Hoa văn trang trí của người HMÔNG

Hoa văn trang trí trên vải của người HMÔNG

Để tô điểm cho những sản phẩm dệt truyền thống của mình, người Hmông kết hợp nhiều kỹ thuật khác nhau bao gồm vẽ sáp ong nhuộm chàm, thêu và chắp vải để tạo thành các mẫu hoa văn đa dạng.

Có vòng bạc, có hoa tai là niềm mơ ước của bao cô gái Hmông khi đến tuổi dậy thì. Khi đi lấy chồng, vòng bạc hoa tai là những món hồi môn không hề thiếu của cha mẹ Tặng Ngay cho cô dâu, chú rể. Không có khuyên tai mất đi sự duyên dáng của người phụ nữ Hmông. Các họa tiết này đều được bộc lộ trên phục trang của phụ nữ, còn biểu lộ trên những tấm khăn treo tường .

Người mẹ dạy cho con gái phải tự làm tốt những việc làm trong mái ấm gia đình, tự tay vẽ những hoa văn trên phục trang, để bộc lộ sự phát minh sáng tạo, khéo tay, kiên trì của người phụ nữ Hmông. Khác với hoa văn khuyên tai, hoa văn này được vẽ một mình chứ không vẽ ở dạng đối xứng. Họa tiết này thường được biểu lộ trên phục trang của người phụ nữ Hmông .

Thể hiện 4 cột trong gian nhà chính của người Hmông tượng trưng sức mạnh của người đàn ông trong mái ấm gia đình. Họ luôn là người trụ cột trong những việc làm lớn, như biểu lộ sức mạnh vào rừng lấy gỗ làm nhà, dựng vợ, gả chồng cho con …

Hàng ngày cả mái ấm gia đình người Hmông phải lên làm nương rẫy, khi mặt trời lặn trở về nhà người phụ nữ lại phải khó khăn vất vả sẵn sàng chuẩn bị bữa ăn cho cả mái ấm gia đình. Trước đây còn có sự phân biệt trong mái ấm gia đình : khi bữa cơm được dọn ra thì người bố và con trai ăn riêng một mâm trước, sau đó vợ, con dâu và những người phụ nữ trong mái ấm gia đình mới được ăn ở mâm riêng. Cái sâu xa của hình vẽ này là mong ước không có sự phân biệt trong bữa cơm và trong mái ấm gia đình nói chung. Ngày nay, tục lệ ăn riêng này không còn nhưng phụ nữ Hmông vẫn vẽ họa tiết này như một hình tượng cho sự đoàn kết vui tươi trong mâm cơm mái ấm gia đình .

Ngày xưa con dâu của bà chúa Mèo ( Hmông ) mang thai đứa con đầu lòng. Một hôm cô ra suối giặt áo, thấy có con nhện nằm trên cái mạng rất đẹp ; bóng nhện che cho cô khỏi ánh nắng chói chang. Về nhà, cô nhớ lại hình ảnh tổ nhện và vẽ lên cái địu con. Họa tiết này vừa bộc lộ mong ước của người mẹ mong tổ nhện che nắng che mưa cho đứa con nhỏ bé, vừa biểu lộ ao ước cho những con của mình lớn lên khỏe mạnh, hoàn toàn có thể sống trong điều kiện kèm theo vạn vật thiên nhiên khắc nghiệt như con nhện. Các cô gái Hmông ngày này liên tục truyền thống cuội nguồn này và vẽ hoa văn tổ nhện lên cái địu con .

Hoa văn này bộc lộ phần tay cầm của cối đá xay ngô của người Hmông. Thường được làm bằng gỗ theo hình chữ thập, phần tay cầm này thấm mồ hồi của bàn tay người phụ nữ Hmông qua năm tháng và trở nên nhẵn bóng. Hoa văn này biểu lộ sự khó khăn vất vả và chịu khó lao động của người phụ nữ Hmông để giữ cho mái ấm gia đình được no ấm .

Hoa văn được bộc lộ trên váy, áo, khăn trên phục trang của phụ nữ .
Hoa văn này ca tụng sự khó khăn vất vả, kiên trì, dẻo dai của người phụ nữ Hmông. Do vị trí của bản làng, loại lương thực chính của người Hmông là ngô. Khi xay ngô, người phụ nữ phải bỏ từng nắm hạt ngô vào cối đá để xay nghiền thành thức ăn cho mái ấm gia đình. Công việc nặng nhọc này luôn được chị em phụ nữ đảm trách. Mặc dù khó khăn vất vả nhưng người phụ nữ luôn mong ước sự che chở, bao dung cho cả mái ấm gia đình .

Người phụ nữ Hmông lên rừng làm nương, làm rẫy luôn được ngắm nhìn những cảnh đẹp của vạn vật thiên nhiên ban tặng cho dân tộc mình, như những dòng suối trong vắt và những loại cây rừng phủ kín triền núi. Họ thấy cây dương xỉ dù mọc trên những khe đá, bờ suối nhưng sức sống luôn mãnh liệt ; lá cây dương xỉ luôn xanh tươi mặc kệ điều kiện kèm theo sống khắc nghiệt. Phụ nữ Hmông vẽ và thêu họa tiết Dương xỉ lên bộ váy sẵn sàng chuẩn bị đi làm dâu để cầu mong niềm hạnh phúc của hai vợ chồng vĩnh cửu qua mọi khó khăn vất vả như cây dương xỉ .

Hoa văn này vừa biểu lộ cách nhìn quốc tế hồn nhiên và sáng sủa, vừa là vật chứng cho sự quan sát tinh xảo và trí tưởng tượng của người Hmông .

Sự đảm đang của cô gái Hmông bộc lộ qua những việc làm thường nhật để chăm sóc cho mái ấm gia đình của mình, như sàng gạo thổi cơm. Hoa văn này có ý nghĩa sâu xa là ca tụng sự khôn khéo, cần mẫn trong việc làm mái ấm gia đình của người phụ nữ Hmông. Hoa văn thường được biểu lộ trên váy, áo của phụ nữ .

Hoa văn mâm cơm bộc lộ chỗ ngồi của ông bà, cha mẹ, con cháu trong mâm cơm của người Hmông. Với bố cục tổng quan xen kẽ chắc như đinh và nhiều tầng từ trong ra ngoài, họa tiết này mang trong nó sự kết nối ngặt nghèo như mong ước của người phụ nữ Hmông cho mái ấm gia đình luôn hòa hợp, vững chãi .

Mô típ quả trám với bốn hình xoắn ốc hoàn toàn có thể được hiểu rộng từ ý nghĩa “ mâm cơm ” để bao hàm tình đoàn kết trong một mái ấm gia đình hoặc hội đồng. Trong hoa văn này, người vẽ thêm một tầng hoa văn Pòng Xua, một loài dương xỉ mọc nhiều tại bản của người Hmông, bên trong lớp tường rào. Nhà truyền thống cuội nguồn của người Hmông thường có bức tường bằng đá làm hàng rào bao quanh. Các tầng họa tiết này vừa tô điểm cho cả hoa văn, vừa tái hiện cách người Hmông tạo những tầng bảo phủ để bảo vệ mái ấm gia đình và hội đồng của họ .

Có người thợ vẽ sáp ong lại cho rằng hoa văn này gồm có mô típ khuyên tai ở bốn góc và đồng xu ở chính giữa. Mối liên hệ rõ nét nhất giữa hoa văn này và đời sống của người Hmông hoàn toàn có thể được nhìn thấy trải qua phục trang của cô gái Hmông – khuyên tai bạc và đồng xu xòe đính vào gấu áo. Tuy nhiên, khuyên tai và đồng xu đều mang giá trị niềm tin riêng. Ví dụ, đôi khuyên tai là của hồi môn không hề thiếu cho con gái về nhà chồng ; còn đồng xu xòe được người Hmông tin rằng sẽ bảo vệ nó khỏi gió độc khi đi nương .

Hoa văn này phần nào mang tính tâm linh, bởi khi mái ấm gia đình có người ốm phải đón thầy mo đến cúng, thầy mo thường nhu yếu treo lá thuốc trước cửa để không cho người lạ vào nhà. Bốn chiếc lá ở bốn góc được người vẽ lấy cảm hứng từ đó mà ra. Sự phối hợp của yếu tố tròn và vuông phản ánh cách người Hmông ý niệm về trời đất, ngoài hành tinh và âm khí và dương khí trong văn hóa truyền thống Hmông .

Hoa văn này mô phỏng cái cồng của thầy mo. Người Hmông ý niệm rằng mỗi thầy mo có một cái cồng riêng và thầy mo đó có nghĩa vụ và trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ cái cồng ở nơi sang chảnh nhất nhà – thường ở bàn thờ cúng trong gian giữa. Cổng chỉ được mang ra dùng mỗi khi cúng lễ ; nếu thầy mo để người lạ đánh cồng của mình thì sẽ bị phạt, phải làm lễ cúng tổ tiên xin tạ lỗi. Cồng của thầy mo thường do cha truyền con nối ; nếu con trai không theo nghiệp cha thì người thầy mo đó phải tự tìm người kế nghiệp và trao chiếc cồng lại cho người đó, hoặc bán cho thầy mo khác. Thầy mo nào muốn mua lại chiếc cồng này, sau khi mua phải mang đi đúc lại để tiếng kêu khác đi .

Với những chi tiết cụ thể đặc trưng như cột nhà hướng ra bốn phương, tụ lại mặt trời ở chính giữa, có người cho rằng đây là hoa văn trên mặt cái cồng được biểu lộ với một bố cục tổng quan khác. Có người lại cho rằng hoa văn này mô phỏng họa tiết trên cái trống bằng da mà người Hmông đặt tại nhà của một người có uy tín trong bản, chỉ mang ra dùng trong lễ cúng ông bà ở dưới âm .

Về mặt bố cục tổng quan, hoa văn này là sự tích hợp giữa hoa văn mâm cơm với mô típ xoắn ốc trên bốn cạnh của hình quả trám và hoa văn mặt cồng với mặt trời chính tâm và bốn cột tỏa ra bốn hướng. Hoa văn này thuộc nhóm những hoa văn đối xứng tuyệt đối thường gặp trên thổ cẩm của người Hmông .

Hoa văn này lấy cảm hứng từ khung trời trăng sao khi tình yêu của đôi trai gái nảy nở .

Hình tượng cây dương xỉ ( pòng xua ) và hàng rào đặt cạnh nhau để biểu lộ cách sắp xếp khoảng trống sống của người Hmông với tường đá bao quanh khuôn viên nhà tại và dương xỉ mọc hàng rào. Ở giữa là hình tượng mặt trăng. Theo lời người vẽ, thuở 14-15 tuổi, những đêm trăng sáng cô ngồi tước lanh sân nhà mình và nhìn lên mặt trăng, trong lòng tin rằng ánh trăng ngả về hướng nào ắt người chồng tương lai của mình sẽ đến từ hướng đó .

Với cùng mô típ lá dương xỉ ở bốn góc và mặt trăng ở chính giữa, có người thợ vẽ sáp ong người Hmông khác lại lý giải rằng hoa văn này tượng trưng cho những đêm trăng sáng, chàng trai muốn rủ cô gái đi chơi thường cài cái lá ở trước cửa nhà. Cô gái trông thấy cái lá cài trước cửa, biết là tình nhân đã đến. Đôi khi chàng trai đặt thêm cái lá ở ngoài đường để dẫn đường cho cô gái đi về phía mình .

Một biến thể của hoa văn đồng bạc xòe với phần trung tâm được thay bằng hoa văn mặt trời. Đồng bạc xòe của người Hmông có xuất xứ từ Trung Quốc hoặc từ đồng tiền thời Pháp thuộc. Ngày nay, do loại đồng bạc này không còn lưu hành, chỉ có những người già mới có, họ khâu lên quần áo hoặc cất đi để phòng khi gia đình có ai cần đánh gió hay cúng vía. Đồng bạc này được truyền lại cho con cháu như một vật quý trong nhà.

Vẫn là đồng bạc xòe, nhưng hoa văn này đáng nói ở sự phối hợp độc lạ giữa hai biến thể của cùng một hoa văn. Các yếu tố như mặt trời, hình xoắn ốc đối xứng, hình vuông vắn và hình quả trám được đặt một cách hòa giải, tạo nên một toàn diện và tổng thể tưởng như cầu kỳ nhưng lại vô cùng rõ ràng. Dị bản này được vẽ bởi một thợ vẽ sáp ong có kinh nghiệm tay nghề trong bản .

Họa tiết con ốc sên nói riêng và đồ án hai con ốc sên đối xứng qua đường chéo là những họa tiết vẽ sáp ong rất phổ cập trên thổ cẩm của người Hmông. Ai từng gặp người Hmông có lẽ rằng sẽ nhận thấy sự đối sánh tương quan giữa tính cách của họ và con ốc sên, từ sự chậm rãi nhưng chắc như đinh đến sự cần mẫn và năng lực chống chọi với vạn vật thiên nhiên .

Ngoài việc bộc lộ đức tính chậm rãi mà chắc như đinh của người Hmông, người thợ vẽ sáp ong còn bộc lộ họa tiết con ốc đi thành từng đôi lặp đi lặp lại trên cùng một hoa văn, dụng ý cầu cho sự sinh sôi nảy nở của mái ấm gia đình và hội đồng của họ. Một lần nữa, người phụ nữ Hmông lại cho thấy khiếu thẩm mỹ và nghệ thuật và cách nhìn họa tiết, phối hợp hài hòa đường thẳng với đường cong cũng như những hình học cơ bản như vuông, tam giác, đường thẳng .

Mô típ hai vòng xoắn đối xứng gương là một trong những họa tiết thường gặp nhất và cũng khó lý giải nhất trong những hoa văn trang trí vải của người Hmông. Có người coi đó là ngọn dương xỉ non, đôi ốc, có người lại cho đó là khuyên tai của người phụ nữ. Mô típ này được sử dụng nhiều trong những hoa văn đối xứng tâm, với bốn đường xoắn đôi tạo thành khung tôn lên một hoa văn khác ở chính tâm .

Sống thân mật với vạn vật thiên nhiên núi rừng, người Hmông chuyển thể những cụ thể tưởng như li ti, tầm thường thành những họa tiết trang trí vải tinh xảo. Hình ảnh chiếc lá là một ví dụ. Người Hmông mượn hình ảnh cái lá để chia cắt khoảng trống thành những mảng nổi chìm đầy cân đối và uyển chuyển .

Bản của người Hmông thường được bảo phủ bởi rừng mơ, rừng đào, rừng mận. Mỗi khi xuân về, hoa của những cây này nở hàng loạt. Ở Pà Cò, cây mận mọc dọc triền núi, mọc kín cả vườn nhà ; cứ độ xuân về lại nở hoa trắng cả bản Hmông. Cô gái Hmông thấy hoa đẹp nên đã khôn khéo vẽ lại bông hoa trắng tinh khiết ấy lên váy .

Hoa văn này thuộc nhóm hoa văn tả thực, diễn đạt đàn gà. Với người Hmông, con gà không chỉ là một loại gia cầm chăn nuôi mà còn đóng vai trò trong đời sống tâm linh. Thầy mo xem bói bằng chân gà. Năm hết tết đến những nhà mời thầy mo về cúng để thay giấy dán trên bàn thờ cúng, khi dán tấm giấy mới lên, thầy mo phải chấm sợi lông gà vào tiết tươi và dính sợi lông đó vào tờ giấy. Khi ấy mới hoàn toàn có thể coi như tổ tiên đã nhập vào tờ giấy mới .

Sống trong bản trên vùng cao, người Hmông đi nương đi rẫy trẻ ngô vừa để nuôi sống mái ấm gia đình, vừa làm thức ăn cho gia súc gia cầm. Từ bắp ngô, người Hmông làm ra rất nhiều món ăn truyền thông online cũng như phong phú những loại rượu .

Giống như phong lan, nhiều loại dương xỉ trong rừng quanh bản của người Hmông sống gửi ( mà không ký sinh ) trên thân cây gỗ. Người vẽ hoa ăn này mong ước tái hiện lại những ngọn dương xỉ non cuốn tròn trên thân gỗ rừng to khỏe, vững chãi .

Lấy cảm hứng từ hoa văn cối đá xay ngô, người vẽ hoa văn này khôn khéo thêm những chi tiết cụ thể như đường viền dương xỉ, tâm hình mâm cơm, bốn cột chống và bốn góc là bốn hình mặt trời. Vẫn cách sắp xếp quen thuộc – hàng rào, rặng dương xỉ, bốn cột chống để bảo vệ mâm cơm hình tượng của mái ấm gia đình ở chính tâm, nhưng bàn tay khôn khéo và bộ óc phát minh sáng tạo của người thợ vẽ sáp ong đã phối hợp hòa giải những yếu tố và sử dụng bố cục tổng quan ngặt nghèo để tạo nên một hoa văn rất là tinh xảo nhưng cũng thân mật với đời sống hàng ngày của người Hmông .

Hoa văn này mô phỏng cấu trúc ngôi nhà của người Hmông với bốn cây cột nhà có những ngọn cây Pòng Xua ( dương xỉ ) để trừ tà ma. Người Hmông rất coi trọng việc xây nhà và chọn cột nhà. Người đàn ông trong mái ấm gia đình phải chọn ngày tốt để vào rừng tìm thân gỗ to, chắc, không bị mối mọt ; trước khi đốn cây phải thắp hương khấn xin thần rừng. Cây cột đưa từ rừng về không được đặt xuống đất mà phải đưa lên nóc luôn. Với người Hmông, cây cột vững chãi vừa bộc lộ sự vững vàng của người chủ nhà, vừa mang ý nghĩa tâm linh giúp bảo vệ cả mái ấm gia đình. Bên trong cùng hình quả trám nhiều tầng bảo phủ họa tiết mâm cơm, như bức tường nhà bảo vệ cả mái ấm gia đình .

Người vẽ hoa văn gọi đây là họa tiết ngọn Pòng xua ( dương xỉ ) non bao quanh mặt trời, mô phỏng khái quát cảnh sắc tự nhiên trên vùng cao. Mặt trời tỏa ánh sáng chói chang là hình tượng của sức mạnh lớn lao nhất trong ngoài hành tinh, còn ngọn dương xỉ vươn lên xanh tốt dù mọc trên khe đá, sườn núi. Đặt hai họa tiết này cạnh nhau, người vẽ có dụng ý bộc lộ sức mạnh, sức sống mãnh liệt của vạn vật thiên nhiên và có lẽ rằng của cả người Hmông .

Hoa văn vẫn là những chi tiết cụ thể được lấy từ hình ảnh quen thuộc : cây Pòng Xua, được sắp xếp thật hài hòa nhưng cũng rất can đảm và mạnh mẽ nhờ họa tiết gốc cây nằm ở TT. Cách sắp xếp bố cục tổng quan này vừa bộc lộ sức sống vươn lên mãnh liệt của từng thành viên người Hmông, vừa bộc lộ sự đoàn kết từ tận nền tảng của hội đồng người Hmông .

Người vẽ khôn khéo sắp xếp những chiếc lá và ngọn cây Pòng Xua ( dương xỉ ) theo cấu trúc đối xứng để tạo thành hoa văn từ một loại cây quen thuộc. Với người Hmông, cây dương xỉ còn được dùng làm thuốc chữa bệnh và để trừ tà ma. Điều đặc biệt quan trọng trong cách kiến thiết xây dựng khoảng trống sống của người Hmông là họ không có tập quán trồng cây ăn quả hay cây gia vị trong vườn mà hầu hết trồng những cây như dương xỉ để tránh tà ma vào trong nhà .

Hoa văn này mô phỏng cái sa quay sợi lanh của người Hmông. Làm vải lanh là một quy trình lao động khó khăn vất vả, yên cầu sự siêng năng tỉ mỉ của người phụ nữ, từ trồng cây đến tước vỏ, luộc nước tro và lăn bằng cối đá nhiều lần cho mềm, sau đó xoắn thành sợi, xe sợi và dệt thành vải. Vất vả là vậy nên dệt ra được tấm vải lanh là một điều đáng quý mà chỉ những người phụ nữ Hmông mới đồng cảm. Mẹ dạy cho con gái, bà truyền cho cháu gái, để dệt ra vải may quần áo cho mái ấm gia đình và làm tang ma cho cha mẹ .

Hoa văn này thuộc nhóm hoa văn đối xứng tâm, bố cục tổng quan quyết định hành động bởi những đường cắt ngang, dọc và chéo giữa hoa văn. Trên những đường cắt thường điểm hoa văn xoắn ốc. Tính nghệ thuật và thẩm mỹ của sự xen kẽ đường thẳng với đường cong, đường cắt lớn với chi tiết cụ thể trang trí nhỏ, là không hề phủ nhận .

Người vẽ sử dụng mô típ hai đường chéo cắt nhau chính tâm, bao bên ngoài bởi một đường cong liền mạch uốn theo chữ nhân bên trong của họa tiết tổ nhện. Người Hmông cũng là bậc thầy trong việc điểm xuyết thêm những mô típ hoa văn khác như quả núi, con ốc để tăng độ tinh xảo và tính hòa giải cho hoa văn .

Hoa văn được biểu lộ theo cách sắp xếp quen thuộc với bốn góc hình xoắn ốc, ở giữa là hình mặt trời với ánh sáng rực rỡ tỏa nắng giúp vạn vật hoàn toàn có thể sinh trưởng, với dụng ý bộc lộ lòng biết ơn với mặt trời. Người Hmông tin rằng, cũng như vạn vật quanh mình, nhờ có ánh sáng mặt trời mà họ mới hoàn toàn có thể sống sót và tăng trưởng. Hoa văn này thường được vẽ ở chân váy ; không riêng gì mang tính nghệ thuật và thẩm mỹ cao mà còn biểu lộ thế giới quan của người Hmông .

Với bố cục tổng quan bốn góc hình xoắn ốc, ở giữa hình quả trám, hoa văn này mô phỏng đồng bạc xòe mà mái ấm gia đình Hmông nào cũng có. Người Hmông dùng đồng bạc xòe vừa để cúng vía ( “ pía ” ) cho cả mái ấm gia đình, vừa để giữ nhà và phòng khi trong mái ấm gia đình có ai bị cảm gió thì mang ra “ đánh gió ”. Người Hmông cho rằng khi họ đi rừng, đi nương, nếu gió độc thấm vào người, chỉ cần chà đồng bạc là mọi khí độc, khí lạnh sẽ thoát ra ngoài, giúp người đó khỏi ốm. Cũng vì nguyên do này, người Hmông thêu một dải đồng bạc xòe và vẽ hoa văn đồng bạc xòe lên bộ quần áo truyền thống lịch sử để bảo vệ mình khỏi gió độc .

Với mô típ bốn góc hình xoắn ốc, ở giữa hình quả trám, hoa văn này mô phỏng đồng bạc xòe mà mái ấm gia đình Hmông nào cũng có. Người Hmông dùng đồng bạc xòe vừa dùng để cúng vía ( “ pía ” ) cho cả mái ấm gia đình, vừa để giữ nhà và phòng khi trong mái ấm gia đình có ai bị cảm gió thì mang ra “ đánh gió ”. Người Hmông cho rằng khi họ đi rừng, đi nương, nếu gió độc thấm vào người, chỉ cần chà đồng bạc là mọi khí độc, khí lạnh sẽ thoát ra ngoài, giúp người đó khỏi ốm. Cũng vì nguyên do này, người Hmông thêu một dải đồng bạc xòe vào gấu áo .

Đây là một kiểu hoa văn thường gặp trên thắt lưng mà cô gái Hmông làm để khuyến mãi ngay tình nhân làm tin. Lý do vì sao không ai lý giải được, chỉ biết đời này qua đời khác mẹ truyền cho con, bà truyền cho cháu, những cô gái Hmông gửi gắm lòng mình vào hoa văn này để làm thành chiếc thắt lưng khuyến mãi ngay tình nhân .

Hoa văn này gồm có ngọn cây Pòng Xua ( fern ) và mặt trời, thường được vẽ và thêu lên cái địu con. Người Hmông ý niệm rằng trẻ con yếu vía nên dễ bị ma rừng, ma núi bắt đi. Khi người mẹ Hmông địu con lên nương, họ thường vẽ và thêu lên cái địu những hoa văn có công dụng giấu đứa trẻ khỏi sự nhòm ngó của ma hoặc những hoa văn có sức mạnh bảo vệ. Dương xỉ và mặt trời đều là những hoa văn có sức mạnh trừ tà ma, vì thế hoa văn này Open rất phổ cập trên địu con của người Hmông .

>> > Hoa văn thời Sơ sử ( Phần 1 )
>> > Hoa văn cung đình Huế ( Phần 1 – Đồ vật )
>> > Kỹ thuật tạo hoa văn trên đồ gốm Phùng Nguyên

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn