Người Raglai ở Khánh Hòa

    Người Raglai sinh sống lâu đời trên vùng đất Nam Trung bộ, tại triền Đông cuối dãy Trường Sơn từ phía Bắc Khánh Hòa đến Bình Thuận; tập trung đông nhất nơi miền núi Khánh Hòa, Ninh Thuận.

    Điều tra thực địa cho thấy, do cư trú tại một thung lũng sâu có núi cao bao bọc xung quanh, cộng đồng Raglai ở Tô Hạp (huyện Khánh Sơn – Khánh Hòa kéo dài đến giáp các xã thuộc vùng Tây Bắc Ninh Thuận) còn giữ được nhiều yếu tố cổ trong ngôn ngữ và giá trị văn hóa dân gian dân tộc cổ truyền hơn tại các vùng khác.

Gia đình

Người Raglai ý niệm có vợ có chồng là có sự sống giống nòi, do vậy việc cưới được tiến hành trang trọng với rất nhiều lễ tục mang đậm tính nhân văn và là ngày hội vui của cả hội đồng. Đồng thời, xã hội nghiêm khắc lên án những hành vi trái với phong tục tập quán mà luật tục Raglai nêu lên nhiều vấn đề sự vụ đơn cử tương quan đến hôn nhân gia đình mái ấm gia đình và quan hệ nam nữ ( phải chịu cưới phạt – tẩy rửa do quan hệ tình dục trước hôn nhân gia đình, việc ngoại tình, cưỡng dâm, đàn bà lớn tuổi dụ dỗ con trai mới lớn … và cao nhất là tội loạn luân ) .
Người Raglai vẫn duy trì chính sách mẫu hệ. Con gái cưới chồng về nhà với ý niệm chặt cây rừng về làm cột nhà, bắt người ta về làm người mình và chàng rể, người chồng trở thành trụ cột trong mái ấm gia đình nhà vợ, gánh vác mọi việc làm làm ăn nhưng quyền quyết định hành động những việc lớn, quan trọng vẫn là người vợ hay người cậu bên vợ. Con cái theo họ mẹ và luôn giữ mối quan hệ huyết thống họ mẹ suốt bảy đời. Quyền thừa kế của cải truyền đời của ông bà để lại thuộc về con gái và thường là con gái út gánh vác trách nhiệm quản trị mái ấm gia đình khi cha mẹ qua đời ; nếu con gái út còn quá nhỏ thì người cậu hay người chị gái trợ giúp trông nom quản trị, tuyệt đối không được tận dụng hay chiếm đoạt .

Nhà ở

Người Raglai ở nhà sàn – còn gọi nhà dài. Ngôi nhà dài truyền thống lịch sử Raglai cấu trúc vững chãi, thường thì những cột chính có đường kính hơn ba gang tay, cao hơn 4 m. Riêng phần thềm – phần sàn từ sân đất lên hết cầu thang trước khi bước vào những gian nhà chính bên trong – rộng hơn 3 m chạy suốt hiên mặt trước nhà đủ để dàn mã la diễn tấu cùng những hoạt động và sinh hoạt khác mỗi khi mái ấm gia đình có liên hoan ( việc cưới, việc tang, lễ bỏ ma, lễ đền ơn đáp nghĩa mẹ cha … ) và cả khi phân xử sự việc theo luật tục. Thềm trước nhà còn là nơi nghỉ ngơi thư giãn giải trí, ăn trầu hút thuốc .
Trong khu đất ở của một mái ấm gia đình, nhà dài được gọi là cơ ngơi to và chung quanh là mạng lưới hệ thống kho tàng. Tùy mái ấm gia đình ít hay nhiều lao động, biết giám sát làm ăn hay không mà thiết kế xây dựng những nhà kho : kho lúa, kho bắp, kho bông vải hay nhà kho bên ngoài bông vải chứa khung cửi dệt và là nơi may vá thêu thùa dành cho đàn bà con gái trong mái ấm gia đình .
Các khu nhà ở của mái ấm gia đình Raglai thường thiết kế xây dựng trên sườn đồi về một bên của dòng suối và có tập quán thiết kế xây dựng cách xa nhau. Quanh khu nhà ở có hàng rào chắc như đinh, có một hoặc hai cửa ra vào và luôn có máng nước bằng tre nứa dẫn từ suối về bảo vệ hoạt động và sinh hoạt hàng ngày và có chỗ tắm giặt cho đàn bà, con gái, trẻ nhỏ. Máng dẫn nước từ suối về nhà đã đi vào tập quán nên khi dựng nhà mồ luôn phải làm máng nước giả cho người đã khuất. Ngoài ra, trên đám rẫy đang canh tác, người Raglai còn có nhà rẫy để ẩm thực ăn uống nghỉ ngơi trong những ngày lao động mùa vụ, có kho tạm chứa hoa lợi trước khi mang về nhà .
Nhà dài Raglai là nơi sinh sống quây quần của tối thiểu ba – bốn thế hệ ( bà – ông, mẹ – cha, những con gái – những chàng rể, những cháu, chắt ) dưới sự quản lý của chủ nhà, thường là người già, cao tuổi nhất trong mái ấm gia đình, trong dòng họ. Gia đình được coi là cơ sở của hội đồng làng .

Làng và tổ chức làng

Nhiều nhà họp thành xóm, nhiều xóm họp thành làng là đơn vị chức năng cơ sở của xã hội. Quản lý điều hành quản lý việc làm của làng thường gồm Chủ Làng, Chủ Núi và Chủ Xử việc. Đây là những người nổi trội, những người được coi là mẫu mực trong mái ấm gia đình, nuôi nấng dạy dỗ con cháu mạnh khỏe, lao động sản xuất giỏi giang, những người gương mẫu gìn giữ phong tục tập quán, có hiểu biết, tiếp xúc rộng được bà con xóm làng nể trọng. Chủ Làng có trách nhiệm trông coi điều khiển và tinh chỉnh mọi hoạt động giải trí, duy trì trật tự trị an, tổ chức triển khai lực lượng sẵn sàng chuẩn bị cùng phòng chống thú dữ hay bất kỳ sự xâm nhập nào từ bên ngoài, chủ trì những liên hoan của làng. Cùng quản trị hội đồng làng còn có Chủ Núi là người thông thuộc ranh giới đất đai rừng núi thuộc khoanh vùng phạm vi mình quản trị, trong đó có ruộng nương rẫy thuộc chiếm hữu mái ấm gia đình, chiếm hữu dòng họ và chiếm hữu hội đồng. Phạm vi quản trị của Chủ Núi thường trùng khớp với địa giới của một làng nhưng cũng có trường hợp gồm nhiều làng. Bên cạnh Chủ Làng, Chủ Núi còn có Chủ Xử việc, người chủ trì những cuộc phân xử vấn đề lớn nhỏ xảy ra trong làng. Chủ Xử việc là người am hiểu thâm thúy phong tục tập quán, nắm rõ những điều kiêng cữ cấm kỵ, thông làu luật tục và quan trọng hơn hết là có đời sống mẫu mực, đạo đức, là người công tâm, có uy tín trong dân làng .

Kinh tế

Nguồn lương thực và thực phẩm chính của người Raglai dựa trọn vẹn vào sản xuất nương rẫy và một chút ít ruộng nước, bắp, lúa là lương thực chính, sau đó bo bo, cao lương, những loại khoai, đậu đỗ cùng nhiều loại rau quả khác. Điều đáng nói là người Raglai không du canh du cư mà chỉ luân canh trên những đám rẫy của mình đã có, gồm rẫy mới phát ( rẫy hổi, rẫy vừa bỏ vài ba năm ) và rẫy cũ đã bỏ 8 – 9 năm đã thành rừng. Khi canh tác trên rẫy mới vài ba năm, đất đã bạc mầu, chủ rẫy bỏ cho đất nghỉ để quay lại rẫy cũ lúc này đã thành rừng sau hơn 9 – 10 năm đất nghỉ, phát dọn canh tác .

    Ngoài rẫy nương, việc khai thác sản vật từ rừng núi, trong đó có các loài chim thú thông qua việc dọn ranh đặt bẫy và săn bắn cũng là nguồn cung cấp quan trọng. Mãi đến vài thập niên trở lại đây người Raglai vẫn còn duy trì phương thức canh tác nguyên thủy là phát rừng – đốt rẫy – chọc lỗ – trỉa giống, săn bắt và đào củ, hái rau quả trong rừng.

Người Raglai có nhiều vật nuôi, thường là trâu, bò, heo, dê, gà, vịt để làm thực phẩm và lễ vật trong những nghi lễ hoặc của cải để trao đổi, bồi thường … con chó vừa để giữ nhà và giúp người đi săn. Ngoài ra còn có mèo, ngựa .
Xuất phát từ nền kinh tế tài chính sản xuất tự cung tự túc, những nghề thủ công bằng tay như đan lát, gốm, dệt, ren, làm giấy phất diều đã hình thành nhưng chậm tăng trưởng, chưa thành sản phẩm & hàng hóa, chỉ đủ bảo vệ cho nhu yếu đời sống hội đồng. Về sau, có lẽ rằng do điều kiện kèm theo giao lưu thuận tiện hơn, những ” đò đưa ” ” thương lái ” người Chăm và người Việt mang sản phẩm & hàng hóa có chất lượng cao hơn len lỏi vào từng làng từng nhà đã góp thêm phần hạn chế sự tăng trưởng, thậm chí còn làm tê liệt nghề thủ công bằng tay truyền thống lịch sử vốn non yếu của người Raglai .

Y phục cổ truyền

Các thế hệ người Raglai đã phát minh sáng tạo phục trang riêng cho mình với mẫu mã, sắc tố, hoa văn vừa phản ánh thị hiếu thẩm mỹ và nghệ thuật dân tộc vừa tương thích với hoạt động và sinh hoạt sản xuất. Người nữ Raglai mặc cà chăn / váy màu đen có từ 5 đến mười đường hoa văn vòng quanh từ gấu váy lên ngang gối ; vòng hoa văn dưới cùng màu đỏ, những vòng bên trên màu trắng. Người Raglai có loại áo chui đầu ( gọi theo mẫu mã ) ; còn được gọi là áo khoang ( gọi theo sắc tố – vì thân áo và ống tay áo gồm hai màu trắng đen xen kẽ nhau thành từng khoang từ dưới lên ). Áo chui đầu có nguồn gốc từ những chiếc áo làm bằng hai mảnh vỏ cây từ thuở con người chưa biết trồng bông dệt vải. Từ kiểu áo chui đầu, về sau người Raglai phát minh sáng tạo ra loại áo xẻ thân trước thành hai vạt, riêng áo nữ có gài nút bên dưới ngực. Chi tiết mà người già quan tâm là : lớp trẻ phải mặc áo chui đầu cho kín kẽ, những người có con mới mặc áo xẻ thân trước thành hai vạt để tiện mở ra khi cho con bú. Bên trong áo, người nữ Raglai mặc lót cái yếm, hai dây yếm buộc quàng qua cổ thả sau sống lưng. Về sau dây yếm trở thành trang sức đẹp, may riêng và gắn vào vòng kiềng đeo cổ. Đồ trang sức đẹp của nữ có cong vòng đeo cổ tay, vòng đeo cổ, những loại vòng cườm, bông tai bằng đồng thau hay bằng bạc ( trong sử thi còn thấy có lục lạc ) .
Người nam Raglai mặc cà giọt / khố và áo khoang. Lưng buộc dây thắt lưng. Cả nữ và nam đều có khăn vấn đầu. Ngoài phục trang sử dụng thường ngày cho từng giới còn có phục trang tiệc tùng, phục trang cho từng đối tượng người tiêu dùng khác nhau trong xã hội .
Chất liệu dùng nhuộm màu là những cây cối sẵn có trong vạn vật thiên nhiên. Những vật liệu này còn dùng trang trí hoa văn hình tượng trên nhà mồ, trên những con tàu trong nghi lễ cầu cúng và trên những cánh diều, góp thêm phần thư giãn giải trí vào những ngày thảnh thơi .

Ca nhạc dân gian

Nền ca nhạc dân gian dân tộc Raglai khá phong phú và đa dạng và độc lạ. Cổ nhất là đá kêu, những thanh đàn đá tiền sử được dựng thành dàn trên rẫy, trải qua một mạng lưới hệ thống truyền lực tự động hóa bằng mây tre gỗ sẵn có trong rừng, dùng sức nước điều khiển và tinh chỉnh tạo nên bản hòa tấu với màu âm độc lạ vang động núi rừng. Kế đến là chiêng cồng mã la, được người xưa chế tác bằng tay nên nổi rõ trên mặt phẳng những vết gò lốm đốm da cóc như ba tầng hoa văn tinh xảo. Đây là bảo vật xếp số 1 trong bảo vật truyền đời của tổ tiên dòng họ .
Dân ca Raglai nhiều mẫu mã về làn điệu, có những làn điệu chính truyền thống, một số ít làn điệu đã được cải cách tăng trưởng thành làn điệu mới. Các điệu alơu sa-ư – hò, ru con, ru em, đồng dao, lời văn cầu cúng trong những nghi lễ … Các làn điệu dân ca không chỉ nhằm mục đích chuyển tải tình cảm, giao lưu đối đáp trong lao động sản xuất hoạt động và sinh hoạt thường ngày, trong những liên hoan mà còn sử dụng diễn xướng trong đó có những thiên sử thi mê hoặc người nghe ” năm ngày mười đêm ” chưa hết .
Sau ngày Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công xuất sắc, theo lời lôi kéo của Cụ Hồ, đồng bào Raglai một lòng ủng hộ cách mạng, gia nhập những đoàn thể Việt Minh, thiết kế xây dựng chính quyền sở tại nhân dân. Vừa giành được độc lập thì thực dân Pháp quay lại xâm lược nước ta. Tiếng súng kháng chiến chống Pháp từ Mặt trận Nha Trang vang dội khắp những tỉnh Nam Trung bộ. Lớp lớp người trẻ tuổi Raglai xung phong gia nhập ” bộ đội Cụ Hồ “. Đồng bào Raglai đã góp thêm phần xứng danh vào công cuộc kháng chiến đánh đuổi ngoại xâm, giành độc lập độc lập thống nhất quốc gia. Ngay sau ngày trọn vẹn giải phóng, bà con Raglai dốc sức hàn gắn vết thương cuộc chiến tranh, thiết kế xây dựng đời sống mới .
Giữa những năm 90, Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Khánh Hòa triển khai đề tài ” Sưu tầm, nghiên cứu và điều tra, thiết kế xây dựng chữ viết tiếng Raglai “. Đề tài được Hội đồng Khoa học tỉnh nghiệm thu sát hoạch ( năm 1996 ), nhóm nghiên cứu và điều tra ngôn từ và văn hóa truyền thống dân gian Raglai ở Khánh Hòa đã vận dụng hiệu quả của đề tài vào việc làm của mình rất là có hiệu suất cao. Nhiều nhà nghiên cứu và điều tra trong và ngoài nước đã tiếp cận những khu công trình văn hóa truyền thống dân gian Raglai ( thần thoại cổ xưa, sự tích, truyện kể, thành ngữ, tục ngữ, dân ca, đồng dao, trường ca, sử thi, nghi lễ, luật tục ) được biểu lộ hàng ngàn trang bằng chữ viết tiếng mẹ đẻ Raglai. Quy ước làng văn hóa truyền thống kiến thiết xây dựng trên cơ sở vận dụng luật tục truyền thống, soạn thảo bằng song ngữ Raglai – Việt được bà con hoan nghênh. Một số tài liệu tuyên truyền được biên soạn giúp bà con dễ nghe dễ hiểu. Sách dùng tiếp xúc được biên soạn cho lớp học của cán bộ người Việt hoạt động giải trí trong chương trình tăng trưởng y tế hội đồng tại Khánh Sơn thu được hiệu quả tốt .

    Thực hiện chương trình chấn hưng văn hóa dân tộc, cuộc vận động bà con gìn giữ và truyền dạy vốn văn hóa văn nghệ quý báu của cha ông xưa để lại từng bước được quan tâm. Chữ viết tuy chưa phổ cập nhưng đã có tác dụng cụ thể (ghi chép, lưu giữ những giá trị văn hóa dân gian), từng bước đưa vào cuộc sống đương đại.
Cùng với các chương trình kinh tế – xã hội được chính quyền các cấp đầu tư xây dựng trong những năm qua, đời sống vật chất và tinh thần đồng bào Raglai ở Khánh Hòa từng bước được nâng cao, tạo nên sự đổi thay hết sức căn bản và lớn lao. 

                                                             NGUYỄN THẾ SANG

Nguồn: Báo Khánh Hòa Online ngày 1/4/2003

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn