Người M’Nông – Wikipedia tiếng Việt

Người M’Nông theo cách gọi của Việt Nam và họ tự gọi dân tộc của họ là Bunong. Theo phiên âm tiếng Khmer là Phnong Đờm nghĩa là Khmer cổ thời Phù Nam. Dân tộc M’nông (Bunong) là tập hợp các chủng người Bu-dâng, Preh, Gar, Nông, Prâng, Rlăm, Kuyênh, Chil Bu Nor, nhóm M’Nông-Bu dâng, là sắc tộc cư trú ở trung phần Việt Nam và đông bắc Campuchia. Người Mnông còn được biết đến với tên gọi Đêga nghĩa là người Thượng, dịch từ tiếng Pháp là “Montagnards”.

Tại Nước Ta M’Nông là một trong 54 dân tộc tại Nước Ta [ 3 ] [ 4 ], có dân số theo tìm hiểu năm 2019 là 127.334 người [ 1 ] .Tại Campuchia người M’Nông được xếp vào khối Khmer Lơ – Lục Chân Lạp hay Khmer vùng cao. Theo Joshua Project dân số người M’Nông năm 2019 là 46.000 người, và thuộc nhóm M’Nông Trung tâm ( Central Mnong ). [ 2 ]

Người M’Nông nói tiếng M’Nông, một ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Môn-Khmer của ngữ hệ Nam Á.

Dân số và địa phận cư trú[sửa|sửa mã nguồn]

Tại Nước Ta[sửa|sửa mã nguồn]

Tại Nước Ta, người M’Nông là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Nước Ta. Địa bàn cư trú của người M’Nông gồm có những phần đất thuộc những huyện miền núi tây-nam tỉnh Đắk Lắk, Đắk Nông, Quảng Nam, Lâm Đồng và Bình Phước ( chiếm trên 99,3 % ) của Nước Ta, nhưng tập trung chuyên sâu đông nhất là tại những huyện của tỉnh Đắk Nông .Dân số của người M’Nông theo tìm hiểu dân số năm 1999 là 92.451 người [ 5 ] .Theo Tổng tìm hiểu dân số và nhà ở năm 2009, người M’Nông ở Nước Ta có dân số 102.741 người, cư trú tại 51 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người M’Nông cư trú tập trung chuyên sâu tại những tỉnh : Đắk Lắk ( 40.344 người, chiếm 39,3 % tổng số người M’Nông tại Nước Ta ), Đắk Nông ( 39.964 người, chiếm 38,9 % tổng số người M’Nông tại Nước Ta ), Lâm Đồng ( 9.099 người ), Bình Phước ( 8.599 người ), Quảng Nam ( 13.685 người ) [ 6 ] .

Tại Campuchia, người M’Nông được gọi là Phong, Phnong, Bunong, Budong, Phanong. Người Phnong năm 2002 có khoảng 20.000 người theo SIL International,[7], năm 2008 có 37.500 người theo 2008 Cambodian census.. Họ chủ yếu sinh sống trong tỉnh Mondulkiri, giáp biên giới với các tỉnh Đắk Nông và Đắk Lắk của Việt Nam.

Đặc điểm kinh tế tài chính[sửa|sửa mã nguồn]

Nhà dài người M’Nông R’Lăm tác động ảnh hưởng kiến trúc EđêNgười M’Nông làm rẫy là chính, ruộng nước chỉ có ở vùng ven hồ, đầm, sông. Những con vật nuôi thường thì ở trong những mái ấm gia đình là trâu, chó, dê, lợn, gà và 1 số ít nhà nuôi cả voi. Người M’Nông ở Bản Đôn có nghề săn voi và thuần dưỡng voi nổi tiếng. Nghề thủ công bằng tay của người M’Nông có dệt vải sợi bông do phụ nữ đảm nhiệm và đan lát những dụng cụ như gùi, giỏ, mùng … do đàn ông làm .

Tổ chức hội đồng[sửa|sửa mã nguồn]

Mỗi làng thường có vài chục nóc nhà, ông trưởng làng đóng vai trò to lớn trong dân làng. Mọi người sống theo kinh nghiệm tay nghề và tập tục truyền lại từ nhiều đời. Nam nữ, trẻ, già ai cũng thích rượu cần và thuốc lá cuốn .

Hôn nhân mái ấm gia đình[sửa|sửa mã nguồn]

Người M’Nông theo chính sách mẫu hệ, con cháu mang họ mẹ, trong mái ấm gia đình người vợ giữ vị trí chính, nhưng người chồng không bị phân biệt đối xử, họ sống tôn trọng nhau. Cha mẹ về già thường ở với con gái út .Theo nếp cũ, đến tuổi trưởng thành, người M’Nông phải cà răng mới được yêu đương lấy vợ lấy chồng. Phong tục cưới xin gồm 3 bước chính là dạm hỏi, lễ đính hôn, lễ cưới. Nhưng cũng có nơi đôi vợ chồng trẻ ở phía nào là tùy thỏa thuận hợp tác giữa hai mái ấm gia đình. Người M’Nông thích nhiều con, nhất là con gái. Phong tục cũ sinh con sau một năm mới đặt tên chính thức .

Tục lệ ma chay[sửa|sửa mã nguồn]

Trong tang lễ, người M’Nông có tập quán ca hát, gõ chiêng trống bên áo quan suốt ngày đêm. Sau khi hạ huyệt, họ dùng cây, que và lá cây trải kín miệng hố rồi mới lấp đất lên trên. Qua 7 ngày hoặc một tháng, gia chủ làm lễ đoạn tang .

Các nhóm địa phương của người M’nông[sửa|sửa mã nguồn]

Dân tộc M’nông thuộc chủng Indonesian. Có tầm vóc trung bình, nước da ngăm đen, môi hơi dày, râu thưa, mắt nâu đen, tóc đen, thẳng. Một số chủng có tóc xoăn .Ngôn ngữ M’nông thuộc ngữ tộc Môn-Khmer miền núi phía Nam. Trong vốn từ vựng M’nông thể hiện rõ sự ảnh hưởng tác động của tiếng Chăm, qua ngôn từ Ê Đê và Gia Rai, là những ngôn từ thuộc nhóm Malay-Polynesia, bên cạnh sự tác động ảnh hưởng sâu đậm hơn của nhóm Môn-Khmer …Trong quy trình lịch sử dân tộc tăng trưởng tộc người của mình, do địa phận cư trú phân tán trên một vùng rừng núi hiểm trở, việc giao lưu giữa những vùng M’nông rất khó khăn vất vả, hạn chế, đã phân loại dân cư M’nông ra rất nhiều nhóm địa phương. Nhưng những nhóm này vẫn tự nhận một tên gọi chung là M’nông .
Nhà truyền thống lịch sử của người M’nông Gar ở huyện Lăk, tỉnh Đắk LắkNhững nhóm địa phương của người M’nông hoàn toàn có thể kể đến như :

• M’nông Gar chủ yếu ở vùng Huyện Lăk, xung quanh hồ Lăk thuộc tỉnh Đắk Lắk và vùng Tây Bắc của tỉnh Lâm Đồng. Tiếng M’Nông Gar là ngôn ngữ gốc của dân tộc M’Nông vì ít bị hòa bởi các ngôn ngữ của các dân tộc khác.
• M’nông Préh chủ yếu ở vùng Đăk Min, Krông Nô, Đăk Song của tỉnh Đắk Nông và huyện Lăk của tỉnh Đắk Lắk. Tiếng M’Nông Preh làm ngôn ngữ chính của dân tộc bởi vì người M’Nông Preh nói thì đa số các chủng khác đều hiểu được.
• M’nông R’Lăm (Rolom), ở huyện Lăk, tỉnh Đắk Lắk. Mnông R’lăm có sự hòa huyết giữa yếu tố Eđê và Mnông (Người M’Nông lai). Mnông R’lăm tập trung quanh hồ Lăk tiếp thu kỹ nghệ làm gốm của người Eđê, kiến trúc nhà sàn dài, trang phục và cả phần lớn yếu tố ngôn ngữ. Có ý kiến cho rằng do sự cộng cư với nhóm Eđê Bih người Mnông Rlam đã chuyển sang trồng lúa nước, làm gốm, dệt chiếu, ở nhà sàn dài và tiếp thu khá nhiều phong tục tập quán Eđê so với các nhóm Mnông khác.
• M’nông Chil, cư trú trên địa bàn huyện Lạc Dương, Đức Trọng, Lâm Hà của tỉnh Lâm Đồng và huyện Lăk thuộc tỉnh Đắk Lắk.
• M’nông Nông, ở Đắk Nông, Đăk Min tỉnh Đắk Lắk.
• M’nông Kuênh, ở huyện Krông Pách, tỉnh Đắk Lắk.
• M’nông Prâng, ở Đắk Nông, dăk Min, Lăk và EA Súp, tỉnh ĐăkLăk
• M’nông Bu đâng, ở Bản Đôn, Đắk Lắk.
• M’nông Bu Nor, ở các huyện Đắk Nông, Đăk Min, tỉnh Đắk Lắk.
• M’nông Din Bri, ở vùng tả ngạn sông EA Krông, tỉnh Đắk Lắk
• M’nông Đíp, ở tỉnh Bình Phước và Đắk Lắk.
• M’nông Bíat, ở tỉnh Bình Phước và bên kia biên giới Campuchia-Việt Nam.
• M’nông Bu Dêh, ở vùng giáp ranh giữa tỉnh Bình Phước và tỉnh Dăk Lăk.
• M’nông Si Tô, ở Đăk Song, tỉnh Đắk Nông.
• M’nông káh, ở các huyện Lăk, Đắk Nông, M’Drăk, tỉnh Đắk Lắk.
• M’nông Phê Dâm, ở vùng Quảng Tin, huyện Đắk Nông, tỉnh Đắk Lắk

Ngoài ra, còn có một số nhóm địa phương khác của người M’nông như: M’nông Rơ Đe, M’nông R’ông, M’nông K’Ziêng… cư trú ở Campuchia.

Do có nhiều nhóm địa phương như vậy, nên hội đồng dân tộc M’nông có nhiều phương ngữ, nhưng đa phần là phương ngữ M’nông miền Đông và phương ngữ M’nông miền Tây ; Sự khác nhau giữa những phương ngữ đó là không đáng kể ; Giữa những phương ngữ đó đều thuận tiện nghe và hiểu lời nói của nhau .
Người M’Nông có nhà trệt là chính, ngôi nhà trệt của người M’Nông khá đặc biệt quan trọng bởi chân mái thường buông xuống gần đất, nên cửa ra vào có cấu trúc vòm như tổ tò vò .Ngoài ra chủng M’Nông RLăm có theo tục dân tộc Êđê đa phần là nhà sàn .
Người M’nông là dân cư nông nghiệp từ truyền kiếp. Trong hoạt động và sinh hoạt kinh tế tài chính truyền thống cuội nguồn, phương pháp phát rừng làm rẫy ( kăr mir ) chiếm vị trí trọng điểm. Cây lương thực chính của người M’Nông là lúa tẻ. Số lượng lúa nếp gieo trồng không đáng kể. Ngoài lúa ra, ngô, khoai, sắn cũng được họ trồng thêm trên rẫy để làm lương thực phụ và nhất là dùng cho chăn nuôi heo, gà …Công cụ làm rẫy của người M’nông Gar, M’nông Cil đa phần là : Chà gạc ( Wiêh ), rìu ( sung ), gậy chọc lỗ ( Tak Rmul ), cuốc, Wăng Êt ( dụng cụ làm cỏ ) và cào …Việc săn thú tăng trưởng ở vùng M’nông Gar, ở địa phương với nhiều kinh nghiệm tay nghề săn lùng, săn rình và gài cạm bẫy để bắt thú rừng. Đặc biệt là nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng của người M’nông. Voi rừng săn được, đem về thuần dưỡng biến thành vật nuôi trong mái ấm gia đình và được dùng làm phương tiện đi lại luân chuyển đường rừng rất hữu hiệu. Xưa kia, người M’nông còn dùng voi làm chiến tượng trong cuộc chiến tranh bộ lạc …Việc chăn nuôi gia súc, gia cầm như : trâu, bò, dê, lợn, gà, vịt ở người M’nông Gar, M’nông Chil đa phần là dùng vào những lễ hiến sinh mà mỗi năm những mái ấm gia đình người M’nông thường phải tổ chức triển khai nhiều lần theo chu kỳ luân hồi nông nghiệp truyền thống và đời sống của họ …Nhà của người M’nông Gar, thường có mái buông chùm gần sát mặt đất, có kiến trúc mái cửa vòm như cửa tò vò, trông rất thích mắt .Thông thường, mỗi ngôi nhà của người M’nông Gar, M’nông Chil ở địa phương là nơi cư trú của nhiều hộ mái ấm gia đình có quan hệ huyết thống về phía mẹ .Ở người M’nông Gar, M’nông Chil, ngoài cách nấu cơm bằng những nồi đất sét, họ còn có thói quen ăn món cháo chua vào bữa trưa. Khi đi làm rẫy, cháo chua thường được đựng trong vỏ quả bầu khô mang theo … Thức ăn thường thì của người M’Nông là muối ớt., cá khô, thịt thú ăn được và những loại rau rừng …Rượu cần, là một nhu yếu phổ cập so với người M’nông. Nam, nữ, trẻ, già ai cũng thích rượu cần và thuốc lá cuốn …Xã hội truyền thống cuội nguồn của người M’nông còn bảo lưu những dấu ấn khá sâu đậm của chính sách mẫu hệ. Người phụ nữ đóng vai trò dữ thế chủ động trong hôn nhân gia đình. Sau lễ cưới, người con trai thường ở bên nhà vợ. Con cái sinh ra đều theo dòng họ mẹ và quyền thừa kế gia tài đều thuộc về những người con gái trong mái ấm gia đình .Trước đây, người M’nông theo Tin ngưỡng đa thần, đặc biệt quan trọng là những vị thần nông nghiệp và những vị chư thần giống như những vị thần của người Cơ Ho, người Mạ. Đạo Thiên chúa và nhất là đạo Tin lành đã xâm nhập và tăng trưởng vào vùng người M’nông .
Trang phục truyền thống lịch sử của người đàn ông M’Nông rất lâu rồi là đóng khố, áo chui đầu, lúc bấy giờ phục trang này chỉ sử dụng trong những dịp tiệc tùng. Phụ nữ M’Nông mặc váy quấn buông dài trên mắt cá chân. Khố, váy, áo của người M’Nông có màu chàm thẫm được trang trí bằng những hoa văn truyền thống lịch sử, màu đỏ rất thích mắt .Người M’nông thích mang nhiều đồ trang sức đẹp như : vòng cổ, vòng tay, vòng chân, hoa tai, nhẫn bằng đồng hay bằng bạc …

Riêng nữ giới còn thích quàng lên cổ những chuỗi hạt cườm ngũ sắc Những chiếc vòng đồng là cái mà hầu như người M’nông nào cũng có. Đó là kỷ vật của các lễ hiến sinh, hay lễ kết nghĩa anh em, bạn bè. Nó còn tượng trưng cho sự giao ước với thần linh thay lời hứa hôn của đôi trai gái theo tập quán cổ truyền của dân tộc?

Tập quán cưa bằng một số ít răng cửa so với người trẻ tuổi nam, nữ đang trưởng thành và xâu thủng lỗ tai để mang đồ trang sức đẹp. Hoa tai thường là một khúc ngà voi quý hiếm, hay một khúc tre vàng óng hay một thỏi gỗ quý. Dái tai của 1 số ít lão ông, lão bà có khi xệ xuống chạm vai và như vậy được coi là đẹp, là người sang chảnh. Cùng với tập tục cà răng, căng tai là tập quán nhuộm răng đen và ăn trầu giống như người Kinh …

Những người M’Nông có nổi tiếng[sửa|sửa mã nguồn]

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn