Người Sán Chỉ bảo tồn văn hóa dân tộc

Vốn là cư dân nông nghiệp, lại sống định canh, định cư theo từng bản làng nên dân tộc Sán Chỉ có tính cộng đồng cao. Đặc biệt, đến nay, đồng bào còn giữ được nhiều nét đẹp văn hoá truyền thống quý báu.

Người Sán Chỉ thường sống tập trung chuyên sâu thành xóm nhỏ ở những vùng núi cao. Nhà sàn 4 mái vững chãi là mẫu mã nhà ở đặc trưng của họ. Tuy nhiên, nhà tại của người Sán Chỉ cũng có đổi khác theo từng vùng miền. Ở Cao Bằng, Tuyên Quang, Thành Phố Lạng Sơn thì người Sán Chỉ ở nhà sàn còn ở Quảng Ninh thì họ ở nhà vách đất hoặc xây bằng gạch không nung .Tỉnh Quảng Ninh với nhiều thành phần dân tộc, trong đó đồng bào Sán Chỉ là một trong những dân tộc có dân cư đông, chiếm khoảng chừng 12 % dân số toàn tỉnh. Tại đây, người Sán Chỉ sinh sống đa phần ở huyện Tiên Yên và Bình Liêu. Những nếp nhà sàn là một vật chứng rõ nét về sức sống lâu bền trong văn hoá của đồng bào nơi đây. Mỗi ngôi nhà là một khoảng trống văn hoá rất đặc biệt quan trọng .

Ngôi nhà của ông Nình A Liềng, xã Đại Dực (Tiên Yên) được làm từ năm 1969, do chính tay ông đi kiếm đá cuội, gạch, ngói để xây. Ông Liềng chia sẻ, ngôi nhà chính là gốc tích để lưu giữ lại văn hóa của dân tộc mình.

Cũng theo ông Liềng, việc bài trí nội thất bên trong trong ngôi nhà sàn của người Sán Chỉ gắn liền với tín ngưỡng của đồng bào. Đối diện với cửa chính có bàn thờ cúng tổ tiên. Gian chính dành cho đàn ông ngủ. Gian nhỏ hai bên là chỗ ngủ của phụ nữ. Nhà của người Sán Chỉ thường dùng đá suối xây bao quanh trùm kín khu vực gầm sàn. Bếp được đặt ở vị trí TT của nhà, phía trên nhà bếp có giàn gác để chứa những loại hạt giống và nông cụ, vật dụng mái ấm gia đình. Hai đầu hồi có hai chái nhà không làm sàn, một chái là nơi để cối xay thóc, giã gạo ; một chái đựng chum hứng nước chảy từ khe về .Đồng bào Sán Chỉ tham gia hoạt động lễ hội. Ảnh: Công Thành.Trong đời sống tâm linh của người Sán Chỉ, đồng bào rất coi trọng những lễ cúng, những vật tổ với ý niệm, những vị thần luôn bảo trợ, che chở họ mọi lúc, mọi nơi. Do vậy, để hiểu được những nghi lễ cúng bái thì việc khám phá và gìn giữ chữ viết cũng rất quan trọng. Người Sán Chỉ không có chữ viết riêng mà sử dụng mạng lưới hệ thống bộ chữ Hán, phần biểu nghĩa, phần biểu âm ghép lại thành chữ nôm Sán Chỉ, giống như chữ Hán Nôm người Kinh để ghi chép những bộ sách cúng, sách dạy học, những tập sách hát Soóng Cọ .Đến Đại Dực ( Tiên Yên, Quảng Ninh ), hỏi về người Sán Chỉ, nhiều người cho biết nghệ nhân Lỷ A Sáng là “ kho tàng sống ” của người Sán Chỉ ở địa phương này. Năm năm trước, trước tình cảnh nhiều người trẻ tuổi trong bản quên cái chữ và quên truyền thống của dân tộc, ông Sáng đã xây dựng CLB thẩm mỹ và nghệ thuật dân tộc xã Đại Dực để bảo tồn và phát huy truyền thống lịch sử dân tộc. Đến nay, CLB đã có gần 30 người. Không kể nắng, mưa, ông Sáng vẫn đến Nhà văn hóa thôn Phài Giác vào thứ Bảy, Chủ nhật để truyền dạy những điệu múa, hát của đồng bào mình cho thế hệ trẻ .

Người Sán Chỉ làm ruộng là chính, có nghề thủ công như làm mộc, đan lát mây tre, rèn. Tuy nhiên, những sản phẩm này chỉ mang tính tự cung, tự cấp trong cộng đồng, chưa trở thành hàng hóa phổ biến. Trang phục của người Sán Chỉ cũng do bàn tay khéo léo của phụ nữ Sán Chỉ làm ra, đơn giản và không rực rỡ như trang phục của người Mông, người Dao, nhưng vẫn có những nét độc đáo riêng biệt. Mặc trang phục truyền thống của dân tộc, phụ nữ Sán Chỉ phải vấn tóc, đội khăn màu đen và kèm theo các đồ trang sức như vòng cổ, vòng tay bằng bạc.

Mỗi cô gái Sán Chỉ đều có từ 2 – 3 chiếc thắt lưng làm bằng lụa hoặc nhiễu với nhiều sắc tố khác nhau được những cô khôn khéo phối hợp cho tương thích với phục trang của mình trong những ngày lễ hội, tết. Trang phục nam của người Sán Chỉ mộc mạc, đơn thuần hơn nhưng vẫn toát lên vẻ đẹp khoẻ khoắn, can đảm và mạnh mẽ với áo màu chàm, có hai túi rộng ; quần dài, cạp chun, ống quần rộng để thuận tiện cho việc leo núi đồi .Bên cạnh đó, đến nay, đồng bào Sán Chỉ vẫn đang gìn giữ khá tốt tục cưới hỏi truyền thống cuội nguồn. Mỗi bộ phục trang truyền thống cuội nguồn, đặc biệt quan trọng là phục trang ngày cưới chính là một tác phẩm nghệ thuật và thẩm mỹ mà người Sán Chỉ đã tạo nên từ sự chịu khó, khôn khéo, tinh xảo. Không chỉ mang giá trị vật chất đơn thuần mà còn tiềm ẩn trong đó cả giá trị nhân văn thâm thúy, giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cao. Ngày cưới của người dân tộc Sán Chỉ cũng là ngày vui chung của cả bản làng .Cũng giống như những đồng bào dân tộc thiểu số khác, người Sán Chỉ rất yêu ca hát, nhảy múa. Những câu dân ca được hội đồng sáng tác và lưu truyền trên cơ sở nét văn hoá riêng có của dân tộc, những phong tục, tập quán và qua quy trình lao động. Hát dân ca của người Sán Chỉ gắn liền với tập tục hôn nhân gia đình, chúc thọ, mời rượu, đối đáp trao duyên và được trình diễn dưới nhiều hình thức, toàn cảnh và khoảng trống khác nhau .

Sự phong phú về câu hát dân ca của người Sán Chỉ gắn liền với tài ứng khẩu và đặt lời mới của người hát. Với người Sán Chỉ, dân ca chính là một món ăn tinh thần không thể thiếu, có tác dụng khích lệ, động viên, giúp con người xích lại gần nhau, yêu quê hương, làng bản của mình hơn…

Có thể thấy, dù trải qua thời hạn, có những đổi khác về kinh tế-xã hội thì người Sán Chỉ vẫn luôn mong ước lưu giữ những nét đẹp trong văn hóa truyền thống truyền thống lịch sử dân tộc mình. Những ngày hội như Lễ hội văn hoá, thể thao dân tộc Sán Chỉ huyện Tiên Yên ( Quảng Ninh ) với những hoạt động giải trí thi hát giao duyên, tái hiện lễ cầu mùa, thi thể thao đi cà kheo … đậm chất văn hóa truyền thống đồng bào dân tộc là những dẫn chứng rõ nét nhất.

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn