NGƯỜI RẮC-LÂY Ở KHÁNH HOÀ

“ Ở nơi ấy, họ đang sống đời sống yên bình / Ai nghèo cũng có cây đàn chapi / Khi rung lên vài sợi dây, đàn đã đong đầy hồn người Raglai ” … Đây là những ca từ của nhạc sĩ Trần Tiến viết trong ca khúc Tiếng Đàn Chapi nổi tiếng của mình. Đàn Chapi là một trong số những nhạc cụ quan trọng của người Rắc-lây .

Trong các dân tộc thiểu số đang sinh sống trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa, dân tộc thiểu số Raglai (Rắc-lây) là dân tộc có số người đông nhất. Địa bàn cư trú của dân tộc Rắc-lây chủ yếu tập trung ở 2 huyện Khánh Sơn và Khánh Vĩnh. Ở Một số xã thuộc Cam Ranh và Cam Lâm (Cam Hiệp Bắc; Cam Hiệp Nam) cũng có một số hộ người dân tộc Raglai (Rắc – Lây).

Hiện nay có 32 dân tộc đang sinh sống trên địa phận tỉnh Khánh Hòa, trong đó dân tộc Kinh chiếm 95,3 %, dân tộc Rắc-lây chiếm 3,4 %, dân tộc Hoa chiếm 0,86 %, dân tộc Cơ-ho chiếm 0.34 %, dân tộc Ê-đê chiếm 0,25 % … Ngoài ra, còn có những dân tộc Tày, Nùng, Mường, Chăm, T’ring … cùng sinh sống trên địa phận tỉnh Khánh Hòa .

tin tức trên sẽ khiến khá nhiều người giật mình vì không nghĩ là số lượng người Rắc – Lây ở Khánh Hoà lại sếp thứ 2 mà không phải là người Chăm – Vốn được biết đến nhiều hơn về những di tích lịch sử như Am Chúa ở Diên Khánh hay Tháp Bà Pô Nagar ở Nha Trang. Tìm hiểu về những dân tộc bạn bè trên địa phận Khánh Hoà cũng là tìm hiểm về đặc trưng văn hoá của địa phương. Sở dĩ như vậy vì người Rắc-Lây là người dân địa phương hơn cả người Kinh họ có những nét độc lạ vốn có vẫn duy trì đến hôm này về cả phong tục tập quán, ý niệm, nhà hàng … Tất cả đều mang thêm sự đa dạng chủng loại cho Khánh Hoà về nhiều mặt. Đàn đá, sử thi, đàn Chapi, Mã la, lễ bỏ mả … là những nét văn hóa truyền thống vật thể và phi vật thể đang dần mai một trong đời sống của đồng bào Rắc-lây
Mã la ( mả la hay ma la ) là tên của người khác đặt cho một loại nhạc cụ gõ bằng đồng của người Raglai. Có thể vì loại nhạc cụ này thường được sử dụng nhiều trong lễ bỏ mả ( bỏ ma ) nên được gọi là ma la, sau này gọi khác đi thành mã la. Còn người Raglai gọi mã la là char, là một loại nhạc cụ cồng chiêng không có núm, những dân tộc ở cao nguyên gọi là chiêng bằng .

• 
• Đàn Đá
• 
• Nhà Sàn

Dân tộc Raglai thuộc nhóm ngữ hệ Malayo – Polynêdi ( nhóm này ở Nước Ta gồm Chăm, Raglai, Chu Ru, Êđê, Giarai ). Theo số liệu Tổng tìm hiểu dân số và nhà ở năm 2009, người Raglai ở Nước Ta có số dân là 122.245 người, trong đó, Ninh Thuận có 58.911 người ( chiếm 48,2 % ), Khánh Hòa 45.915 người ( chiếm 37,6 % ), Bình Thuận 15.440 người và Lâm Đồng 1.517 người. Về ngọn nguồn những tộc người của nhóm này, dù những nhà khoa học còn nhiều tranh luận nhưng đều thống nhất rằng họ vốn là những dân cư hải đảo ( gốc Khu vực Đông Nam Á hoặc di cư từ những hòn đảo vùng biển Nam Trung Quốc xuống Khu vực Đông Nam Á ), có quan hệ nguồn gốc với người Chăm, cùng ngôn từ với 1 số ít tộc người hiện sinh sống rải rác trên một vài hải đảo và ven biển cực Nam Trung bộ, tập trung chuyên sâu đông nhất nơi miền núi Khánh Hòa, Ninh Thuận .
Người Rắc-lây là một trong những tộc người gốc Nam Đảo ở Nước Ta, cơ tầng văn hóa truyền thống của họ chi phối bởi văn hóa truyền thống Khu vực Đông Nam Á, do đó tín ngưỡng địa phương của người Raglai là tín ngưỡng đa thần hay còn gọi là tín ngưỡng “ vạn vật hữu linh ”, nghĩa là muôn loài, mọi vật quanh họ đều có linh hồn, có thần linh quản lý. Thời kỳ giao lưu văn hóa truyền thống với người Chăm. Người Chăm tăng trưởng thành một vương quốc hùng mạnh, người Rắc-lây chuyển dần lên sống trên tại những vùng núi ở Tây Nguyên tuy một số ít vẫn sống ở những vùng ven biển cùng với người Chăm. Đầu thế kỷ 19, ở Cam Ranh “ Dân cư người Kinh chỉ có một vài thôn ( xã ) ở Hòa Tân, Thủy Triều. Ở vùng Ba Ngòi – Đá Bạc trở vào, dân cư hầu hết là đồng bào dân tộc Raglai ( Rắc-Lây ), vốn là dân địa phương truyền kiếp, sinh sống hầu hết dựa vào nương rẫy và thu lượm món ăn hải sản, lâm sản .
Điều tra thực địa cho thấy, do cư trú tại một thung lũng sâu có núi cao bảo phủ xung quanh, hội đồng Raglai ở Tô Hạp ( huyện Khánh Sơn – Khánh Hòa lê dài đến giáp những xã thuộc vùng Tây Bắc Ninh Thuận ) còn giữ được nhiều yếu tố cổ trong ngôn từ và giá trị văn hóa truyền thống dân gian dân tộc truyền thống hơn tại những vùng khác .

Một số nhạc cụ truyền thống của người Rắc-lây. Ảnh: STĐàn đá được phát hiện một cách vô tình khi đồng bào tìm thấy những phiến đá phát ra tiếng kêu. Ban đầu người Raglai dùng đá kêu để đuổi chim thú, bảo vệ mùa màng. Sau này người Raglai chế tác thành bộ đàn đá Giao hàng trong những hoạt động và sinh hoạt liên hoan văn hóa truyền thống hội đồng. Theo những nhà nghiên cứu cây đàn đá Khánh Sơn được phát hiện tại đây có tuổi từ 3000 – 5000 năm, cùng thời với cây đàn đá tiên phong do người Pháp phát hiện vào năm 1949 ở Tây Nguyên. Năm 1979 tại Gốc Gạo, huyện Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hoà, những nhà nghiên cứu tìm thấy bộ đàn đá tiên phong gồm 12 thanh do ông Bo Bo Ren, người dân tộc Raglai phát hiện và gìn giữ. Chất liệu là loại đá kêu ở địa phương. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá và thẩm định đây là bộ đàn đá có lịch sử dân tộc từ 3000 – 5000 năm ” .

GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI RẮC-LÂY

Giống với người Chăm, người Rắc-lây vẫn duy trì chính sách mẫu hệ. Con gái cưới chồng về nhà với ý niệm chặt cây rừng về làm cột nhà, bắt người ta về làm người mình và chàng rể, người chồng trở thành trụ cột trong mái ấm gia đình nhà vợ, gánh vác mọi việc làm làm ăn nhưng quyền quyết định hành động những việc lớn, quan trọng vẫn là người vợ hay người cậu bên vợ. Con cái theo họ mẹ và luôn giữ mối quan hệ huyết thống họ mẹ suốt bảy đời. Quyền thừa kế của cải truyền đời của ông bà để lại thuộc về con gái và thường là con gái út gánh vác trách nhiệm quản trị mái ấm gia đình khi cha mẹ qua đời ; nếu con gái út còn quá nhỏ thì người cậu hay người chị gái giúp sức trông nom quản trị, tuyệt đối không được tận dụng hay chiếm đoạt .

NHÀ CỬA CỦA NGƯỜI RẮC-LÂY

Nhà ở của người Raglai thường kiến thiết xây dựng trên sườn đồi về một bên của dòng suối và có tập quán thiết kế xây dựng cách xa nhau. Nhà ở truyền thống của người Raglai là những nhà sàn hay gọi là nhà Dài gần giống như nhà sàn của 1 số ít dân tộc Trường Sơn – Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Trước đây người Raglai sống trong những ngôi nhà sàn dài sàc inã ( nhà mẹ tổ mẫu ), trong đó là những hộ mái ấm gia đình quen thuộc với nhau về phía mẹ, nhà chia thành nhiều buồng cho những mái ấm gia đình nhỏ trong mái ấm gia đình lớn, mỗi hộ mái ấm gia đình lại có những nhà bếp riêng .
Nhà truyền thống cuội nguồn của người Raglai có sàn cao mặt đất lên từ 1,5 đến 2 mét ( tuỳ theo địa hình cụ thể nơi dựng nhà ). Chiều dài của nhà xấp xỉ 20 mét, chiều ngang 4,5 đến 5 mét. Nhà truyền thống cuội nguồn của người Raglai không làm cầu thang chính ở một đầu hồi như của người Giarai, cầu thang hoàn toàn có thể là những bậc bằng cây, gỗ như cái thang tất cả chúng ta thường thấy hoặc là khúc gỗ lớn được đẽotạo ra những bậc, những bậc luôn luôn là số lẻ ( 5, 7 hoặc 9 ). Cầu thang của người Raglai không ở một bên hồi nhà như một số ít dân tộc Tây Nguyên khác, cầu thang của họ lên ngay cửa chính của căn nhà, ngoài những còn có một, hoặc hai cầu thang phụ hai bên đầu hồi, cầu thang này nhỏ hơn chiều ngang nhưng bậc thang cũng phải là số lẻ .
Căn nhà sàn của người Rắc-lây. Ảnh: ST

KINH TẾ – ẨM THỰC CỦA NGƯỜI RẮC-LÂY

Nguồn lương thực và thực phẩm chính của người Raglai dựa hoàn toàn vào sản xuất nương rẫy và một ít ruộng nước, bắp, lúa là lương thực chính, sau đó bo bo, cao lương, các loại khoai, đậu đỗ cùng nhiều loại rau quả khác. Điều đáng nói là người Rắc-lây không du canh du cư mà chỉ luân canh trên những đám rẫy của mình đã có, gồm rẫy mới phát (rẫy hổi, rẫy vừa bỏ vài ba năm) và rẫy cũ đã bỏ 8 – 9 năm đã thành rừng. Khi canh tác trên rẫy mới vài ba năm, đất đã bạc màu, chủ rẫy bỏ cho đất nghỉ để quay lại rẫy cũ lúc này đã thành rừng sau hơn 9 – 10 năm đất nghỉ, phát dọn canh tác.

Để dữ gìn và bảo vệ được giống má từ xưa đến nay, người Raglai ở Khánh Hòa đã trao truyền lại cho những thế hệ những kỹ năng và kiến thức trong quy trình thu hoạch và dữ gìn và bảo vệ những giống lúa, bắp, đậu, khoai … Đối phó với sâu, mối mọt làm hư hỏng giống má, người Rắc-lây đợi lúa thật chín, bắp thật khô mới thu hoạch, nơi cất giữ lúa giống là nhà kho được làm theo cấu trúc nhà sàn cao từ năm đến bảy nấc thang. Lúa chất thành đụn, bắp được buộc thành chùm làm giống. Bắp nếp để nguyên vỏ rau, bắp tẻ cắt đầu râu chống mối mọt xâm nhập vào. Với những tri thức truyền thống cuội nguồn của mình, người Rắc-lây quản trị được giống trong kho từ năm đến bảy năm mà không hư hại gì cả .
Ngoài rẫy nương, việc khai thác sản vật từ rừng núi, trong đó có những loài chim thú trải qua việc dọn ranh đặt bẫy và săn bắn cũng là nguồn phân phối quan trọng. Mãi đến vài thập niên trở lại đây người Raglai vẫn còn duy trì phương pháp canh tác nguyên thủy là phát rừng – đốt rẫy – chọc lỗ – trỉa giống, săn bắt và đào củ, hái rau quả trong rừng .
Người Rắc-lây có nhiều vật nuôi, thường là trâu, bò, heo, dê, gà, vịt để làm thực phẩm và lễ vật trong những nghi lễ hoặc của cải để trao đổi, bồi thường … con chó vừa để giữ nhà và giúp người đi săn. Ngoài ra còn có mèo, ngựa .
Đặc biệt trong việc làm rẫy, họ đã có phát minh sáng tạo độc lạ là tìm những phiến, những thanh đá kêu nằm rải rác trên sườn núi, dưới lòng suối, rồi tích hợp với vật tư tre nứa, dây mây, dựng nên những giàn đá kêu ( patâu tulẽng ) để đuổi muông thú, bảo vệ nương rẫy, mùa màng. Chính đây là di sản Đàn Đá Khánh Sơn .
Làm gùi thủ công |Ảnh: Hồ QuốcNgoài ra, đan gùi, làm nỏ, chế tác đàn Chapi, kèn bầu … là những nghề thủ công bằng tay truyền thống cuội nguồn của đồng bào Raglai. Đến thưởng thức Khánh Sơn hoặc Khánh Vĩnh bạn hoàn toàn có thể tìm mua những món đồ thủ công bằng tay này .

• Chế tạo đàn Chapi
• Đàn Chapi
• Chơi đàn Chapi

Đàn Chapi: Công việc chế tạo đàn Chapi cũng đòi hỏi lắm kỳ công. Cây đàn chỉ dài bằng 1 đốt tre chừng 30 cm, có 12 dây chia làm 6 cặp. 1 đầu ống tre được khoét lỗ, đầu kia để rỗng. Người ta tách vỏ ống tre để làm dây, sau đó vót thật nhẵn miếng tre nhét vào giữa hai sợi dây song song để làm ngựa cho dây đàn, cứ thế sẽ tạo ra từ 5 đến 8 dây. Việc chọn nguyên liệu không hề đơn giản. Trước hết, phải chọn được cây tre mọc trên núi cao, khoảng 1 năm tuổi. Tre phải phơi nắng ít nhất 1 tháng nếu không nứt, khô cong mới có thể đem ra chế tác đàn. Khi đánh đàn Chapi, người đánh phải nâng đàn lên gần ngang ngực. Sau đó ghì sát đầu ống để rỗng vào người để giữ âm lại trong ruột đàn. Hai bàn tay vừa để giữ đàn, vừa để khảy các dây đàn theo nhịp điệu của những khúc nhạc dân gian. Tiếng đàn Chapi gần giống với âm thanh của chiêng Mã La, nên đồng bào Raglai rất thích loại nhạc cụ này, bởi dễ mang vác, dễ sử dụng.

TRANG PHỤC NGƯỜI RẮC-LÂY

Cùng với lời nói, chữ viết, phục trang là một trong những chỉ dấu quan trọng để phân biệt tộc người. Trang phục truyền thống lịch sử không riêng gì mang đậm truyền thống văn hóa truyền thống, mà còn tiềm ẩn những giá trị thẩm mỹ và nghệ thuật, giá trị lịch sử vẻ vang của từng tộc người .
Chưa tìm được phục trang gốc của người Raglai !
Người Rắc-lây khá tự do trong phục trang. Họ hoàn toàn có thể mặc phục trang tùy thích của cả những dân tộc khác. Nhiều người lý giải điều này là vì người Rắc-lây không dệt vải và làm phục trang từ rất lâu nên bị thất truyền phục trang. Thế nên có lúc họ mặc đồ như người Kinh có khi lại mặc đồ của người Chăm …
Về phục trang thường thấy, đàn ông Raglai mặc áo bà ba hoặc quần âu áo sơ mi. Phụ nữ thì mặc váy hoặc quần áo sơ mi, áo bà ba, trong những dịp liên hoan, cúng tế cũng như ngày thường. Tương truyền thời xưa đàn ông Rắc-lây cởi trần đóng khố ; đàn bà quấn váy tấm, mặc áo cộc luồn đầu. Đồ trang sức đẹp của nữ có vòng đeo cổ tay, vòng đeo cổ, những loại vòng cườm, bông tai bằng đồng thau hay bằng bạc .
Hình ảnh cô gái Rắc-Lây. Nguồn: STRắc-lây là một trong những dân tộc thiểu số đồng đội trên quốc gia Nước Ta. Họ còn là một chứng nhân lịch sử dân tộc từ rất lâu rồi ở vùng đất Nam Trung Bộ, Tây Nguyên. Với những nét văn hóa truyền thống riêng không liên quan gì đến nhau, phong tục, siêu thị nhà hàng góp thêm phần tạo thêm sự nhiều mẫu mã hòa quyện cho mảnh đất Khánh Hòa nói riêng và Nước Ta nói chung. Điều kiện giao thông vận tải đi lại nơi người Rắc-lây sinh sống còn khó khăn vất vả nên văn hóa truyền thống truyền thống lịch sử của người Raglai chưa được nghiên cứu và điều tra nhiều. Người Raglai không có chữ viết nên tư liệu thành văn cổ phần đông không có .
Để tìm hiểm cũng như thưởng thức về nét văn hóa truyền thống đặc trưng của người Rắc-lây tại Khánh Hòa bạn hoàn toàn có thể đến Huyện Khánh Sơn hoặc Khánh Vĩnh trong khu du lịch Yang Bay, huyện Khánh Vĩnh .
Liên quan :
KHÁM PHÁ KHÁNH SƠN KHÁNH HOÀ

CÂY SẦU RIÊNG Ở KHÁNH SƠN – KHÁNH HÒA

ĐIỀU GÌ LÀM DU LỊCH KHÁNH HÒA HẤP DẪN ?
THÁP BÀ POH NAGAR NHA TRANG – DẤU ẤN VĂN HÓA CHĂM PA MỘT THỜI
THÀNH CỔ DIÊN KHÁNH : DẤU ẤN LỊCH SỬ MỘT THỜI Ở KHÁNH HÒA

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn