Kiến trúc cho nông thôn: Bây giờ chưa phải là quá muộn

Kienviet.net – Nông thôn Việt Nam đang trong quá trình vận động và phát triển, tất yếu sẽ hình thành nên một diện mạo mới của thời kỳ mới. Sau hơn 25 năm phát triển trong điều kiện kinh tế thị trường, đặc biệt từ Nghị quyết Trung ương 7 khóa X của Đảng về nông nghiệp – nông dân – nông thôn và Bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới của Chính phủ ban hành năm 2009 đến nay, bộ mặt kiến trúc nông thôn đã có rất nhiều đổi thay. Những biểu hiện về kiến trúc của các công trình được xây cất ngày một gia tăng ở nhiều làng, xã đang trở thành vấn đề cần được quan tâm của xã hội, chính quyền các cấp và các tổ chức nghề nghiệp… Việc quan tâm đến quy hoạch xây dựng nói chung và hướng phát triển để tạo lập bộ mặt kiến trúc nông thôn trong tương lai bây giờ vẫn chưa phải là quá muộn, dẫu cho nhiều nét kiến trúc truyền thống đang bị mai một và nhiều kiểu nhà lạc lõng, lai căng bắt chước đã mọc lên ở các làng quê …TS.KTS Ngô Doãn Đức, Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam, một trong số người có nhiều tâm huyết và gắn bó với kiến trúc nông thôn chia sẻ.

Thưa KTS, được biết cách đây mấy năm Hội KTS Việt Nam có đợt khảo sát về kiến trúc nông thôn vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ông có thể đưa ra ý kiến về tình hình kiến trúc nông thôn qua cuộc khảo sát này không?

– Không chỉ mấy năm mà từ nhiều năm trước, trong chương trình hoạt động giải trí của mình, Hội KTSVN đã chủ trương hướng về nông thôn. Sau một thời hạn sẵn sàng chuẩn bị, đến năm 2008 tại TP. Tỉnh Ninh Bình, giới kiến trúc sư đã cùng nhau trao đổi về “ kiến trúc nông thôn thời kỳ thay đổi ” và chúng tôi đã chính thức triển khai một Chương trình Kiến trúc nông thôn từ đó đến nay, đơn cử đã thực thi khảo sát, nhìn nhận tình hình kiến trúc nông thôn sau 20 năm tăng trưởng trong kinh tế thị trường ; mở những cuộc thi kiến trúc mẫu nhà ở nông thôn, nhà ở vùng bão lụt, triển lãm, hội thảo chiến lược tác dụng từng đợt và có cả việc tiến hành xây thử nghiệm mẫu nhà tránh bão ở miền Trung, …

Bàn giao mẫu nhà lõi tránh bão tại miền Trung 

Từ cuộc khảo sát chung ở địa phương những tỉnh đại diện thay mặt cho 3 miền như ở Long An, Tỉnh Bình Định và đặc biệt quan trọng tập trung chuyên sâu ở nông thôn đồng bằng Bắc Bộ như ở những tỉnh : Tỉnh Ninh Bình, Tỉnh Nam Định, Tỉnh Thái Bình, Thành Phố Hải Dương, Thành Phố Bắc Ninh và khu vực Hà Tây của TP. Hà Nội lan rộng ra, Hội KTSVN đã tổ chức triển khai hội thảo chiến lược để nhìn nhận tình hình. Mặc dù khảo sát thể chưa rộng khắp nhưng qua đây cũng dễ thấy những yếu tố nổi lên về kiến trúc nông thôn .Trước tiên là dưới tác động ảnh hưởng của ngày càng tăng dân số và xé nhỏ mái ấm gia đình trên phương diện số lượng giới hạn đất đai, sự tan vỡ khuôn viên truyền thống cuội nguồn cùng những nhu yếu, bức xúc mới trong những năm qua, … dẫn đến sự chuyển hóa cấu trúc khoảng trống và hình thái kiến trúc, làm biến hóa khá nhanh diện mạo kiến trúc ở nhiều làng quê mà khu vực đồng bằng Bắc bộ là một nổi bật. Từ chỗ làng truyền thống lịch sử vốn được cấu trúc hướng nội – khép lại thì thời nay là hướng ngoại – mở ra, xu thế nhà cửa bám theo đường giao thông vận tải, nhà chia lô Open … đã phố hóa nhiều đường làng. Kế đến là yếu tố kiến trúc nhà ở không có phong cách thiết kế gắn liền với việc xây đắp tự phát, không có hướng dẫn, không có phép tắc, nên nhiều nơi lộn xộn. Mỗi nhà khang trang lên nhưng rất ít nhà đẹp và phần đông không tương thích với khung cảnh của nông thôn, lạ lẫm với nếp sống và điều kiện kèm theo hoạt động và sinh hoạt của người dân. Nhà ở chia lô với kiểu kiến trúc sao chép, bắt chước ở những thành phố đã Open tràn ngập ở nhiều vùng nông thôn … đang là một thực trạng cần được quan tâm nghiên cứu và điều tra điều tiết để không trở thành mối lo lắng cho sự tăng trưởng. Vì vậy, bộ mặt kiến trúc nông thôn đồng bằng Bắc bộ nhìn chung đang lâm vào thực trạng mất dần truyền thống và tăng trưởng theo chiều hỗn loạn, chắp vá .Các địa phương đã chọn khảo sát tuy có những thực trạng lịch sử vẻ vang – xã hội và điều kiện kèm theo kinh tế tài chính khác nhau, chưa phản ánh đủ mọi yếu tố của kiến trúc nông thôn ngày này, tuy nhiên cũng có những điểm rất chung về đặc thù và nguyện vọng của người dân. Ví dụ, tìm hiểu 100 hộ dân thôn Phú Lộc, xã Cẩm Vũ, huyện Cẩm Giàng, Thành Phố Hải Dương : Về đời sống, 90 % vẫn sống bằng nghề nông, diện tích quy hoạnh ở trung bình 10-12 mét vuông. Nguyện vọng có tới 55 % muốn có nhà xây dọc đường, 59 % hộ muốn nhà có vườn và ao, gần 100 % hộ dân chọn nhà ở kiểu tân tiến, cho rằng hình thức nhà truyền thống cuội nguồn không đẹp, sắp xếp sử dụng không còn tương thích, vật tư làm nhà mau hỏng … Đa số chọn nhà kiểu mới 2-3 tầng, tiến trình sử dụng khép kín, đẹp kiểu thành phố, vững chãi, tiết kiệm chi phí đất …Từ tình hình tăng trưởng và nhu yếu, nguyện vọng của dân cư nông thôn như đã nêu trên cùng với những tìm hiểu khác, chúng tôi thấy nổi cộm lên cả là yếu tố quy đổi nền kiến trúc nông thôn truyền thống cuội nguồn sang tân tiến và yếu tố khắc phục thực trạng tăng trưởng thiếu hướng dẫn và tự phát cần phải rõ quan điểm cùng những giải pháp trong thực tiễn. Do vậy, rất cần những cấp chính quyền sở tại vào cuộc, trong đó đặc biệt quan trọng tôn vinh vai trò của cấp cơ sở, và nữa là Bộ tiêu chuẩn vương quốc về thiết kế xây dựng nông thôn mới cần có mục đơn cử về kiến trúc nông thôn .

Nhà ở chia lô với kiểu kiến trúc sao chép, bắt chước ở những thành phố đã Open tràn ngập ở nhiều vùng nông thôn

– Vâng, sự thay đổi của kiến trúc nông thôn theo chiều hướng đô thị hoá, thực tế đã có những làng quê bị xoá bỏ dần và mất hẳn kiến trúc truyền thống, theo ông có đáng lo ngại không?

– Kiến trúc truyền thống cuội nguồn của làng quê Việt vốn rất đậm đà truyền thống, hình ảnh vừa đẹp vừa sâu nặng trong tâm khảm của bao thế hệ. Trong lộ trình tăng trưởng nông thôn cần phải có nghiên cứu ứng xử chuyên nghiệp với những di sản của lớp người đi trước để lại ở trong mỗi mái ấm gia đình, mỗi làng quê và toàn xã hội, thành chủ trương lớn của vương quốc và được trang nghiêm thực thi trên thực tiễn. Tình trạng đô thị hóa nông thôn trong suốt thời hạn qua đã diễn ra can đảm và mạnh mẽ và sức tàn phá kiến trúc truyền thống cuội nguồn dễ thấy và rõ nét nhất là ở những làng, xã ven đô khi đô thị được quy hoạch lan rộng ra .Đô thị hóa đã gần như nuốt chửng làng cổ Cự Đà ( Cự Khê, Thanh Oai ) nổi tiếng do chưa ổn của tăng trưởng vội vã, gây hệ lụy cho một làng quê vốn một thời phong phú có quỹ di sản kiến trúc khá đồ sộ – từng chiếm hữu 32 ngôi nhà Việt cổ trên 100 năm và khoảng chừng hơn 30 ngôi biệt thự cao cấp cổ xưa Pháp – đã bị rơi vào cảnh tanh bành và ngột ngạt như lúc bấy giờ, … Đây là một bài học kinh nghiệm đắt giá về thiết kế xây dựng nông thôn mới đã tàn phá nhiều di sản kiến trúc cũ, truyền thống lịch sử .Trong trường hợp khác là ở làng nghề – làng dệt lụa Nha Xá ( Duy Tiên, Hà Nam ), nhiều năm qua người ta kiến thiết rất nhiều nhà mới đủ kiểu nhưng phần nhiều ngoảnh mặt, bỏ rơi gần 20 ngôi nhà ở kiểu biệt thự nghỉ dưỡng hạng sang Pháp được kiến thiết xây dựng từ nửa đầu thế kỷ trước, trong đó nhiều ngôi nhà có khung cảnh rất đẹp, … Những dấu ấn của làng quê một thời hưng thịnh đang bị rơi dần vào quên lãng và sẽ không hề trở thành mảng di sản kiến trúc tự hào của Nha Xá nếu không nhanh gọn có giải pháp cùng người dân làm sống lại những khu công trình mang tính lịch sử vẻ vang này cho làng. Những gì đã và đang diễn ra nhiều nơi mà thực trạng như ở Làng Cự Đà, làng nghề Nha Xá nêu ra không hề không lo lắng về bộ mặt kiến trúc nông thôn lúc bấy giờ nhất là với những làng xã nông thôn bị đô thị hóa .Làm thế nào để tăng trưởng kiến trúc nông thôn duy trì được sự tiếp nối đuôi nhau có được bộ mặt kiến trúc mới mà không làm lu mờ đi vẻ đẹp vốn có, đặc biệt quan trọng so với những làng nghề truyền thống cuội nguồn ? có lẽ rằng phải duy trì tốt 2 yếu tố cộng sinh và đào thải. Khắc phục và nâng cấp cải tiến những lỗi thời trong kiến trúc truyền thống cuội nguồn để thêm vào những yếu tố mới, bảo vệ sự hòa hợp, tạo thời cơ tốt nhất cho tăng trưởng vững chắc theo đúng nghĩa. Xóa dần khuynh hướng người nông dân cứ có tiền là phá bỏ ngôi nhà cũ của cha ông mà kiến thiết ngôi nhà theo kiểu thành thị : nhiều tầng, khoa trương, phong thái nhưng xa rời sự cởi mở thân thiện với thiên nhiên và môi trường cảnh sắc nông thôn .Nhân đây, cũng cần phân biệt khái niệm về “ đô thị hóa nông thôn ” hay nông thôn bị đô thị hóa. Có những làng quê rất đẹp, tại sao phải đô thị hóa ? Chúng ta cần hiện đại hóa, văn minh hóa nông thôn chứ chẳng việc gì phải đô thị hóa nó .

– Nhưng cùng với sự thay đổi, phát triển, thì kiến trúc truyền thống của làng quê Việt, theo ông, có còn thích hợp cho nông thôn trong đời sống hiện đại?

– Ngôi nhà ở truyền thống cuội nguồn là kết tinh của cả quy trình hình thành và tăng trưởng là hình ảnh một thời ở mỗi vùng quê, hoàn toàn có thể không còn tương thích cho sử dụng trong điều kiện kèm theo lúc bấy giờ nhưng ở góc nhìn di sản cần được bảo tồn để thành quỹ kiến trúc dẫn chứng cho sự tăng trưởng. Có thể bổ trợ hoặc quy đổi công dụng cho nhà hiện có theo hướng tân tiến, văn minh để tương thích nhu yếu sử dụng mới nhưng cần giữ cho được những yếu tố của một di sản. Đối với nhà ở xây mới, để phản ánh đời sống mới cần có hình thức mới và niềm tin của kiến trúc truyền thống lịch sử được coi trọng, khai thác biểu lộ cho tương thích về tính năng và hình thức kiến trúc. Làm được như vậy thì kiến trúc truyền thống lịch sử vừa được tôn vinh vừa hòa nhập vào khung cảnh mới và đó là sự thích hợp cần được chú ý quan tâm triển khai. Kiến trúc văn minh phải liên kết được với truyền thống lịch sử, dù gì cũng không hề đoạn tuyệt với quá khứ. Nhà ở nông thôn truyền thống lịch sử vùng đồng bằng Bắc bộ rất chú ý hướng nhà, cấu trúc khuôn viên ở có lớp lang : cổng, ngõ và sân vườn bao quanh, phối kết cây xanh – mặt nước – khu công trình được biểu lộ rõ trong bố cục tổng quan, cái đó ở thành thị do quỹ đất nên điều kiện kèm theo biểu lộ khó khăn vất vả hơn. Đó cũng là một đặc trưng để tạo hình ảnh và cũng để dễ phân biệt kiến trúc đô thị khác với nông thôn .

Một mẫu nhà ở được đề xuất kiến nghị trong cuộc thi nhà ở nông thôn

– Cũng được biết cách đây mấy năm, Hội KTS có tổ chức cuộc thi kiến trúc nhà ở nông thôn. Những giải pháp mà các KTS đưa ra là gì thưa ông?

– Việc tổ chức triển khai những cuộc thi về kiến trúc nhà ở nông thôn là một nội dung lớn trong Chương trình Kiến trúc nông thôn mà Hội KTS đã triển khai, đơn cử vào năm 2009, chúng tôi đã chọn 79 trong số 172 giải pháp thiết kế mẫu nhà cho nông thôn do KTS trong toàn nước gửi đến dự thi đem tọa lạc tại làng Kỳ Đặc, xã Văn An huyện Chí Linh, tỉnh Thành Phố Hải Dương để nhân dân đến xem, tìm hiểu thêm và cũng tại đây những KTS đã có cuộc gặp mặt trao đổi cùng dân về những bản thiết kế – điều chưa từng có từ xưa đến nay !Phần lớn những giải pháp kiến trúc yêu cầu có bố cục tổng quan và hình thức ngôi nhà thân thiện với môi trường tự nhiên, quen thuộc với hoạt động và sinh hoạt và nếp sống người dân nông thôn. Một số thành phần công dụng của nhà được điều tra và nghiên cứu phong cách thiết kế sử dụng tương thích với đời sống mới như sân phơi, kho lương thực, khu chăn nuôi … Nhiều giải pháp đã quan tâm bộc lộ tốt độ chuyển hóa từ kiến trúc truyền thống lịch sử. Cuộc thi có đủ những mẫu nhà ở cho dân những vùng đồng bằng, trung du và miền núi, miền biển .

– Vậy làm thể nào để “ứng dụng” những giải pháp đó?

– Trong thời hạn khoảng chừng tuần lễ tọa lạc những giải pháp phong cách thiết kế nhà ở làng Kỳ Đặc, dân làng đã đến xem rất hào hứng. Có người cứ tiếc vì vừa mới xây nhà xong chứ không thì đã chọn một trong những giải pháp tọa lạc ở đây. Dễ thấy được người dân họ không được ai tương hỗ, hướng dẫn, nên bị khó khăn vất vả khi có nhu yếu và đương nhiên khi bức xúc họ phải đi bắt chước, vay mượn cũng là dễ hiểu. Trong khi đó với nhiều người chắt chiu giành dụm cả đời mới xây được ngôi nhà, mà không có sự sẵn sàng chuẩn bị kỹ càng thì đó là điều đáng tiếc …Cho đến thời gian lúc bấy giờ, người dân vẫn rất cần sự trợ giúp từ nhiều phía và ngược lại nếu vào cuộc, qua việc giúp dân xây nhà cũng là điều kiện kèm theo tốt nhất để tăng cường quản trị nhà nước với mảng kiến trúc này. Hiệu quả nhất là chính quyền sở tại địa phương phải có vai trò quan trọng và phải sớm vào cuộc. Chính quyền sẽ là cầu nối giữa người phong cách thiết kế với người dân, khuyến khích dân lựa chọn và xây nhà theo mẫu phong cách thiết kế. Như thế, tất cả chúng ta mới mong có một diện mạo nông thôn có truyền thống, sinh động mà đồng điệu .Hiện nay, toàn nước đang triển khai công tác làm việc quy hoạch thiết kế xây dựng nông thôn mới với 19 tiêu chuẩn, đó là cơ sở để triển khai rất là thiết yếu. Tuy nhiên, cũng cần làm rõ và đơn cử hơn về phần kiến trúc trong Bảng tiêu chuẩn này, vì kiến trúc sẽ phản ánh trực tiếp bộ mặt của những làng quê mới .

– Vâng,  25 năm đổi mới, cùng với những mặt tích cực của sự phát triển thì bộ mặt nông thôn cũng bị tàn phá, nhiều kiến trúc truyền thống làng quê bị đập bỏ không tiếc nuối. Trong khi đó, những ngôi nhà cao tầng hình ống, với nhiều kiểu bắt chước khắp nơi đã mọc lên thì không dễ gì làm lại được. Theo ông, tìm một giải pháp cho kiến trúc nông thôn bây giờ có là quá muộn?

– Những làng cổ tuyệt đẹp như Cự Đà, như Nha Xá và nhiều làng quê khác đang trong tình trạng phát triển lệch lạc, không ít nơi bị mất hẳn hoặc giữ lại được rất ít những di sản kiến trúc… là một thực tế đã và đang diễn ra trong thời gian dài vừa qua. Do vậy, về phương diện kiến trúc và quy hoạch đối với các làng xã truyền thống cần phải đề cao sự phát triển tiếp nối và phát huy tốt nhất giá trị của quá khứ. Thực ra, vấn đề này không phải bây giờ mới đặt ra, mà đã được đặt ra trong nhiều năm rồi.

Nông thôn vẫn đang trong quy trình hoạt động tăng trưởng và hoàn thành xong, đặc biệt quan trọng là công cuộc kiến thiết xây dựng nông thôn mới của tất cả chúng ta vẫn liên tục, thì việc chăm sóc đến vẫn chưa phải là quá muộn. Hãy khởi đầu ngay khâu quản trị kiến thiết xây dựng từ chính quyền sở tại địa phương cơ sở. Bên cạnh việc cấp những mẫu nhà để cho dân tìm hiểu thêm, khuyến khích thiết kế xây dựng theo mẫu tương thích, cũng nên nghĩ đến chủ trương cho những tổ chức triển khai và cá thể về nông thôn tham gia hướng dẫn trình độ với chính quyền sở tại địa phương. Cũng phải tính đến việc kiến thiết xây dựng phải có phép ở nông thôn, có được như vậy mới trấn áp được tình hình tăng trưởng .

– Vâng xin cám ơn ông !

MINH NHẬT- DOÃN ĐỨC thực hiện

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn