mắt toét chứ mình em đâu ”. Cái thế lỏng lẻo, mập mờ, linh động, không tận cùng luôn toát ra trong khoảng trống đình, khoảng trống làng. Chính điều này tạo cho làng một CẤU TRÚC MỞ, dễ thích ứng với vạn vật thiên nhiên và xã hội .
Đâu đó trên con đường loanh quanh của làng, ta phát hiện một quán nước liêu xiêu bên vệ đường, tuềnh toàng thưng cót, mái rạ, vài cái kẹo, bát nước chè xanh, hàng quà gói thuốc. Một loại dịch vụ lửng lơ, có cũng được không chẳng sao. Ở làng không có mạng lưới hệ thống dịch vụ thương mại, tất tất đều trông vào chợ quê. Vị trí số lượng giới hạn của chợ cũng linh động và tuỳ ứng. Hình thái bao che thiên về cái tạm và thoáng, chỉ có phiên là cố định và thắt chặt. Chỉ cố định và thắt chặt cái quy ước. Chợ quê là một phần của của văn hoá làng, cái ăn, cái mặc, kiểu ứng xử bày cả ra chợ. Không chỉ ảnh hưởng tác động ở làng mà thời nay, chợ quê cũng có một “ thị trường ” ở đô thị. Tính ngẫu nhiên, tuỳ ứng là đặc trưng của khoảng trống chợ như thể là chợ phải vậy. Cứ quan sát mấy cái chợ mới xây lại ở phố khắc thấy ngay. Dẫu có được xếp đặt, xây tầng, bao che thì chợ vẫn cứ ào xuống đất, tràn ra đường. Có lẽ chợ chỉ cần một khoảng rộng, có mái hoặc không là đủ. Cho dù đó là chợ quê hay chợ phố. Cùng với nghề làng, phiên chợ làm cho dân quê không gặp mãi nhau, không xa mãi nhau, như có hẹn có chờ vậy. Trong khoảng chừng thời hạn của “ phiên ” ấy, biết bao nhiêu tâm trạng được dồn nén. Chợ quê không chỉ là một yếu tố cấu trúc của khoảng trống làng, còn như một loại hình ảnh lưu bền với người quê. Giá trị và đặc tính văn hoá của chợ quê không hàm cái hình ảnh và hình thái khoảng trống đơn cử. Vẻ kiến trúc, quy hoạch như trốn ở đâu, khó thấy, nhường lại cho những loại hình ảnh ký ức và tâm trạng, nhất là với những bà những cô. Cái đẹp của chợ ở đây ư ? Không gian Đình và khoảng trống Chợ là hai khoảng trống đặc trưng nhất nhưng phức định và phong phú nhất của cấu trúc khoảng trống làng quê Bắc bộ. Đó là chốn “ làng ” nhất của quê .
Chùa, Đền, Miếu định nên một sắc thái khác cho cấu trúc khoảng trống làng. Chất mờ ảo, thâm nghiêm, siêu nhiên, thoát tục của cảnh sắc và khoảng trống chùa, miếu chỉ ám vào những khoảnh khắc tâm linh nào đó của dân làng, thường là những khoảnh “ âm ”, với tâm trạng dãi bày, ước nguyện. Chùa làng khác chùa nước. Chùa nước thuở trước còn gọi là Đại danh lam, đôi lúc có cả hành cung, quy mô to lớn, vị thế đắc địa ( bách môn, trăm gian … ), rặt chữ nghĩa, tri thức ở lớp trên, nên dễ thấy tính nghi thức, lớp lang, trục hệ của khoảng trống chùa. Chùa vốn là yếu tố không thuần quê như Đình. Làng chỉ như một thiên nhiên và môi trường để chùa bám vào cộng sinh .
Trong cấu trúc khoảng trống làng, chùa vẫn chỉ là yếu tố biên, đứng sau Đường làng, Cổng làng, Đình làng, Chợ làng. Dẫu có thời chùa từng là TT văn hoá của làng, dẫu xuất hiện ở làng trước đình, chùa vẫn không là con đẻ của làng Việt. Dẫu có vị trí đắc địa hay yểm vị trong đất làng, chùa vẫn đứng ngoài vòng trao đổi kín cuả đời làng. Chùa, miếu, đền không lấy làng làm số lượng giới hạn như đình, tầm tác động ảnh hưởng luôn muốn vượt qua ngưỡng làng, đi xa hơn nữa. Cấu trúc khoảng trống chùa cổ hay mới đều có tính sắp xếp, lựa chọn, định trước. Trước thì lấy thế, sau thì lấy cả hướng và trục. Cảnh chùa làng, hay chùa ở làng như một chút ít son trên môi chị hàng trầu. Thế định trước trong cấu trúc tự nhiên, tự phát của làng làm chùa điển hình nổi bật trên nền cảnh sắc thôn dã. Không ngự trị một góc nhìn, độc chiếm một hướng tiếp cận thì cũng là gia chủ của một thế đất tự đặt nào đó trong làng. Chùa làng chứa, nuôi và dưỡng mầm tri thức, văn hoá cho làng. Có lẽ ở chùa là nhiều chữ nhất. Ý thức tổng hợp và hàm ng – hĩa của khoảng trống chùa dễ nhận thấy và thông dụng. Dù ở bất kể vị trí nào của đất làng, chùa cũng cố khéo lách mình khỏi cấu trúc của khoảng trống làng, chỉ để một phần nhỏ nối với đời làng ; như chiếc cầu khi mong manh, tròng trành khi chắc như đinh, vững chãi. Người làng gửi vào chùa cái phần siêu phàm của cuộc sống và yên vị sống cái phần thế tục của mình. Sợi dây liên hệ giữa người làng và chùa làng là vô định và siêu thức, lúc kính cẩn siêu nhiên, lúc giản dị và đơn giản bỡn cợt kiểu “ thị mầu lên chùa ” hay “ vào chùa ngỏ cửa chùa ra ; vào chùa trải chiếu ra ngồi ; vào chùa mượn xuyến chuyên chè, mượn đĩa bày trầu, vào chùa thắp một nén nhang ” của câu ca quan họ. Khác với đền miếu, cảnh sắc chùa có cái thanh tao của tri thức, cái ngặt nghèo của thuật pháp, có cái thâm nghiêm siêu nhiên giác ngộ của trí tuệ và cái dung dị của đời làng .
Chùa làng chính là điểm thanh cao, nhã vọng nhất của cấu trúc không gian làng. Đền, miếu không vậy, vốn là nơi thờ Thánh, Thần, một siêu lực hay một đấng Nhân thần siêu phàm nào đó. Đền miếu đượm màu huyền tích, hoang đường, nguyên thuỷ. Vị trí đền miếu thường ứng với những địa danh có tích truyện thánh thần, một kiểu tín ngưỡng nguyên thuỷ. Người làng choàng lên chỗ đó một nội dung, nắn lại cách nhìn với núi sông, gò bãi, đầm ao, cây cối để các hình thái địa lý trở thành nhân vật chuyện.
Xem thêm: NHÀ Ở NÔNG THÔN TRUYỀN THỐNG BẮC BỘ
Ở đó trí tưởng tượng được tung hoành, chuyện thêu tích dệt, đôi lúc đạt đến đỉnh điểm mẫu mực của văn học dân gian. Lớp sương này phủ lên cảnh sắc đền, miếu càng làng tăng thêm vẻ u nghiêm, kỳ bí nhưng đầy tục hệ. Kiến trúc đền không khác mầy với kiến trúc đình chùa, nhưng cấu trúc khoảng trống thì thiên về khoảng trống chùa hơn. Đình chỉ là nơi thờ vọng, đền mới thật là “ nơi ở ” của thánh thần. Không gian đền có trục hệ, lớp lang, xấp xỉ nhưng ít cái xa gần, luôn xen cài cái biệt lệ, ngẫu nhiên, vương vấn chất đời hơn. Ở đền, người làng bày tỏ rõ hơn những mong ước đời thường của mình : mùa màng bội thu, làm ăn kinh doanh phát đạt, cưới hỏi ma chay thuận trời … Trong cuộc giao lưu tâm linh ấy người làng cột Thánh thần vào những ước mong trần tục, những ham muốn đơn cử đời thường của mình. Sự linh diệu của Thánh thần ứng nghiệm đơn cử ở những lời cầu, điều ước của dân làng. Thánh thần vẫn gần làng hơn Phật. Những lời cầu ước ở đền là vật chất nhiều hơn tâm linh, là đơn cử hơn siêu thoát. Chính thế cho nên Đền dễ biến thái hơn Chùa. Tín ngưỡng lẫn với dị đoan, phúc lộc đi liền trừng phạt, chân thực giả dối khó phân biệt ở đền. Không gian đền không có cái thanh nghiêm như chùa. Các tượng thần ở đền như những tín hiệu của uy lực, uy quyền uốn nắn hành vi, ứng xử của người làng. Chính những yếu tố bài trí chứ không phải yếu tố kiến trúc hay quy hoạch tạo ra sự nhận cảm khoảng trống này .
Trong toàn diện và tổng thể cấu trúc khoảng trống làng Bắc bộ, cũng như chùa, đền miếu thuộc lớp cấu trúc biên. Ta hoàn toàn có thể tưởng tượng hai tam giác đều chồng lên nhau tạo thành một lục giác. Tam giác đầu gần hơn có tâm là nhà ở với 3 đỉnh là : Đình làng, Cổng làng, Chợ làng. Các cạnh của tam giác là đường làng. Các cạnh nối từ đỉnh vào tâm ( nhà tại ) là ngõ làng, ngõ xóm. Tam giác thứ hai cũng lấy tâm là nhà ở với 3 đỉnh là : Chùa làng, Đền làng, Miếu làng. Tam giác này xa hơn, có nhiều quan hệ gián tiếp và ngẫu nhiên hơn với nhà ở của làng. Đây chỉ là sơ đồ quan hệ, cốt để rõ hơn cấu trúc thị giác của làng. Qua đấy thấy rõ hơn vị thể số 1 của khoảng trống ở – nhà ở – trong cấu trúc hình thái của làng .
Nhà ở nông thôn
Trong khuôn viên được xây gạch hoặc rào bằng đủ loại cây, có cây cao, cây bóng mát, hoa lá cây cảnh, cây lưu niên, rau xanh hay cây thuốc, gia vị. Mỗi loại cây có một vị trí và khoảng trống riêng, công dụng riêng không hề thay thế sửa chữa. Nhà trên, nhà dưới, chuồng trại ao vườn, đụn rơm, đụn đất ủ phân … tổng thể những yếu tố thiết yếu của quy trình sinh thái xanh kín đều được người làng tạo ra một cách tự nhiên, đơn thuần và mộc mạc, tương thích với phân công lao động của mái ấm gia đình nông thôn. Sức mạnh tồn vong của làng cắm rễ, bám chặt từ trong khuôn viên mỗi mái ấm gia đình. Một cách tự nhiên những mái hiên, tấm giại, chum nước, gốc mít, góc nhà bếp, sân gạch, đụn rơm, cầu ao, chuồng lợn … đã đi vào văn học nghệ thuật và thẩm mỹ như những hình tượng của nhà làng. Nhớ nhà, nhớ quê là nhớ những cái này đây .
Vườn nhà là một sinh hệ được tổ chức triển khai khai thác hài hòa và hợp lý và vững chắc ở làng quê Bắc bộ. Trong vườn ít có cái gì chỉ để nhìn và để cảm như nhà vườn Huế. Mỗi loại cây con, quốc gia là một mắt xích cấu trúc của chuỗi thức ăn trong sinh hệ vườn nhà. Một sinh hệ được tổ chức triển khai với 2 hoặc 3 tầng sinh thể. Cái thực dụng được ưu tiên, cái đẹp tự nó thể hiện, không bày biện xếp đặt và luôn cần được mày mò, cấu trúc này quả là chặt và thuận với đất trời. Cái lạ là người làng không vận dụng hoặc tăng trưởng cấu trúc này – cấu trúc khoảng trống ở – cho khoảng trống làng. Có lẽ “ tri thức làng ” thiên về cái tâm nghiệm hơn thực hành thực tế kỹ thuật. Một khi quy mô lớn hơn, quan hệ chồng chéo hơn, độ lơi càng lớn hơn, người làng lại quy ước đưa về hệ quy chiếu khác để bản thể cấu trúc tự thu hẹp lại dễ điều tiết theo kiểu làng. Không thấy những làng thật lớn, cấu trúc ngặt nghèo rõ ràng. Cấu trúc làng ngàn năm vẫn vậy, hai lớp cấu trúc ôm lấy khoảng trống ở, nhà ở – chuồng trại – ao vườn. Lớp trong với đường làng – cổng làng – đình làng – chợ làng, với quan hệ trực tiếp qua đường làng, ngõ xóm. Lớp ngoài với chùa làng – đền làng – miếu làng, xen kẽ những quan hệ trực tiếp và gián tiếp. Không nhiều yếu tố, quan hệ quy ước và lỏng lẻo, cấu trúc dễ nhìn khó thấy của khoảng trống làng dùng nhiều mạng lưới hệ thống tín hiệu ( sign ), hình ảnh ( image ) và ngữ nghĩa ( se – mantic ) để quản lý và vận hành chính sách .
Một số quan hệ về nhà ở nông thôn mới
1. Phát triển kinh tế tài chính xã hội và đô thị hóa làm biến hóa đáng kể nhà ở nông thôn truyền thống lịch sử. Cần thiết phải có những ý niệm mới, khác về nhà ở nông thôn
2. Lao động và phân công lao động nông thôn tiếp cận với tân tiến khoa học và công nghệ tiên tiến tân tiến, nên cấu trúc khoảng trống ngôi nhà và khuôn viên mái ấm gia đình truyền thống lịch sử không còn bền chặt như xưa
3. Chuỗi thức ăn khép kín, quy trình sinh thái xanh khép kín bị phá vỡ. Nhà ở nông thôn không còn là một đơn vị chức năng cân đối sinh thái xanh. Đơn vị cân đối sinh thái xanh nông thôn phải vượt qua quy mô khu – ôn viên mái ấm gia đình, chắc phải ở quy mô làng
4. Hình thái nông thôn nay đã biến hóa và phong phú. Có nông thôn thuần nông, có nông thôn cận đô thị, có làng lúa, làng hoa, làng nghề … Cấu trúc nhà ở nông thôn theo đó cũng đổi khác .
5. Vật liệu và kỹ thuật xây dựng, nhân công đã hiện đại hơn xưa nhưng nếu muốn giữ chất sinh thái cho nhà ở nông thôn, vẫn cần:
Xem thêm: Ở Nhà Quê Mới Lên – Lời Bài Hát (Karik)
- Sử dụng vật liệu phổ thông như: gạch, thép, tôn. Bởi tre, gỗ, tranh…bây giờ là vật liệu khó tìm, khó xử lý, hiếm và đắt tiền
- Kỹ thuật xây dựng phổ biến, lowtech
- Nhân công: lập đội xây dựng nhỏ, kết hợp đổi công
6. Chuỗi thức ăn khép kín không còn, quy trình sinh thái xanh khép kín không còn nhưng giải quyết và xử lý chất thải nông thôn luôn là thiết yếu để nông thôn tăng trưởng vững chắc. Khâu sau cuối của quy trình sống, lao động và đi dạo vui chơi ở nông thôn hiện chưa có giải pháp thich hợp và vững chắc .
KTS. Nguyễn Luận
© Tạp chí Kiến trúc
Trang thông tin này có sự phối hợp của Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung Ương
Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn
