Người Chu Ru – Wikipedia tiếng Việt

Người Chu Ru
Khu vực có số dân đáng kể
Việt Nam: Lâm Đồng
Ngôn ngữ
Chu Ru, Việt

Người Chu Ru là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam [1]. Người Chu Ru cư trú chủ yếu ở Lâm Đồng.

Người Chu Ru đa số nói tiếng Chu Ru, một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Malay-Polynesia trong ngữ hệ Nam Đảo. Người Chu Ru thuộc nhóm chủng tộc Austronesia.

Địa bàn cư trú[sửa|sửa mã nguồn]

Dân số người Chu Ru theo điều tra dân số ngày 1 tháng 4 năm 2019 có 23.242 người [2]. Điều tra năm 1999 có 14.978 nhân khẩu [3] của Việt Nam, với tỷ lệ nam giới là 48,5% và nữ giới là 51,5%.

Theo Tổng tìm hiểu dân số và nhà ở năm 2009, người Chu Ru ở Nước Ta có dân số 19.314 người, cư trú tại 27 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Chu Ru cư trú tập trung chuyên sâu tại những tỉnh : Lâm Đồng ( 18.631 người, chiếm 96,5 % tổng số người Chu Ru tại Nước Ta ), Ninh Thuận ( 521 người ), Thành phố Hồ Chí Minh ( 58 người ) [ 4 ]Tại Lâm Đồng, người Chu Ru sống rải rác ở những xã Đà Loan, Ninh Loan, Tà Hine và Tà Năng huyện Đức Trọng. Tại những xã Phan Sơn và Phan Lâm huyện Bắc Bình thuộc tỉnh Bình Thuận cũng có vài trăm người Chu Ru sinh sống .

Ngôn ngữ, chữ viết[sửa|sửa mã nguồn]

Người Chu Ru đa phần nói tiếng Chu Ru, một ngôn từ thuộc ngữ chi Malay-Polynesia trong ngữ hệ Nam Đảo. Tuy nhiên, do cư trú lân cận với người Cơ Ho, nên một bộ phận dân tộc Chu Ru cũng nói tiếng Cơ Ho, thuộc nhóm ngôn từ Môn-Khmer .Trước đây người Chu Ru không có chữ viết cho lời nói của mình. Thời Pháp thuộc, đã lưu hành một loại chữ viết do phiên âm lời nói của dân tộc này. Do địa phận cư trú tương đối thuận tiện cho việc tiếp xúc với những dân tộc ở vùng đồng bằng như người Kinh, người Chăm nên có nhiều người Chu Ru biết nói tiếng phổ thông và chữ quốc ngữ, nhất là thế hệ trẻ .Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, vùng dân tộc Chu Ru là một trong những vùng có trào lưu thanh toán giao dịch nạn mù chữ sớm nhất trong toàn tỉnh. Hiện nay, Chu Ru đã trở thành tên gọi chính thức của dân tộc này. Chu Ru còn được gọi là Chru có nghĩa là ” xâm đất “, ám chỉ những người mới di cư đến vùng đất mới. Ngoài ra, họ còn được những dân tộc lân cận gọi bằng những tên như : Ca-do, Kơ-du, P’nông – Chăm. Rất hoàn toàn có thể, người Chu Ru và người Chăm xưa kia có chung một nguồn gốc .

Tiếng Chu Ru và tiếng Chăm, đều thuộc nhóm ngôn ngữ Malay-Polynesia. Nếu so sánh về mặt ngữ pháp, ngữ âm và những từ vựng cơ bản của hai ngôn ngữ đó, người ta thấy mối quan hệ hết sức gần gũi (Nếu so sánh tỷ lệ quan hệ ngôn ngữ Chu Ru và Chăm[5]. Về nhân chủng học, người Chu Ru và người Chăm cũng có những đặc điểm chung, đều thuộc nhóm chủng tộc Austronesia.. Về tín ngưỡng cổ truyền và văn học dân gian, người ta càng thấy rõ hơn mối quan hệ thân thuộc đó. Theo số đông các cụ già người Chu Ru ở Lâm Đồng, thì trước đây, họ vốn là một nhóm con cháu của người Chăm, đã từng sinh sống ở vùng duyên hải Trung Bộ. Nhưng vì lý do lịch sử nào đó, khiến cho một số người phải rời bỏ quê hương để tìm nơi đất mới. Những người di dần dấu tích ấy đã tự đặt cho mình tên gọi Chư Rư. Chính họ là những người đã mang theo nghề làm ruộng và làm gốm đến những địa bàn cư trú chủ yếu hiện nay của họ thuộc huyện Đơn Dương. Tại những nơi này, vẫn lưu tồn nhiều địa danh chứng tỏ điều đó.

Người Chu Ru là một dân tộc đã định canh định cư và làm ruộng từ truyền kiếp. Nghề trồng trọt chiếm vị trí số 1 trong đời sống kinh tế tài chính và lúa là cây lương thực hầu hết. Ngoài ra họ còn trồng ngô, khoai, sắn và một số ít loại rau, đậu trên rẫy hoặc trong vườn .Ruộng ( hama ) trước đây thường chỉ làm một mùa, và hoàn toàn có thể tạm chia làm hai loại : ruộng sâu hoặc ruộng sình ( hama-gluh ) và ruộng khô ( hanha – khác ). Do đặc thù và điều kiện kèm theo địa lý của từng loại ruộng ở từng vùng, có những đặc thù khác nhau nên kỹ thuật canh tác cũng có những nét riêng .Đối với ruộng thông thường được dùng giải pháp ” thủy nậu “. Người ta cho trâu quần để đất thật nhuyễn rồi gieo hạt. Đối với những loại ruộng đất khác, thì sau khi thu hoạch một thời hạn, người ta thực thi cày vỡ, bừa, cày trở, bừa lần thứ hai và phối hợp với việc bang đất cho bằng, rồi sạ giống … Nông cụ truyền thống còn rất thô sơ như : cày, bừa, cái bang đất đều bằng gỗ. Đến nay, họ đã có lưỡi cày bằng sắl và đo 2 trâu kéo .Tuy nhiên lối canh tác truyền thống của người Chu Ru cũng có nhiều kinh nghiệm tay nghề nhất là về làm thủy lợi nhỏ, và điều tiết lượng nước trong từng thời kỳ sinh trưởng của cây lúa …Người Chu Ru thường làm những mương phai và những đê đập để dẫn nước từ sông, suối vào ruộng. Việc làm thủy lợi thường phải kêu gọi nhân lực cả dân làng, nên mỗi làng ( plơi, plei ) thường có một người chuyên trách, gọi là ” Trưởng thủ ” ( pô Ea nay bơ nuar bơ nữ ) .Để phụ vào một vụ lúa nước, người Chu Ru làm thêm nương rẫy và vườn. Tuy diện tích quy hoạnh không nhiều tuy nhiên nhà nào cũng có Trên rẫy ( apuh ) thường được trồng xen những loại cây lương thực và thực phẩm khác như : ngô, khoai, lạc, bí đỏ và 1 số ít loại rau …Người Chu Ru cũng chăn nuôi trâu, bò, heo, dê, ngựa và nhiều loại gia cầm như gà, vịt, ngan, ngỗng v.v. Trâu, bò thường dùng làm sức kéo trong nông nghiệp, ngựa dùng làm phương tiện đi lại chuyên chở cho những chuyến đi xa hầu trao đổi sản phẩm & hàng hóa với những dân tộc láng giềng. Trong những loại gia súc lớn, trâu được nuôi nhiều hơn cả. Ngoài việc dùng làm sức kéo, trâu còn dùng trong những lễ nghi, tín ngưỡng truyền thống, cưới xin hoặc dùng làm vật ngang giá để mua và bán, trao đổi …Kết hợp với kinh tế tài chính sản xuất, săn bắn ( amal ) là một hoạt động giải trí tiếp tục trong đời sống người Chu Ru tuy nó không còn là một nguồn sống quan trọng. Săn bắn thường phối hợp ngặt nghèo với khâu sản xuất nông nghiệp để chống những loại thú rừng phá hoại mùa màng. Nó không những là một nguồn lợi, nguồn cung ứng thực phẩm mà còn là một nụ cười của mọi thành viên phái mạnh trong làng. Tuy chưa có những người chuyên sống về nghề săn bắn, nhưng người đàn ông nào cũng biết đi săn, mái ấm gia đình nào cũng có lao ( tă ) và nỏ ( sơ ráo ). Họ cũng là những người có nhiều kinh nghiệm tay nghề làm tên thuốc độc. Trước đây, nhiều làng thường tổ chức triển khai săn tập thể. Cùng với việc săn bắn, họ còn làm nhiều loại bẫy khác nhau để bắt cầy, cáo, gà rừng …Đánh cá cũng là một nghề phụ mái ấm gia đình tương đối thông dụng ở những khu vực ven sông Đa Nhim và những khe suối khác trong rừng. Hầu như những thành viên phái mạnh trong làng đều biết đánh bắt cá cá. Họ còn lấy một loại vỏ cây, lá cây có độc tố để thuốc cá. Phương pháp này tuy bắt được nhiều cá nhưng tác động ảnh hưởng không tốt đến thiên nhiên và môi trường sống của sinh vật và nguồn tôm cá trong tương lai .Hái lượm vẫn còn là một nguồn phân phối thức ăn hàng ngày cho người Chu Ru. Người ta thường hái những loại rau rừng, măng và một số ít hoa quả dại, đào những loại thân củ như củ chụp, củ mài để ăn thay cơm hoặc kiếm những loại lâm sản như : mộc nhĩ, nấm hương, mật ong … Những thứ đó, một phần để dùng, nhưng đa phần là bán hoặc trao đổi với những dân tộc khác .Những mẫu sản phẩm thủ công bằng tay đa phần như vật dụng mái ấm gia đình bằng mây tre và những công cụ tự rèn như : liềm, cuốc, nạo cỏ ship hàng cho sản xuất và đời sống hàng ngày. Đặc biệt nghề làm gốm, một nghề thủ công bằng tay truyền thống lịch sử của người Chu Ru. Những làng như : Krang gõ, Krang chớ …, là những làng nổi tiếng về nghề gốm truyền thống. Tuy nhiên, kỹ thuật hãy còn rất thô sơ. Tất cả mọi người đều hoàn toàn có thể tham gia vào công việc làm gốm ở nhiều khâu như : đào đất, nhào đất … Riêng việc nặn, nung, sửa gốm …, là những khâu cần đến sự khôn khéo bằng chân tay, do phụ nữ đảm nhiệm .Nghề dệt ở đây không tăng trưởng, vì thế hầu hết mọi bộ đồ trong y phục truyền thống như : áo, khố, váy …, đều phải mua hoặc trao đổi với những dân tộc láng giềng như người Chăm, người Cơ Ho, người Mạ, …Nhìn chung, nền kinh tế tài chính truyền thống của người Chu ru là một nền kinh tế tài chính mang đặc thù tự cấp, tự cung tự túc, bó hẹp trong từng mái ấm gia đình, dòng họ và làng buôn truyền thống cuội nguồn .
Xã hội truyền thống Chu ru dựa trên cơ sở làng ( plei ). Phạm vi của làng là một khoảng chừng đất rộng ba, bốn km², gồm : thổ cư, đất trồng trọt, những khu công trình thủy lợi cùng với rừng núi, sông suối …, có ranh giới tự nhiên như con sông, dòng suối hoặc quả đồi, do những chủ làng ( pô plei nay pô plơi ) quy ước với nhau và được lưu truyền qua nhiều thế hệ .

Rừng, núi, sông, suối thuộc quyền sở hữu công cộng của làng, ai cũng có quyền săn bắn, đánh cá trong khu vực đó. Nhưng thổ cư, ruộng đất ở đây đã dần dần chuyển thành tài sản tư hữu của từng dòng họ, gia đình lớn hay gia đình nhỏ. Từ lâu đã có một thể thức cổ truyền về việc chuyển nhượng quyền sở hữu ruộng đất thay cho khế ước hay giấy tờ hợp pháp. Những người dân làng thuộc hai thế hệ được họp tại thửa ruộng bán, mà thành phần quan trọng là trẻ nhỏ, vì chúng là những nhân chứng trực tiếp của việc chuyển nhượng đất đai đó trong tương lai. Người đứng ra mua đất phải chịu mọi phí tổn của buổi lễ. Chi phí đó gồm các khoản chính như: rượu cần để thết đãi người lớn và thịt gà làm quà cho các em. Ông ta còn phải cung cấp một con vật để tế lễ sau khi đã trả tiền. Tích trả theo luật lệ cổ truyền ở đây là trâu, bò, chiêng, ché… là những vật ngang giá. Một tảng đá tương đối lớn, được phết máu con vật hiến sinh được chôn ngay tại bờ ruộng đã bàn…

Về mặt xã hội, làng Chu Ru thường là một đơn vị chức năng cư trú láng giềng. Một làng gồm có nhiều dòng họ hoặc gồm cả những người khác tộc cùng cư trú .Chủ làng, do toàn bộ thành viên lựa chọn trong số những người đàn ông cao tuổi nhất của làng ( những tha plơi ). Tuy chưa phải là đại trà phổ thông đầu phiếu, tuy nhiên ông ta là người được phần đông thành viên trong làng tin tưởng .Ngoài tiêu chuẩn cao tuổi nhất, ông còn phải là người có kinh nghiệm tay nghề sản xuất, chiến đấu cũng như hiểu biết về lịch sử dân tộc, phong tục của làng và dân tộc mình. Chủ làng là người đóng vai trò hướng dẫn dân làng trong tổ chức triển khai sản xuất và đời sống. Cùng với những già làng bàn luận và xử lý mọi việc làm đối nội, đối ngoại của làng .Về quyền hạn, chủ làng cũng như mọi người khác, phải lao động để tự nuôi sống bản thân và mái ấm gia đình mình, nhưng về mặt niềm tin, ông là người có uy tín tuyệt đối và làm chủ những lễ nghi của hội đồng làng .Thầy cúng ( yuh, pơ dô hoặc gru ), ông là linh hồn của những buổi tế lễ chung của hội đồng làng cũng như những mái ấm gia đình lớn và dòng họ. Ngày thường, thầy cúng vẫn phải lao động như mọi người, chỉ khi nào có việc cúng kiếng, ông mới được dân làng mời đến. Sau mỗi buổi lễ, ông thường được biếu một con gà, ché rượu với ý niệm là đền ơn …Mỗi làng thường có một người đảm nhiệm việc làm thủy lợi và hai người giúp việc. Trưởng thủy cũng do tập thể những thành viên trong làng bầu ra. Ông là người có năng lực về thủy lợi và có đức tính công minh. Trưởng thủy có trách nhiệm phân phối đều lượng nước từ những mương, máng công cộng đến từng thửa ruộng của những mái ấm gia đình. Khi thiết yếu, ông hoàn toàn có thể đề nghi với chủ làng kêu gọi nhân lực để trùng tu những khu công trình thủy lợi chung trước mùa cày cấy .

Để trông nom việc bảo sinh, mỗi làng Chu ru thường có một, hai người phụ nữ giàu kinh nghiệm giúp đỡ sản phụ trong những ngày sinh nở gọi là mọ boại hay mọ lụay. Tuy không do dân làng bầu ra nhưng bà được dân làng tín nhiệm. Sau mỗi lần sinh đẻ, gia chủ thường biếu bà một chút quà nhỏ để đền đáp công ơn.

Như vậy, chủ làng, thầy cúng, bà đỡ, già làng là những người có vai trò quan trọng trong đời sống chính trị, kinh tế tài chính và đời sống tín ngưỡng của hội đồng làng. Họ hợp thành tổ chức triển khai tự quản, một tổ chức triển khai chính trị, xã hội cao nhất mà người Chu Ru đã đạt đến. Làng hầu hết là một đơn vị chức năng kinh tế tài chính tự cấp tự cung tự túc tương đối độc lập .Trong xã hội, đã có một sự phân hóa thành hai những tầng lớp : giàu ( mdagơnơp ), nghèo ( rơbah ). Tầng lớp giàu, được biểu lộ bằng những đồ vật mang đặc thù phô trương như : ché ( sơtôk ), ngà voi quý hiếm ( bla ), trống ( sơgơn ), chiêng ( sar ), sừng tê giác ( bơsan ) …, chứ không phải là tư liệu sản xuất. Nguyên nhân đưa đến sự giàu sang đa phần là do sức lao động làm ra, chứ không phải do bóc lột .Dưới làng, là những hội đồng huyết thống như : dòng họ, mái ấm gia đình lớn và mái ấm gia đình nhỏ .Trong xã hội truyền thống của người Chu Ru, mái ấm gia đình lớn còn mang nhiều tàn dư mẫu hệ, mà biểu lộ tập trung chuyên sâu ở vai trò người vợ, người cậu ( miăh ) và quyền thừa kế gia tài thuộc về những người con gái. Gia đình lớn đó, thường có từ ba đến bốn thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà. Tổ chức mái ấm gia đình lớn, dựa trên cơ sở hội đồng kinh tế tài chính xã hội và tư tưởng. Những người trong một nhà, có ruộng đất, trâu bò, nông cụ chung. Họ cùng sản xuất và hưởng chung mẫu sản phẩm. Sản phẩm lao động của mái ấm gia đình lớn ( sáng tơ prông ) được nhập vào một kho và họ ăn chung một nồi lớn ( gõ prông ) .Đứng đầu mái ấm gia đình lớn là một người đàn ông cao tuổi nhất, thường thì là chồng người đàn bà thuộc thế hệ trên. Trong trong thực tiễn, ông chủ mái ấm gia đình lớn là người thừa hành những quan điểm của người vợ và những người anh em trai của bà ta ( miăk ). Tuy sống trong mái ấm gia đình phía vợ, tuy nhiên người cậu, vẫn đóng vai trò quyết định hành động trong những việc làm hệ trọng trong mái ấm gia đình em gái như : phân loại gia tài, quyết định hành động việc hôn nhân gia đình của những cháu, mua và bán, chuyển nhượng ủy quyền ruộng đất và mọi gia tài khác .Người Chu Ru, vốn cư trú trên một chủ quyền lãnh thổ tương đối không thay đổi, nên từ trước đến nay, thường có quan hệ hôn nhân gia đình trong nội bộ dân tộc. Tuy nhiên, họ vẫn có không ít quan hệ hôn nhân gia đình với người Cơ Ho và người RaGlai láng giềng. Chế độ hôn nhân gia đình của người Chu Ru là một vợ một chồng, cư trú bên nhà vợ và phụ nữ đóng vai trò dữ thế chủ động trong hôn nhân gia đình. Tuy chính sách một vợ, một chồng đã được xác lập, tuy nhiên hiện tượng kỳ lạ đa thê vẫn hoàn toàn có thể xảy ra, thường thì ở những mái ấm gia đình phong phú .Người Chu Ru còn lưu giữ nhiều phong tục tập quán như việc thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng đa thần. Lễ cúng tổ tiên ( pơ khi mô cay ) ở đây khác hẳn với lễ cúng tổ tiên của người Kinh. Việc hành lễ không có ngày tháng nào nhất định. Có thể hai, ba năm hay hai, ba mươi năm mới cúng một lần, tùy theo thực trạng kinh tế tài chính của mỗi mái ấm gia đình, mỗi dòng họ. Trong nhà người Chu Ru cũng không có bàn thờ cúng hay bài vị. Họ chỉ lập bàn thờ cúng và thực thi nghi lễ vào một dịp nào đó ngoài nghĩa trang ( kốt a tâu ) .Việc thực thi những nghi lễ nông nghiệp truyền thống, như cúng thần đập nước ( Bơ mung ), thần mương nước ( Rơ bông ), thần lúa khi gieo hạt ( Mơ nhum tô ốt đoồng hay khâu doông ), ăn mừng lúa mới ( ngay yang boong ko pa tay ), cúng sau mùa gặt ( p’lei đây ru ). Đáng quan tâm nhất, là lễ cúng thần Bơ mung. Trong mỗi vùng cư trú của người Chu ru, có một nơi dành riêng để thờ cúng vị thần này. Hàng năm, khoảng chừng tháng hai âm lịch, toàn bộ mọi người trong làng đều đến đấy làm lễ cúng. Dân làng thường cúng bằng dê, còn chủ làng thường phải cúng bằng ngựa. Tục truyền là vị thần này ưa cưỡi ngựa. Con ngựa cúng thần cũng phải thắng yên cương và phủ lễ phục .Cũng vào tháng hai hàng năm, người Chu Ru còn cúng Yang Wer. Đó là một cây cổ thụ gần làng và được coi là một nơi ngự trị của một vị thần có nhiều quyền phép. Họ thường làm những hình nộm như đầu voi, đầu cọp, đầu dê, đầu trâu … bằng gỗ hoặc bằng củ chuối, với đồ ăn, thức uống mang tới gốc cây Yang Wer để cúng. Cúng xong, họ đặt một phần đồ cúng lên võng, rồi theo đường chính khiêng đến một nơi cách gốc cây Yang Wer chừng l00 m, rồi từ từ hạ võng xuống, bày đồ ăn ra vệ đường với ý niệm tiễn Yang Wer đi chơi. Sau đó, toàn bộ mọi người tham gia hành lễ trở lại gốc cây cùng siêu thị nhà hàng vui tươi. Trước khi ra về, mỗi mái ấm gia đình hái một nhánh cây cắm trước cửa nhà. Tiếp đó là cả làng kiêng cữ trong 15 ngày, không được ai ra vào làng .Ngoài tín ngưỡng truyền thống cuội nguồn kể trên, lúc bấy giờ, Thiên chúa giáo và đạo Tin Lành đang tăng trưởng sâu rộng trong vùng người Chu Ru ở địa phương .Người Chu Ru có một vốn ca dao, tục ngữ đa dạng và phong phú, trong đó điển hình nổi bật là những câu ca tụng chính sách mẫu hệ, tôn vinh vai trò của người phụ nữ trong xã hội truyền thống. Nhiều truyện cổ phản ánh cuộc đấu tranh quật cường của người lao động với vạn vật thiên nhiên và xã hội để giành lấy đời sống niềm hạnh phúc. Người Chu Ru còn lưu truyền một số ít trường ca mà những già làng thường kể bên nhà bếp lửa sàn cho con cháu nghe, suốt đêm này qua đêm khác …Kho tàng văn học thẩm mỹ và nghệ thuật dân gian của người Chu Ru không chỉ có giá trị về mặt văn học nghệ thuật và thẩm mỹ, mà còn là một nguồn tư liệu lịch sử vẻ vang quý giá .

Về nhạc cụ, ngoài trống, kèn (rơkel), đồng la (sar)… còn có r’tông, kwao, tenia, là những nhạc cụ đặc sắc của người Chu ru. Trong những ngày vui, họ thường tấu nhạc với điệu Tam- ga, một vũ điệu điêu luyện mang tính cộng đồng, hầu như người nào cũng biết và ưa thích.

Người Chu Ru tin rằng mọi bệnh tật đều do thần linh ( Yang ) gây ra. Khi có người lâm bệnh, họ mời thầy cúng đến cúng thần và trị bệnh bằng ma thuật tích hợp kinh nghiệm tay nghề y học truyền thống. Các vị lang y của người Chu ru, cũng chế được một số ít loại thuốc phòng bệnh bằng rễ cây. Đến mùa bệnh đậu, trẻ nhỏ thường được uống những loại thuốc phòng bệnh truyền thống đó. Theo người Chu Ru thì hầu hết con cháu của những lang y trong vùng ít khi bị mắc bệnh này …Bên cạnh một số ít phong tục tập quán lỗi thời, như dùng bùa chú, cúng bái để trị bệnh, người Chu Ru hái lá, vỏ, quả một số ít cây làm những vị thuốc nam trong dân gian để chữa bệnh có công hiệu theo y học truyền thống .

Những người Chu Ru có khét tiếng[sửa|sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn