Kiến Thức Cho Người lao Động Việt Nam > Người Lao Động > Nghiên Cứu Lịch Sử

Nghiên Cứu Lịch Sử

1226047061-1216802274-ngo-quyen

Tạ Chí Đại Trường

Thế kỉ X là thế kỷ xác lập nền độc lập sau hàng ngàn năm ngoại thuộc. Ít có quá trình nào trong lịch sử có những dịch chuyển mang cá tính thời đại lại ôm trùm gần sít sao với sự phân loại của thời hạn quy ước đến như thế : từ họ Khúc cầm quyền thay thế sửa chữa quyền bính TW của đế quốc trên vùng đất phủ Đô hộ An Nam đến khi họ Lê nhường cho người khác mở một quy trình tiến độ mới cho nước Đại Cồ Việt độc lập ; thế kỷ X ghi dấu trong lịch sử Việt Nam như một bước mở màn riêng không liên quan gì đến nhau, có cơ bản vững chãi mà trên mặt phẳng thì xê dịch, rung rinh .

Nhưng khám phá được cái quá khứ ấy cũng thật là khó khăn vất vả bởi những xô lệch do thời hạn xa cách mà cũng còn là sự yên cầu chi li, đúng chuẩn của người thời bấy giờ. Đối với những thời đại xa, khi nào sử gia thời nay cũng chỉ có một lời than vãn. Tuy nhiên, hoàn toàn có thể so sánh với những nước Ấn Độ hoá phía Nam để thấy ư thế về thực trạng lưu giữ quá khứ ở đất An Nam cũ. Chứ Hán kèm với thói quen ghi chép, truyền thống cuội nguồn sử biên, triển vọng in ấn đang lan rộng ra ở Trung Quốc ( bản in trong động Đôn Hoàng thuộc thế kỷ VIII, nhưng năm 953 triều đình mới bán kinh sách Nho in và cuối thế kỷ X mới in sử ), toàn bộ thành quả ấy sẽ được những thủ lĩnh mới tiếp nối đuôi nhau trong thực tiễn của phần đất cựu thuộc địa tận cùng phương Nam này. Trong khi đó Chân Lạp, Chiêm Thành dù có những đền đài choáng ngợp, mê hoặc, nhưng thật hà tiện lời qua một số ít bia đá mang nội dung có tính cách tụng ca nhiều hơn là ghi sự kiện, và những tài liệu chép tay khá muộn, không nhiều. Truyền thống sử biên của nước Việt tuy muộn nhưng họp với những tài liệu phương Bắc lại là chiếc cầu nối cho một nước xây dựng trước bám lấy để hiện hữu rõ hơn : Lịch sử Chiêm Thành, từ thế kỷ X được biểu lộ qua những tiếp xúc với Đại Việt và với thực trạng tài liệu như vậy người ta không thể nào chép lịch sử nước này khác hơn là đem vào một chương của Đại Việt. Vậy thì từ sự so sánh đó hãy cứ bằng lòng tạm với những gì đã ghi được trên vùng đất An Nam đang chuyển mình .

Nhưng chữ Hán chỉ có thể phát huy khả năng biểu hiện quá khứ với điều kiện có nhiều sự biến phải ghi chép, mà “sự biến đáng ghi chép” luôn luôn bao hàm sự tăng cường giá trị của chủ thể liên quan đến chúng. Nền độc lập xây dựng trên phủ Đô hộ An Nam cũ đã nâng cao giá trị của tập đoàn người ở đây và do đó đem lại ý nghĩa cần thiết phải lưu tâm ghi chép. Hãy nghĩ rằng nếu từ thế kỷ X ở đây có một thời thuộc Tống thì cũng chỉ sẽ có chuyện các ông quan thất sủng đổi tới – có thể Vương An Thạch của thế kỷ sau không cho Tô Đông Pha dừng lại ở Quảng Đông, chỉ sẽ có chuyện một số “thổ hào” nổi dậy, sẽ có loáng thoáng vài thuộc dân đỗ đạt cao… Một chính quyền tự trị rồi độc lập ở An Nam làm dồi dào thêm các vấn đề giao tiếp – trong hoà bình hay chiến tranh, để động tới các kinh đô địa phương hay trung ương của Trung Quốc, bắt buộc sử thần, quan lệnh, nho sĩ nơi đây cầm cây bút lên.

Bạn đang đọc: Nghiên Cứu Lịch Sử

Cho nên, về thế kỷ X ở vùng đất từ phủ Đô hộ An Nam tàn tạ qua nước Đại Cồ Việt, ta có những chứng liệu đương thời ghi nhận từ phía bắc còn dưới dạng nguyên gốc hay chuyển đạt xê dịch chút ít ở thời sau. Đồng thời cũng có những dấu vết tại chỗ do ý thức tự biểu lộ mà thời hạn không hề xoá nhoà được. Trước khi có trào lưu khai thác khảo cổ học, người dân đã biết đến những đồng xu tiền Tỉnh Thái Bình có chữ Đinh của Đinh Tiên Hoàng, đồng xu tiền Thiên Phúc có chữ Lê ( hay không ) của Lê Đại Hành, Lê Quý Đôn ( thế kỷ XVIII ) tuy dẫn chứng qua sách Trung Quốc có vẻ như không biết đến đồng Tỉnh Thái Bình, nhưng cũng thấy tận mắt tiền Thiên Phúc “ nay cũng còn, nhưng ít lắm ” ( 1 ). Từ khi người ta chú ý quan tâm học hỏi những vật nằm dưới đất thì những thứ tiền “ ít lắm ” đó cũng lần lượt Open, tuy vẫn là ít .
Dù sao thì chữ viết cũng đã xác lập những khu vực xảy ra biến cố, vì vậy những khai thác khảo cổ học nơi những vùng liên hệ cũng nêu được những bằng cớ hoặc đưa sử gia ngày này tiếp cận với đương thời, hoặc xa rời sự không tin hơn .
Ví dụ, có tín hiệu là sự tăng trưởng bất thần ở địa phương do thực trạng cát cứ đã được khảo cổ học chứng tỏ nơi di chỉ Đồng Đậu ( 2 ). Những người khai thác và khuynh hướng khảo cổ học chính thống của nhà nước muốn lý giải rằng khu vực này “ góp thêm phần vào việc khám phá diện mạo nền văn hoá đồng thau trước nền văn hoá Đông Sơn bùng cháy rực rỡ ”. Nhưng mặc dầu niên đại tuyệt đối ở lớp IV là 3.330 ( + / – 100 ) cách ngày này ( 1950 ), sự khác biệt cư dân hoạt động và sinh hoạt thuộc những lớp khác nhau thật lớn lao : dân cư ở những lớp dưới sống từng tập đoàn lớn nhỏ vài ba người trong những huyệt đất sâu, rồi đổi khác như thế nào đó trong huyệt cạn dần đến khi những nhà bếp lửa nằm ngay mặt đất mà vẫn không có dấu vết về nhà rộng, vững chãi. Xét những bảng phân loại vật phẩm, ta thấy lớp II điển hình nổi bật, riêng không liên quan gì đến nhau với một thực trạng tăng trưởng đột biến : công cụ đồng dùng vào việc sản xuất – đồng thời cũng hoàn toàn có thể là vũ khí, công cụ vũ khí ( mũi tên chiếm 25 % tổng số vật phẩm trong lớp này ), khuôn đúc ( 6/7 tiêu bản ở lớp II, 1/7 thuộc lớp trên, lớp dưới không có ), hoa tai, đồ gốm có văn chải khuôn nhạc, những vật nghi là những linga … Điều biến hóa này có vẻ như tương thích với truyền thuyết thần thoại ở địa phương ghi nhận rằng sứ quân Nguyễn Thái Bình ( Nguyễn Khoan ) đã từng lấy gò Đồng Đậu làm nơi trú ngụ, đóng bản doanh. Từ lớp đất II trở lên không có dấu vết đột biến chứng tỏ có sự chuyển hướng của khu vực này qua vị thế quân sự chiến lược do nhu yếu cát cứ yên cầu. Lớp II của Đồng Đậu hoàn toàn có thể thuộc thế kỷ X vậy .
Về Ngô Quyền, người có hành vi kinh khủng bằng trận chiến thắng quân Nam Hán ( 938 ), có bằng cớ muộn nhưng vững chãi vì khắc trên bia đá còn để lại ở đình xã Cam Lâm, huyện Tùng Thiện, tỉnh Hà Sơn Bình ( 3 ). Bia khắc năm 1390, cách dịch chuyển đến 4 thế kỷ rưỡi nhưng ghi rõ : “ trích gia phả … họ, tóm thuật ghi vào bia để truyền lại truyền kiếp ”. Truyền thống, tài liệu trung gian nối kết ( gia phả của dòng họ thứ sử Ngô Mẫn thời Nam, Bắc triều ) lấp khoảng trống thời hạn đòi bằng cớ trực tiếp đã xoá tan mối phân vân do An Nam chí lược, An Nam kỷ yếu ( dẫn bởi Cương Mục ) đem lại ( “ Quyền người Ái Châu ” ), tuy Đại Việt sử ký toàn thư đã nói đúng. Mà Toàn thư tuy có những đoạn xưa hơn bia vẫn lẫn lộn của những tác giả về sau nên hoàn toàn có thể gây ra vướng mắc. Bia đó và Việt sử lược ( 1377 ) ( 4 ) là bằng cớ so sánh đồng thời, nhưng VSL không chăm sóc tới việc dẫn gia phả .
Thủ đô Cổ Loa hình như không lưu giữ được gì về 5 năm cầm quyền của Ngô Quyền và 21 năm của những người kế nghiệp, nhưng kinh đô Hoa Lư thì đưa nhiều vết tích hơn về Đinh, Lê. Kết quả là do những tò mò vô tình ( 1963 – 1964 ) và những cuộc “ khai thác sưu tầm ” 1965, 1966, 1967 ( 5 ). Ở đây có những dấu vết ít ra từ thời Bắc thuộc ( tác dụng đo mẫu bằng C14 : 1295 ( + / – 100 ) tức 655 năm sau Công nguyên ( 6 ) và người khai thác cũng nhận ra rằng Hoa Lư vẫn phồn thịnh sau khi đô đã dời về Thăng Long ( 1010 ) vì di vật Lý, Trần còn lại thật nhiều. Có điều phải bàn cãi là có thêm tác giả đống ý cho thành Hoa Lư còn lại là của họ Đinh, họ Lê kiến thiết ( 7 ) .
Sự cả quyết thành Hoa Lư là của Đinh, Lê thật cưỡng ép chính bới đã rõ ràng là có những viên gạch in chữ “ Đại Việt quốc quân thành chuyên ”, “ Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Tỉnh Thái Bình niên đạo ” ( 1057 của Lý Thành Tông ), cùng một nghi chép niên đại như gạch ở chùa Phật Tích mà từ Thế chiến thứ II người ta đã địa thế căn cứ vào đó để khám phá lịch sử nghệ thuật và thẩm mỹ thời Lý. Các tác giả thời nay viện dẫn thần thoại cổ xưa nói động Thiên Tôn là khu nhà tiền tế tiếp quan khách của nhà Đinh, Lê, dựa vào viên gạch vỡ chỉ còn chữ “ bình ” mà bảo là “ ( Thái ) bình của Đinh, không nghĩ rằng “ Long Thuỵ Tỉnh Thái Bình ” cũng được vậy. ( Sự nghiên cứu và phân tích nơi báo cáo giải trình chưa chi li thành thử không biết cỡ gạch có đủ chỗ cho 4 chữ hay không ). Luận cứ có vẻ như vững chãi là dựa vào sử thấy Đinh, Lê xây thành, đào hào, dựng hoàng cung, trong khi năm 1057 thì không có chứng tích gì hết. Từ đó họ phải dẫn giải để huỷ bằng cớ, rằng gạch Đại Việt quốc quân thành chứng tỏ Đại Việt là từ nghiêm chỉnh của Đại Cồ Việt. Đây là một méo mó rơi rớt của ý niệm “ nôm na là cha mách qué ” sau này. Phải đọc lại sử về thái độ ngênh ngang của Lê Hoàn để không hề gán ghép ý tưởng sáng tạo tự ti đó cho ông. Còn về nguyên do tại sao sử không chép việc xây thành gạch ( sớm nhất ) vào năm 1057 đó thì ta cũng không tìm được câu vấn đáp, tuy hoàn toàn có thể chú ý quan tâm rằng những kiến trúc cung đình chỉ được nói đến nhiều trong thời kỳ dời đến Thăng Long và sau đó thì chùa quán xây đắp thật nhiều ép chế những kiến thiết thế tục .
Nhưng Hoa Lư cũng có những di vật Đinh, Lê, bằng cớ ít mà thật rõ ràng, quý giá. Xưa nhất là “ gần 20 chiếc ” những cột đá bát giác, đầu có ngõng ( ? ), dài từ 20 đến 80 cm, đường kính từ 15-50 cm trong đó hai cột khắc chữ. Một cột dài 70 cm có mỗi mặt hai dòng chữ khắc kinh và hàng chữ “ Đệt tử Tĩnh hải quân Tiết độ sứ Nam Việt vương Đinh Liễn tạo bảo tràng nhất bách, tạo thời Quý Dậu tuế ” ( 973 ). Cột thứ hai lớn hơn, cao 80 cm, mỗi mặt ba dòng chữ khắc bài Phật chú và bài kệ chữ Hán ( 8 ). Ông Hà Văn Tấn cho biết vào năm 1969 phát hiện một cột thứ ba hoàn toàn có thể như cột thứ hai. Theo nghiên cứu và phân tích của ông, kinh ở hai cột đều như nau, cột 2 bổ túc những dấu vết mờ ở cột 1. Kinh ( bài chú ) là theo một bản phát âm của thế kỷ VIII và là một kinh thông dụng của Mật Tông .
Các cột đá Hoa Lư vì thấp nên chỉ hoàn toàn có thể coi như trụ đá, bệ đá mà thôi. Chi tiết kiến trúc ở một đầu ( cái ngõng ) khiến những người khai thác nghĩ rằng chúng là bệ thờ bên trên đặt pho tượng ví dụ điển hình. Chúng ta cũng tiếc rằng tên của Đinh Liễn không được phát hiện toàn vẹn, phần đọc được là phần đã biết rồi ( 9 ) .
Nhưng năm 995, Lê Hoàn còn ở ngôi, nếu lập bào tràng thì phải dâng cho cha ông mới hợp với chữ “ Lê tổ ” – điều này lại không hợp với công đức tán tụng. Phải nghĩ rằng trụ tạo năm 1005 – năm ông chết, do Long Đĩnh lập, năm có sự kiện lớn tương quan là việc rước kinh Đại Tạng ( “ Thuyền bát nhã … vượt biển đem [ kinh ] về ” ), tuy cũng khó hiểu vì sao người xưa đã khắc thiếu chữ nhị ( “ nhị thập lục niên ” ), vì sao lại có sơ suất đến thế. Mặc khác, chữ khắc đính chính tôn hiệu của Đinh Tiên Hoàng mà Lê Hoàn kế thừa qua Dương hậu : Đại thánh minh nhà vua chứ không phải là Đại thắng minh nhà vua ( 11 ). Đáng chú ý quan tâm là Lê Hoàn đã có tôn hiệu lòng thòng 14 chữ thế mà con cháu vẫn dùng tôn hiệu của họ trước. Cột đã rõ ràng là của Long Đĩnh lập. Không thấy nói đến dấu vết gì khác ở cột đá 3 m, kính 1 m, dính líu tới Lê Hoàn, tìm thấy cách khu vực cột đá Đinh 2 km nên không hề đoán già rằng đó là vết tích duy nhất của một “ ngôi chùa nhất trụ ” còn lại. Trụ đó khắc kinh Lăng Nghiêm, và xét lời tán tụng kèm theo, người ta đoán là trụ tạo năm 995 : “ Đại thánh minh nhà vua Lê tổ tự thừa thiên mệnh đại định sơn hà thập lục niên đại ” ( 10 ) .
Không biết những cụ thể khác, ví dụ như phong thái viết chữ, đặc thù, hình dạng nào đó hoàn toàn có thể thoát ngoài tầm quan sát của nhà khảo sát không, nhưng sự kiện cột đá khắc kinh là bằng cớ hiện vật lớn – lớn hơn những đồng xu tiền đã biết để ta tiếp cận được thời đại của gần ngàn năm trước mặc dầu đó là dấu vết của cung đình, nhưng cũng rọi sáng được một bộ phận chung quanh, bộ phận “ tri thức ” của thời đại, dẫn đến hiểu biết có số lượng giới hạn về ý thức tâm ý đương thời .
Về sử liệu văn bản, như đã nói, không còn dấu vết nào của chính đương thời. Ta chỉ thấy những tài liệu thứ cấp. Nhưng một thói quen của người xưa là thường sao chép nguyên văn hay gần bản cũ khiễn chúng còn bảo lưu được giá trị chứng cứ. Trên bình diện ngoại giao, khi tách rời một phương độc lập thì mối liên hệ Bắc – Namđược biểu lộ trong những văn thư qua lại của hai chính quyền sở tại. Đó là những bài chế của nhà Tống phong tước cho Đinh Bộ Lĩnh ( 975 ), Lê Hoàn ( 986 ), những bài biểu gởi đi … Chứng nhân đương thời vượt ngôn từ ngoại giao để đi vào chi tiết cụ thể thấy tận mắt, nghe tận tai là sư giả Tống Cảo đã ghi chép trong chuyến tới Hoa Lư năm 990. Tài liệu còn thấy ở Văn hiến thông khảo của Mã Đoan Lâm, một vong thần nhà Tống, ẩn sĩ dưới triều Nguyên sống vào nửa sau thế kỷ XIII, và được ghi lại một phần ở quyển sử của người Việt hơn nửa thế kỷ sau : An Nam chí lược .
Các sự kiện đương thời do chính người trong nước ghi chép không thấy có bằng cớ là đã được một cơ quan ghi lại ngay lúc đó. Nhưng Hán tự đã được truyền bá từ lâu ở Giao Chỉ – An Nam nên hoàn toàn có thể tin rằng những lãnh tụ địa phương một khi khoác vương hiệu, xưng đế hiệu hẳn cũng biết sử dụng ngay những tay thư lại ấy để ghi dấu vĩnh cửu cho dòng họ, để xứng danh với vị thế muốn đạt tới. Bắc sử ( Thông giám ) thêm được tên Khúc Thừa Dụ để sử Việt nâng thời đại tựt rị lên gần đầu thế kỷ ( 906 ) ( 12 ). Đó là thời kỳ u ám và sầm uất lúc bắt đầu. Khi đã tách ra một nước, có biên niên sử riêng thì Việt sử mặc dầu với những tập họp, ấn bản về sau, vẫn tiềm ẩn những cụ thể mà không mong gì người Trung Quốc – lúc bấy giờ đã thành kẻ đứng ngoài, ghi chép hết được .
Sự tăng trưởng của một quyền lực tối cao vượt trên chính quyền sở tại như Phật giáo thời đó khiến những gì tương quan đến tôn giáo này được gìn giữ kĩ hơn những sự kiện tương quan đén những con người thế tục khác. Dấu vết cột đá khắc kinh là bằng cớ giúp thêm để ta tin rằng bài ca tiễn sứ thần Lý Giác ( 987 ) của Khuông Việt đại sư Ngô Chân Lưu, ghi lại trong Toàn thư có hành trạng ít ra cũng gần đúng với nguyên cảo .
Rải rác, tất cả chúng ta cũng gặp những chuyện của thế kỷ X ở những tài liệu hoàn toàn có thể gọi là “ ngoại sử ” như Việt điện u linh tập ( phần sớm nhất là của trước năm 1329 ) trong đó trích dẫn những tác giả về trước với những bản văn không còn nữa, lẫn lộn một ý niệm lịch sử phi thời hạn và một sự xếp đặt diễn biến theo thời hạn đường thẳng. Lĩnh Nam chích quái ( cuối thế kỷ XIV ) dàn bày nhiều tưởng tượng hơn, nhưng ta vẫn thấy ở cả hai quyển không ít bóng hình của thế kỷ X ( 13 ) .
Tất nhiên bấy nhiêu tài liệu rất ít ấy thật không đủ dùng để khám phá cả một thế kỷ bản lề của lịch sử đầy dịch chuyển. Đòi hỏi kiến thức và kỹ năng ngày hôm nay lại khiến nổi lên nhiều trách móc người xưa hơn. Trách móc trở thành quá quen thuộc là chính sử chỉ ghi chép những dịch chuyển chính trị, quân sự chiến lược, những chuyện cung đình, riêng không liên quan gì đến nhau hơn là chuyện của chính bản thân người đứng đầu quốc gia .
Thực ra, khó hoàn toàn có thể vượt qua trở ngại này. Quyền bính tập trung chuyên sâu thành thử cũng tích tụ bằng cớ vật chất cao độ cho một địa phương ( Hà Nội Thủ Đô ), một dòng họ, một người cao nhất trong đám mà thời hạn muốn tiêu huỷ hay bào mòn cũng phải tốn hao sức lực lao động nên dáu vết có hy vọng sống sót hơn của những cá thể, tập đoàn lớn, địa phương thông thường khác. Một lần nữa lại hoàn toàn có thể lấy những cột đá khắc kinh làm chứng cớ. Tất nhiên một quan hệ khảo cổ học thoát ra ngoài ràng buộc của những người tìm đồ vật thời cổ xưa cũng giúp ta đi sâu vào đời sống thông thường trong quá khứ .
Sự hiểu biết trong quá khứ lại do ở năng lực của chính người đi tìm hiểu và khám phá, là hiệu quả quy trình biện chứng của con người trình độ ngày này tác động ảnh hưởng trên những tài liệu để lại. Sau một thời kỳ sao chép của người xưa, sau lúc xếp đặt những sự kiện chính trị, quân sự chiến lược là nền tảng của lịch sử, thì người ta lại quay sống lưng đi và có phần tránh mặt ý niệm lịch sử biến cố coi như đã lỗi thời rồi. Thực ra, diễn biến của con người mang tính tổng lực, nên những biến cố chính trị, quân sự chiến lược vẫn bao hàm ý nghĩa văn hoá. Vấn đề rốt lại, chính yếu mãi mãi vẫn là cách nâng cao trình độ giải thuật cho tài liệu ngày càng lan rộng ra nội dung. Sử liệu thành văn chính thức của ta tuy rất ít nhưng thực ra chưa được khai thác đúng mức, chưa được lăn qua trở lại đủ góc nhìn để thực sự nổi lên. Ở những tài liệu mà nhà nho cho rằng trò chuyện “ trâu ma rắn thần ” thì giá trị phần đông là ở tính cách bộc lộ tập thể mà sự lý giải yên cầu một sự dè dặt tinh xảo và tác dụng tất yếu phải bấp bênh hơn nhưng không phải không có phần khả thủ .
Tài liệu qua tay người lại không im lìm mà cũng có đời sống chắp nối của nó do sử gia của những thế hệ tiếp nối đuôi nhau đem bản thân tham gia vào : hành vi của Kiều Công Tiễn, Dương Tam Kha, Dương Thái hậu, của một viên quan vô danh nào đó đã đến với ta khác đi qua lời kể của Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên …, chưa kể những chắp nối giờ đây. Các thần tích, thần thoại cổ xưa về sau lại càng phức tạp, nó mang tính cách tâm ý tập thể của thời Open hơn là chứng cứ của lịch sử về những nhân vật được trình diễn. Không nên vì muốn bù đắp cho chính sử quá sơ lược mà lạm dụng những tài liệu ấy. Quá khứ của thế kỷ X yên cầu sự soi rọi trong thời điểm tạm thời qua một ý niệm có số lượng giới hạn như vậy .

Chú thích:

  1. Phạm Vũ, Lê Hiền dịch, Vân Đoài loại ngữ, Sài Gò, 1973, tr. 443
  2. Lê Xuân Diệm – Hoàng Xuân Chinh, Di chỉ khảo cổ học Đồng Đậu, Thành Phố Hà Nội, 1983. Trích văn ở trang 62. Trong khi khai thác năm 1984, báo cáo giải trình giản lược cũng cho người đọc hiểu rằng những lỗ cột, nền nhà đi theo cùng thời đại với khu vực luyện chế vũ khí đồng ( xem Chử Văn Tần – Ngô Sĩ Hồng, Khai quật Đồng Đậu lần thứ 4 ( 1984 ) trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1984, tr. 82-85
  3. Vũ Văn Tĩnh, Ngô Quyền là người thành phố Hà Tĩnh hay người Tây Sơn ( sic ), Nghiên cứu Lịch sử 67 ( 4-1967 ), tr. 6. Toàn thư, tập 1, TP.HN, 1972 ) chú 14, tr. 324
  4. Bản dịch của Trần Quốc Vượng, Thành Phố Hà Nội, 1960
  5. Nguyễn Gia Khang, Những di vật lịch sử phát hiện ở Hoa Lư từ năm 1963 đến năm 1968, Khảo cổ học 5-6 ( 6-1970 ), tr. 19-23. Quý Dậu ) 973 ) là năm Liễn đi sứ về và được nhà Tống cho người phong tước như đã nói. Hai năm sau ( 975 ) Liễn được phong khác : Giao chỉ quận vương, hạng sang hơn, vốn là tước phong cho Đinh Tiên Hoàng ( 973 )
  6. Niên đại những di tích lịch sử khảo cổ học Việt Nam đã được xác lập bằng chiêu thức C14, Khảo cổ học số 18 ( 1976 ), tr. 95. Với số lượng kể và lại xác lập đó là của “ Văn hoá Đinh, Lê ” thuộc vùng “ Vương triều Đinh Lê ” thì thật khó gật đầu .
  7. Phạm Văn Kỉnh – Nguyễn Minh Chương, Thành Hoa Lư và những di tích lịch sử mới phát hiện, Khảo cổ học 5-6 đã dẫn, tr. 32-47. Xem thêm map thành Hoa Lư của Nguyễn Danh Phiệt, Nhà Đinh dẹp loạn và dựng nước, TP.HN, 1990 .
  8. Nguyễn Gia Khang, bđd, Hà Văn Tấn Cột kinh Phật đời Đinh thứ hai ở Hoa Lư, Khảo cổ học 5-6 đã dẫn, tr. 24-31. Chi tiết về cỡ những cột của hai tác giả có khác nhau .
  9. Các kỷ yếu Những phát hiện mới về khảo cổ học sau năm 1984 không thấy Open ở Hồ Chí Minh. Xin ghi lại tin tức ở một tuần báo với sự dè dặt phải có so với một ấn phẩm không thuộc nghành nghề dịch vụ trình độ : người ta đã phát hiện trong năm 1987 thêm 16 cột đá khắc kinh ở Hoa Lư cao khoảng chừng 50-67 cm, 8 mặt khắc kinh Phật đỉnh tôn thắng đà la ni. Ba cột có chữ đọc được trình diễn nguyên do dựng bảo tràng : Đinh Khuông Liễn cho dựng 100 cột cầu chuộc lỗi giết người em là Đại Đức Đỉnh – noa-tăng-noa vì, theo Liễn, “ Tranh quan không nhường chỗ, hạ thủ trước là hay ” ( Văn hoá thể thao, số 49, 5-15-1987 ). Do đấy ta biết hàng loạt tên của Nam Việt vương và pháp danh của Hạng Lang, rõ ra là chữ Phạm phát âm. Như vậy đây là loạt bảo tràng được dựng trong ( hay sau ) năm 979 vị Hạng Lang bị giết năm đó .
  10. Nguyễn Gia Khang đã dẫn, Khảo cổ học, ( tháng 12-1971 ), mục Tin tức .
  11. Chúng ta chỉ tin theo người nghiên cứu và điều tra, nhưng cũng phải thấy là như mong muốn khi những chữ khắc ở đây còn đọc được trong khi những bia đá thời Lý, Trần một hai thế kỷ sau này đã mờ, hoặc đã khắc lại từ lâu làm lúng túng những nhà khảo sát .
  12. Lê Quý Đôn, Sđd, tr. 151
  13. Lê Hữu Mục dịch ( Hồ Chí Minh, 1960 ). Cùng người dịch là bản Lĩnh Nam chích quái, kể sau .

Nguồn bài đăng

Chia sẻ:

Thích bài này:

Thích

Đang tải …

Bài viết liên quan
Bài Mới Nhất