Những câu chuyện và tâm thức nghệ nhân. – Nghề dệt chiếu ở Phường 6 Quận 8 – Tp Hồ Chí Minh. – Bảo tảng – Ký ức xã hội

Những nghệ nhân xưa hiện nay không còn làm nghề dệt chiếu. Bóng dáng của chiếc chiếu cói cũng không thường xuất hiện ở hai bên đường Phạm thế hiển như trước. Làng nghề dệt chiếu Bình An đã mất đi những hình ảnh cụ thể. Nhưng trong tâm thức của những người nghệ nhân xưa, nghề chiếu vẫn tồn tại thông qua những câu chuyện, những ký ức và những trải nghiệm về nghề chiếu.

Câu chuyện về chiếc go dệt cũ – Một biểu tượng văn hóa.

Từ khi khởi đầu triển khai điều tra và nghiên cứu về nghề dệt chiếu cói ở Bình An, tôi đã có ý muốn xin hoặc mua lại chiếc go dệt và thanh văng cói mà những người nghệ nhân đang sử dụng, để lưu giữ lại cho mình những kỷ niệm về chuyến điều tra và nghiên cứu này. Gia đình bà Xuyến đã cho tôi những thứ tôi cần. Đó là một chiếc go dệt cũ và một thanh văng để dệt loại chiếu một mét. Chiếc go dệt này từ lâu đã không còn được sử dụng để dệt chiếu nữa. Nhưng qua lời kể của những người thợ làm trong xưởng chiếu nhà bà Xuyến thì chiếc go này đã làm được mấy ngàn đôi chiếu và qua rất nhiều người sử dụng. Đó là một chiếc go màu đỏ và trơn bóng, những lỗ go đã mòn đi do sự cọ sát của những dây đay trong quy trình thao tác của nó suốt một khoảng chừng thời hạn khá dài. Tôi cảm cảm thấy tự hào vì mình đã nhận được một hiện vật tiềm ẩn rất nhiều giá trị lịch sử dân tộc của nghề dệt chiếu ở Bình An .

Năm ngày sau khi kết thúc đợt điền dã cuối cùng của cuộc nghiên cứu này, tôi mang chiếc go dệt và thanh văng về chỗ ở của mình. Khi đi dọc con đường Phạm Thế Hiển đoạn từ số nhà 2019 đến nhà thờ Bình Thái, tôi đã nhận được những cái nhìn chăm chú, sự chỉ trỏ và những lời bàn luận của những người dân ven đường. Tôi nghe được một lời nói: “Chúa ơi! Cái gì thế kia? Chẳng phải là cái go dệt chiếu hay sao?” của một người bán vé số. Đi được một quãng, có người hỏi tôi: “Cháu ơi! Đi sửa go phải không? Bây giờ ở đây chỉ còn có một mình nhà ông Bắc thôi. Nhà ông ấy ở gần đây, cháu phải đi ngược lại.” Tôi cảm ơn bà rồi tiếp tục đi tiếp, một người đàn ông chừng 50 tuổi cuộn tròn tờ Tuổi Trẻ trên tay chỉ về hướng tôi và nói với mấy người đang ngồi uống cà phê với nhau: “Ba mươi năm rồi mới thấy lại, ngày xưa cái này ở đây đâu có thiếu, nhà nào chả có. Thế mà…”.

Sự Open của chiếc go trên đường Phạm Thế Hiển khiến mọi người kinh ngạc. Sự kinh ngạc đó vì một hình ảnh quen thuộc từ lâu đã vắng bóng, tự nhiên lại Open lại trong đời sống của họ. Một sáng tạo độc đáo chợt phát sinh trong tâm lý của tôi “ tôi hoàn toàn có thể sử dụng chiếc go dệt này để tiếp cận những nghệ nhân và những câu truyện về quá khứ của họ ”. Theo Clifford Geertz thì một hình tượng hoàn toàn có thể “ … thiết lập những tâm trạng và động cơ can đảm và mạnh mẽ, rộng khắp và bền vững trong con người bằng cách đề ra những khái niệm về một trật tự chung của sự sống sót … ”. Trật tự chung của sự sống sót này được hiểu như thể một khoảng trống lịch sử vẻ vang xã hội sống sót trong tâm thức của những người nghệ nhân dệt chiếu năm xưa. Tôi tin với chiếc go dệt, tôi hoàn toàn có thể củng cố niềm tin của những nghệ nhân không còn dệt chiếu vào việc làm mà chúng tôi đang thực thi .
Tôi không mang chiếc go dệt và thanh văng về nơi ở của mình, mà đi vào một quán cafe ven đường, nơi những người đàn ông trên năm mươi tuổi đang ngồi uống nước và trò chuyện với nhau về chiếc go tôi đang mang trên tay. Tôi làm quen được ông Tính ( 54 tuổi ), ông Khiển ( 54 tuổi ) và ông Khang ( 57 tuổi ) cùng với hai người còn lại mà tôi không biết tên, nhưng họ cũng tham gia trò chuyện và kể về những ký ức của chính bản thân họ trong khoảng chừng thời hạn mà mái ấm gia đình họ còn làm nghề dệt chiếu cho tôi nghe. Tất cả họ đều là những người sinh ra và lớn lên ở làng dệt chiếu Bình An, cùng tận mắt chứng kiến được sự tăng trưởng và suy tàn của nghề dệt chiếu truyền thống lịch sử tại đây .
Theo chú Khiển : “ Cái này chứ còn cái gì nữa ! Ngày ấy nó là chiếc cần câu cơm của tụi tôi, cầm tới go là có tiền xài liền ”. Chính trong quy trình lao động, ngày ngày, những người dân Bình An đã dùng chiếc go để làm ra loại sản phẩm Giao hàng cho những nhu yếu kinh tế tài chính của họ. Để rồi hai mươi năm sau đó, khi nhìn thấy lại chiếc go dệt chiếu, những hình ảnh về quá khứ lại được hiện lên một cách sinh động. Chiếc go dệt chiếu – một công cụ lao động đã trở thành một biểu tượng văn hóa và khuynh hướng cho nghệ nhân nhớ lại nghề dệt chiếu và những kỉ niệm của bản thân họ .

Những tuổi thơ trên chiếc chiếu.

Khi nhớ về nghề dệt chiếu truyền thống lịch sử ở Bình An, kỷ niệm tiên phong mà những nghệ nhân kể lại chính là những kí ức tuổi thơ của họ. Những kỉ niệm đó không riêng gì của riêng những người đàn ông trong quán cafe, mà còn nhiều người khác như : bà Mai làm nghề bán nước mía ; bà Huệ – người ở trọ trong nhà bà Xuyến ; bà Lý làm nghề bán bánh mì. Bên cạnh những hình ảnh về tuổi thơ của những nghệ nhân trong quá khứ, thì lúc bấy giờ ở Bình An còn những đứa bé đang lớn lên từng ngày trên chính chiếc chiếu của mái ấm gia đình chúng .
Ông Tính ( 54 tuổi ) nhớ lại : “ Làm chiếu à, giờ đây còn ai làm nữa, nhưng mà rất lâu rồi nhà tôi làm hai giàn lận. Lúc còn bé, bốn đồng đội là trai hết, nghịch lắm, chiếu dệt xong, còn chưa ghim nữa. Mấy đứa lôi ra quấn hết vô người lăn qua lăn lại. Tối đó, ông ( ba chú Tính ) đi làm về lôi mấy đồng đội ra, bắt nằm ra chiếu, ông lấy mấy cái văng cói ngắn ngắn quất chan chát, vậy mà chẳng hết được nghịch ngợm ” .
Ông Khang tiếp chuyện : “ Ngày đó, dọc cái đường Phạm Thế Hiển này, hai hàng chiếu chạy suốt cả mấy cây số. Mấy đứa còn nhỏ, ông bà thường không cho ra nơi bờ sông còn lại chơi chỗ nào cũng được, mà chỗ nào cũng có chiếu. ( … ). Còn nhỏ cũng phải giúp ông bà nữa, lúc chưa cầm được cái go thì văng cói vô cho bà dệt, không thì lặt cói. ” .
Một câu truyện khác : Lúc đó ông Khiển mới có bảy tuổi, đang chơi bên cạnh cụ ( mẹ chú Khiển ), thì ông bị vấp chân vào dây đay, ngã đập dầu vào chiếc go dệt, khiến cho đầu sưng tấy lên. Ông bị đau đầu và ốm mất mấy ngày liền, nhưng khi hết đau, lại liên tục đùa giỡn. Ngày đó bè bạn, những người cùng tuổi và hơn kém ông một hai tuổi xung quanh nhà rất đông. Họ cuộn cả những chiếc chiếu đang phơi ven đường để đào lỗ chơi bi, chơi đánh đáo khiến cho người lớn phát cáu rồi chửi ầm lên, nhưng rồi đâu lại vào đấy .
Ngoài những người tôi gặp trong quán cafe, bà Huệ ( 56 tuổi ) – người ở trọ trong dãy trọ nhà bà Xuyến cũng san sẻ những kỉ niệm của bà : : “ Ngày đó tôi phải làm chiếu từ lúc sáu tuổi ”. Lúc đó bà Huệ còn nhỏ quá nên không dệt dược, nhưng bà giúp thao tác nhà như quét dọn nhà cửa mỗi khi mẹ bà kết thúc một ngày dệt chiếu. Ngoài ra, bà còn giúp mẹ của bà phân loại cói, nhặt riêng ra cói dài, cói ngắn để làm những loại chiếu to nhỏ khác nhau .
Bên cạnh những hình ảnh trong quá khứ thì vẫn còn có những hình ảnh của hiện tại tương quan đến tuổi thơ của con người và những chiếc chiếu. Đó là hình ảnh những đứa cháu trong những mái ấm gia đình còn đang làm nghề dệt chiếu truyền thống lịch sử .
Lần tiên phong của chúng tôi đến Bình An là vào tầm tháng tư năm 2009, một hình ảnh mà tôi cảm thấy khá ấn tượng đó là hình ảnh đứa trẻ con trai cô Hà nhảy tung tăng trên giàn chiếu trong lúc mẹ nó đang thao tác. Đó là đứa con đầu của cô Hà – con dâu ông Giáp, lúc đó cô đang mang bầu đứa thứ hai. Sau gần một năm, chúng tôi trở lại đứa con lớn thì chạy nhảy cùng những đứa trẻ quanh xóm, còn đứa nhỏ cô đặt nằm ngửa nên trên giàn chiếu và nó ngủ say trên đó. Xung quanh khoảng trống to lớn của xưởng dệt chiếu, những đứa trẻ ở gần đó chơi đùa, chạy nhảy. Bất ngờ, một đứa trẻ khóc thét lên do chạy vấp vào cọc nêm của giàn chiếu và một người phụ nữ ra vỗ về nó bằng câu hờn trách bâng quơ với chiếc cọc nêm – “ chiếc cọc nêm không có mắt ” .
Cháu nội của bà Chính năm nay mười tuổi, ngoài thời hạn đi đến lớp thì đứa bé chỉ chơi quanh quẩn bên cạnh bà Chính. Trong nhà, nơi thao tác của cô Kính và cô Anh có một chiếc ti vi đặt cạnh giàn đay. Lúc thì Đứa bé qua chơi với bà ở gian ngoài, lúc thì vào bên trong chỗ giàn chiếu xem TV, nhiều lúc nó có cầm chổi giúp hai bác quét dọn căn phòng .
Tuồi thơ của những đứa trẻ giờ đây và những người nghệ nhân mà tôi phỏng vấn đều có những điểm chung. Hai thế hệ này cùng lớn lên xung quanh những khoảng trống dệt chiếu và cùng tận mắt chứng kiến việc làm dệt chiếu của những người thân trong gia đình của họ. Tuy nhiên cũng có sự độc lạ giữa hai thế hệ của hai thời đại khác nhau .
Đối với tuổi thơ của những người nghệ nhân xưa, ngoài việc tận mắt chứng kiến và tham gia vào việc làm với những người xung quanh thì họ còn được những người lớn tuổi kể cho nghe những câu truyện về nghề chiếu và lịch sử dân tộc của hội đồng .
Bà Lý kể lại : “ Khi còn nhỏ, lúc bố tôi đi làm xưởng gạo, nhưng buổi nào cũng vậy, ông thường dắt tôi qua nhà mấy người hàng xóm chơi, vừa hút thuốc lào vừa ngồi tán gẫu. Tôi sinh ra ở đây nhưng vẫn còn được nghe về mấy câu truyện ngày nhà mình ở ngoài Bắc như thế nào, ông nội mất như thế nào, rồi ba mẹ tôi vào Nam như thế nào. ” .
Những ngày điền dã tại thực địa, bà Huệ san sẻ rất nhiều câu truyện của làng dệt chiếu Bình An cho chúng tôi. Năm 1954, bà Huệ chưa sinh ra, nhưng những câu truyện về lịch sử vẻ vang di cư của người dân được bà kể lại một cách chi tiết cụ thể giống như bà cũng đã từng lênh đênh trên biển để trôi dạt từ Bắc vào miền đất xa xôi này vậy. Bà nhớ đến khoảng chừng thời hạn lúc bà được sáu tuổi, khi phân loại cói cùng với bà nội và mẹ, bà được người thân trong gia đình hướng dẫn cho cách làm thế nào để tách những sợi cói nhỏ, cói lớn riêng ra một cách nhanh nhất và giả thích cho bà biết tại sao lại phải tách chúng ra. Bên cạnh những hướng dẫn tương quan đến nghề chiếu, bà còn được bố kể cho nghe về cuộc vào Nam của chính ông và những người vào cùng đợt với ông .

Trong các gia đình hiện nay còn làm nghề dệt chiếu, những đứa bé trong gia đình họ không còn được nghe kể lại những câu chuyện của cộng đồng do nhiều nguyên nhân. Đứa cháu gái của bà Huệ cũng lớn lên trong xưởng cói nhà bà Xuyến cùng với mấy đứa trẻ nhỏ xung quanh. Nhưng bà Huệ kể rằng: “Bây giờ mấy đứa nhỏ ước mơ là bác sĩ, làm giáo viên, làm kĩ sư,… Chúng nó chỉ biết nhìn thôi chứ chẳng đứa nào muốn nghe. Mà cũng không có thì giờ vì chúng nó đâu ở nhà nhiều. Tuổi nhỏ bây giờ chơi với học được là tốt lắm rồi”. Cháu gái của bà Chính thường xem phim hoạt hình trong thời gian ở nhà với một cái ti vi đặt gần nơi hai bác gái của nó đang dệt chiếu. Bà Chính rất muốn chia sẻ những câu chuyện về quá khứ cho chúng tôi. Bà không kể với cháu gái, bà cho rằng: “Mỗi lần hai bà cháu nói chuyện thì chỉ đủ thời gian cho bà hỏi về việc học của cháu như thế nào, hay bạn bè trong lớp ra sao.”.

Những đứa trẻ rất lâu rồi, khi được lớn lên bên cạnh chiếc chiếu, được nghe kể những câu truyện của hội đồng thì họ tiếp nối truyền thống lịch sử nghề nghiệp của cha ông và lưu giữ lại được tâm thức về nghề chiếu. Còn những đứa trẻ trong những mái ấm gia đình đang làm nghề dệt chiếu lúc bấy giờ cũng trải qua thời hạn tuổi thơ trên chiếc chiếu nhưng chúng không được nghe lại những câu truyện về nghề chiếu và lịch sử dân tộc của hội đồng. Tôi luôn bâng khuâng với một câu hỏi : Sau này, khi những đứa trẻ này lớn lên thì chúng có được những ký ức như thế nào về nghề chiếu truyền thống cuội nguồn đã từng một thời nuôi sống mái ấm gia đình chúng ?

Câu chuyện của những người đang còn làm nghề chiếu ở Bình An.

Từ lâu, nghề chiếu phải là sự lựa chọn tốt nhất để cung ứng cho những người dân ở làng dệt chiếu Bình An. Theo nhìn nhận của những người đã bỏ nghề như bà Mai, bà Lý và Bà Huệ thì : “ Làm nghề dệt chiếu đủ sống nhưng không thể nào làm giàu được ”. Nhưng lúc bấy giờ, ở Bình An vẫn còn hai hộ mái ấm gia đình vẫn liên tục làm nghề dệt chiếu truyền thống lịch sử cùng với những người dệt chiếu thuê. Đối với những mái ấm gia đình này thì việc liên tục làm nghề dệt chiếu truyền thống cuội nguồn không phải vì nguyên do kinh tế tài chính mà xuất phát từ những kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp sẵn có và nặng tình cảm so với nghề. Những tình cảm đó là : lòng tự hào về giá trị sử dụng của chiếc chiếu do chính họ làm ra ; tình yêu so với giá trị văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn ; cái ơn nghĩa so với nghề và nghĩa vụ và trách nhiệm truyền đạt lại lịch sử vẻ vang của hội đồng .
Ông Giáp và bà Xuyến đều xuất thân từ những mái ấm gia đình có truyền thống cuội nguồn làm nghề dệt chiếu từ khi còn ở miền Bắc. Khi mới vào Nam ông Giáp không làm nghề chiếu mà làm nghề gỗ ở Tây Ninh trong khi cha mẹ ông thì ở lại Bình An làm nghề dệt chiếu cói. Ông gặp bà Xuyến khi bà đang dạy học ở Tây Ninh. Đến lúc 20 tuổi, bà nghỉ dạy học, hai ông bà lấy nhau và quay trở lại Bình An để làm nghề dệt chiếu. Ông bà có mười người con, và họ cũng trợ giúp ông bà trong công việc làm chiếu từ khi còn nhỏ cho đến lúc lập mái ấm gia đình. Khi ông đi lính, bà ở nhà cùng những con vừa trồng cói, dệt chiếu, vừa kinh doanh cói. Khi những con của bà lớn lên, tách ra ở riêng và không làm nghề chiếu nữa, bà đã thuê những nghệ nhân dệt chiếu ngoài mái ấm gia đình vào xưởng để dệt chiếu cho bà. Xưởng dệt chiếu của bà trong quy trình tiến độ từ 1978 đến 1986 có trên mười giàn đay trải rộng ra diện tích quy hoạnh 700 mét vuông. Nhưng từ sau năm 1986 trở về đây, số giàn đay ngày càng giảm và đến nay chỉ còn hai giàn .
Từ khi khởi đầu cho đến giờ đây, mái ấm gia đình ông bà đã tròn năm mươi năm gắn bó với việc làm này. Các con bà lúc bấy giờ đã trưởng thành, kinh tế tài chính phần nhiều đã không thay đổi, không có ai phải phụ thuộc vào vào kinh tế tài chính của cha mẹ. Trong số con bà có người làm giám đốc của một công ty ở Quận 1, còn người con út của ông bà là anh Lưu, hiện đang học ĐH tại chức, nhưng không phụ thuộc vào vào kinh tế tài chính của ông bà. Bảy trăm mét vuông diện tích quy hoạnh nhà xưởng trước kia của mái ấm gia đình bà được cắt ra bốn trăm mét vuông để làm nhà trọ với trên bốn mươi phòng. Gía thuê mỗi phòng là sáu trăm đến tám trăm ngàn tùy theo chất lượng phòng. Do vậy, nguồn thu hầu hết của ông bà là việc kinh doanh thương mại nhà trọ chứ không phải là việc làm dệt chiếu .
Bà Thanh ( 65 tuổi, đang làm thuê cho mái ấm gia đình bà Xuyến ) cũng có những người con rất thành đạt, trong khi một ngày thao tác của bà chỉ có năm mươi ngàn đồng. Nơi bà ở gần với xưởng dệt chiếu của nhà bà Xuyến nên bà thường tới làm từ rất sớm ( 5 giờ 30 sáng ). Theo bà : “ Người già ở nhà một mình thì rất buồn chán, muốn làm một cái gì đó cho có ích với đỡ buồn ”. Bà còn nói : “ Bà làm nghề này đã mấy chục năm rồi nên quen tay, dễ làm. Hơn nữa, thao tác ở đây đông người nên rất vui. ” .
Hai cô con gái của bà Chính cho rằng : Họ trọn vẹn hoàn toàn có thể làm những việc làm khác như bán nước mía, bán cafe để kiếm sống. Những việc làm đó không cần nhiều sức khỏe thể chất cũng hoàn toàn có thể làm được và cho thu nhập cao hơn so với làm chiếu. Nhưng nghề chiếu là nghề mà họ đã gắn liền với nó gần 40 năm nay nên họ cảm thấy dễ làm hơn so với những việc làm khác và chính vì thế mà họ đã trở nên nặng tình với nó và không muốn bỏ nghề .
Trước giàn dệt chiếu của mái ấm gia đình bà Chính có một chiếc ti vi, họ hoàn toàn có thể vừa dệt chiếu vừa theo dõi những chương trình truyền hình mà những động tác vẫn linh động. Tốc độ dệt chiếu chắc như đinh bị chậm lại khi vừa làm vừa xem ti vi nhưng không cần nhìn họ cũng hoàn toàn có thể dập go, bắt mép chiếu và văng cói rất đúng mực .
Từ câu truyện của mái ấm gia đình bà Xuyến đến câu truyện của người làm công cho nhà bà Xuyến và cả câu truyện hai cô con gái dệt chiếu trong mái ấm gia đình bà Chính hoàn toàn có thể thấy : Những người làm nghề dệt chiếu còn lại ở Bình An lúc bấy giờ không vì mục tiêu làm kinh tế tài chính. Đối với mái ấm gia đình bà Xuyến thì những mục tiêu làm nghề này được bộc lộ rõ ràng hơn, đó là nặng tình so với nghề .
Tình cảm so với nghề trước hết được bộc lộ ra từ niềm tự hào của những người làm nghề dệt chiếu truyền thống cuội nguồn so với mẫu sản phẩm chiếu do chính họ làm ra. Theo lời kể của những nghệ nhân đang làm chiếu ở mái ấm gia đình bà Xuyến và mái ấm gia đình bà Chính thì chiếc chiếu truyền thống cuội nguồn của họ rất tốt và chất lượng : “ Chiếc chiếu tre thì nặng, chiếc chiếu dệt bằng nilon thì nằm lâu ngày sẽ bị hư, chiếu dệt bằng máy thì sẽ bị tua đường viền ”. Và vì chiếu được làm bằng nguyên vật liệu trực tiếp của tự nhiên nên tốt cho sức khỏe thể chất, không như loại chiếu được làm từ nhựa. Khi so sánh với những chiếc chiếu làm cùng vật liệu ở vùng Vĩnh Long, Cà Mau thì họ cho rằng : “ Chiếu ở những vùng đó quá mỏng mảnh và chỉ nặng chừng bốn đến năm kilogam, còn chiếu của người Bình An làm ra nặng chừng bảy đến tám kilogam, nên tốt hơn chiếu ở những vùng đó ”
Bên cạnh kĩ năng nghề nghiệp, thì tình cảm so với chiếc chiếu còn được biểu lộ ra qua cái ơn so với nghề truyền thống cuội nguồn. Mỗi khi nhớ đến cái ơn này, bà Xuyến không chỉ nhắc tới thời hạn mà nghề chiếu đã giúp bà và những người dân Bình An có được một phương pháp kiếm sống, thậm chí còn là làm giàu mà bà còn nhớ về nghề chiếu như thể một nghề đã gắn bó với đời sống của những thế hệ trước của bà. Bà chia sẽ : “ Bản thân bà đã mang ơn cái nghề này rồi cháu ạ ! Khi ông phải đi tù, bà cũng vì nó mới có được nhiều của cải, mua được nhiều đất đai để lại cho con, cho cháu. Đó là chưa kể thời sau giải phóng, nghề chiếu đã nôi sống phần nhiều toàn bộ người dân Bình An mình ”, rồi thì bà ngậm ngùi : “ Cha ông của bà cũng nhờ nghề chiếu này mà sống được ” .
Từ đó bà chứng minh và khẳng định : “ Tôi không bỏ khi nào hêt, khi nào tôi cũng làm, nay không ai còn làm nữa nhưng riêng tôi vẫn làm, chính do sống chết với nghề truyền thống lịch sử rồi, không có bỏ được, hơn thế nữa đây là nghề cha ông để lại – nghề cha truyền con nối ” .
Theo bà Xuyến, nghề chiếu có ơn nghĩa sâu nặng không riêng gì với bà mà còn với cả người dân Bình An. Cho nên con cháu bà không được phép quên đi nghề chiếu và những người dân Bình An cũng vậy. Bà quả quyết rằng chính bà phải có nghĩa vụ và trách nhiệm lưu giữ lại nghề dệt chiếu cho đến khi bà qua đời. Bà giữ những niềm tin vào chiếc chiếu một thời bà đã miệt mài để làm ra nó với không ít những quy trình để đưa nó đến khắp tay người tiêu dùng – những người cần nó cho giấc ngủ hằng đêm rằng Con cháu bà khi thấy chiếc chiếu, chúng sẽ thấy được thế hệ trước như thế nào ; người dân Bình An khi thấy được chiếc chiếu họ sẽ nghĩ đến việc nghề chiếu đã từng nuôi sống bản thân họ, những người ở vùng khác khi cần sử dụng chiếc chiếu, họ sẽ nghĩ tới làng dệt chiếu Bình An .

Tóm tắt đề tài.

Đề tài “ Tâm thức của nghệ nhân trong việc gìn giữ nghề thủ công truyền thống ở làng dệt chiếu ( Nghiên cứu trường hợp làng chiếu Bình An, phường 6, Quận 8, TP. TP HCM ) ” đã dẫn chứng được rằng : Dù làng nghề dệt chiếu truyền thống lịch sử ở Bình An đã biến mất nhưng tâm thức về nghề vẫn còn sống sót trong đời sống của những người thợ thủ công nghề dệt chiếu. Tâm thức này là những tâm tư nguyện vọng tình cảm của con người so với một nghề truyền thống lịch sử của ông cha, mà nghề đó đã trở thành một phương pháp mưu sinh quan trọng so với từng cá thể và hội đồng giáo xứ Bình An. Đối với phần đông những người thợ dệt chiếu của năm xưa tâm thức này được giữ kín dù cho họ rất muốn san sẻ và tưởng như mọi người đã quên đi toàn bộ những câu truyện về quá khứ, nhưng khi mang đến cho họ một hình tượng gì đó về cái nghề mà họ đã sử dụng để mưu sinh thì tổng thể những ký ức đó được kể ra, với những câu truyện lịch sử vẻ vang tương quan đến chính cuộc sống của họ .
Thông qua những câu truyện được kể, cả một thời kỳ lịch sử dân tộc vĩnh viễn của phường Sáu được ghi nhận lại. Mở đầu là cuộc di dân năm 1954, với viết bao công cuộc mưu sinh để giành lấy đời sống của đồng bào công giáo đồng bằng Bắc bộ tới miền Nam. Qúa trình ra đi và mưu sinh ấy cũng gắn chặt với sự sinh ra và tăng trưởng của nghề chiếu cói ở Bình An. Cũng từ những ký ức của người trong cuộc nghề chiếu hiện ra với hầu hết những những đặc trưng và công dụng cơ bản của nó. Không những thế, nó còn cho thấy sự đổi khác liên hồi của những vai trò mà nghề chiếu đã từng mang lại cho người dân trong từng toàn cảnh xã hội khác nhau. Từ những đặc thù, vai trò cũng nhưng những toàn cảnh xã hội mà tâm thức con người mang lại, những nguyên do về sự mất đi của nghề dệt chiếu truyền thống cuội nguồn ở Bình An cũng từ từ lộ rõ. Đó không chỉ riêng là những nguyên do khách quan như thể sức ép của yếu tố đô thị hóa sinh ra như dân số, nhà tại, việc làm, quy hoạch đô thị. Mà quan trọng, việc chạy đua theo mẫu sản phẩm trong những năm đầu của thập niên 1980, khiến cho chiếc chiếu bị mất thị trường tiêu thụ lớn, từ đó nghề chiếu không cung ứng được những nhu yếu về kinh tế tài chính như trước. Do vậy quan điểm về nghề chiếu lại bị đổi khác từ nghề của đại đa số những người dân Bình An, đã chỉ còn là nghề của những người có sức lao động kém .

Trong những ký ức về thời kỳ hoàn kim của nghề dệt chiếu, một mối quan hệ xã hội cũng được khai mở. Ngoài thời gian để tới nhà thờ, những gia đình ngày đó cũng có mối liên hệ chặt chẽ hơn thông qua những buổi trao đổi về nghề nghiệp giữa những gia đình cùng làm nghề chiếu. Trong quan hệ gia đình có nhiều hơn sự chia sẻ giữa cha mẹ với con cái về truyền thống của cha ông, để từ đó những người con đó dù không được sinh ra tại Bắc bộ nhưng vẫn nhớ về nơi đó với tổ tiên nguồn cội, và cuộc di dân khó khăn của cha mẹ để tìm kế mưu sinh. Còn trong nhưng gia đình hiện nay thì khác, việc chia sẻ những ký ức lịch sử đó khó có thể thực hiện được bởi những người trẻ tuổi dành nhiều thời gian hơn cho những không gian riêng của họ.

Biểu hiện của tâm thức về nghề chiếu so với 1 số ít những người thợ dệt chiếu ở Bình An còn là niềm tự hào, sự tri ân so với nghề chiếu. Tình cảm với nghề càng được nhấn mạnh vấn đề khi họ sử dụng một hình ảnh nhân hóa để nói về nó : “ Nghề chiếu như một người Mẹ, một thời đã nuôi sống cả giáo xứ Bình An ”. Từ đó phát sinh nghĩa vụ và trách nhiệm so với nghề, nghĩa vụ và trách nhiệm này lại khuynh hướng hành vi của họ, thôi thúc họ liên tục sản xuất để lưu giữ lại nghề truyền thống cuội nguồn của cha ông .
Trong toàn cảnh Bình An lúc bấy giờ, việc mất đi những thông tin lịch sử vẻ vang quý giá về văn hóa truyền thống xã hội qua những thời kỳ khác nhau là điều đã và đang xảy ra. Qua giải pháp phỏng vấn lịch sử dân tộc qua lời kể, đề tài đã tích lũy được những câu truyện quan trọng từ ký ức của nghệ nhân quy trình tiến độ 1954 đến nay. Từ đó kiến thiết xây dựng lại lịch sử vẻ vang hình thành và tăng trưởng của nghề chiếu, đồng thời tìm ra mối liên hệ của nghề chiếu với những toàn cảnh xã hội to lớn hơn .

Do điều kiện nghiên cứu còn nhiều hạn chế nên đề tài chỉ được nhóm tác giả nghiên cứu ở làng chiếu Bình An, thuộc địa bàn phường Sáu, quận Tám, thành phố Hồ Chí Minh. Đề tài chưa có điều kiện so sánh với một số làng nghề khác ở địa bàn thành phố Hố Chí Minh. Chính vì vậy nhóm tác giả có suy nghĩ đến một hướng nghiên cứu mới, mở rộng thêm việc nghiên cứu ở những làng dệt chiếu thủ công trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh để có thể so sánh, kiểm chứng những kết quả nghiên cứu của mình.

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn