VĂN HÓA LÀNG XÃ CỦA NGƯỜI VIỆT | Bảo tàng Bắc Ninh

Làng của người Việt là một khối dân cư ở nông thôn, có địa vực, hạ tầng, cơ cấu tổ chức tổ chức triển khai, phong tục tập quán, tâm ý, ý niệm, tính cách và “ hương âm ” ; “ thổ ngữ ” riêng, hoàn hảo và khá không thay đổi trong quy trình lịch sử vẻ vang. Làng cũng là một đơn vị chức năng cư trú do dòng họ tự nguyện lập nên, ví dụ điển hình : Đặng Xá, Đỗ Xá, Niềm Xá, Đông Xá, Lê Xá, Dương Xá, Trần Xá …Trong làng, mỗi dòng họ gồm nhiều mái ấm gia đình. Gia đình là nền tảng của quốc gia, nhiều mái ấm gia đình hợp lại thành quốc gia. Mọi người ai cũng biết nước ( vương quốc ) thì có Vua, ở nhà ( mái ấm gia đình ) thì có ông bà, cha mẹ. Dòng tộc là hình thức mái ấm gia đình lan rộng ra, quan hệ huyết thống, có vai trò giúp sức, uốn nắn những hành vi rơi lệch, không hợp với đạo lý. Tiểu mái ấm gia đình là mái ấm gia đình nhỏ, mái ấm gia đình hạt nhân. Đại gia đình là mái ấm gia đình lớn gồm ba, bốn hoặc năm thế hệ sống chung trong một ngôi nhà, gọi là tam đại, tứ đại hoặc ngũ đại đồng đường. Gia đình nào cũng có một bàn thờ cúng gia tiên, gia tộc thì có nhà thời thánh họ. Người làng xử sự với nhau dựa vào những triết lý của Khổng giáo, đạo Phật, đạo Lão và tín ngưỡng thờ tổ tiên. Đình làng là nơi thờ Thành hoàng làng, cũng là trụ sở thao tác của Hội đồng kỳ mục và nơi tổ chức triển khai liên hoan của làng. Đình, nghè, đền, miếu, cây đa, giếng nước và cổng làng … là niềm tự hào của tất thảy người dân trong làng. Chùa làng là nơi thờ Phật. Đền là nơi thờ Mẫu hoặc thờ những vị anh hùng có công với dân với nước, có khi thờ những vị tổ nghề. Văn chỉ là nơi thờ Khổng Tử và nơi hội họp của những người trong Hội tư văn trong làng. Võ chỉ là nơi thờ những vị tổ nghề võ, cũng là nơi hoạt động và sinh hoạt của những thành viên Hội tư võ .
Hàng xóm láng giềng sống với nhau cơ bản hòa thuận, trên bảo dưới nghe, xưng hô như họ hàng, đáng tuổi gì gọi tuổi ấy : ông, bà, chú, bác, cô, cậu … và luôn “ sớm lửa, tối đèn có nhau ” ; “ bán đồng đội xa mua láng giềng gần ”, tương thân tương ái, trợ giúp nhau những khi thiết yếu. Mọi người không ưa lối sống “ Đèn nhà ai, nhà ấy rạng ” hoặc “ Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại ” … Người làng luôn tôn trọng người cao tuổi, “ kính lão đắc thọ ”, những cụ bô lão khi họp làng được ngồi chiếu trên, “ triều đình trọng tước, hương đảng trọng xỉ ’ ”. Tinh thần hội đồng rất cao, đó là đặc tính cộng cư, cộng mệnh và cộng cảm .

Làng xã của người Việt xưa có kết cấu rất chặt chẽ, nghiêm ngặt. Hệ thống tổ chức gồm Hội đồng kỳ mục (hay còn gọi là Hội đồng hương chính) và lý trưởng do dân làng tự bầu, Nhà nước phê chuẩn. Cùng với lý trưởng có các ông phó lý, hộ lại, tuần phiên…là những quan viên của làng, họ có quyền bàn bạc, đưa ra những quyết sách, giải quyết công vụ của làng như bổ bán binh dịch, phân chia ruộng đất, tranh chấp, kiện cáo, sưu thuế, phạt vạ, ăn khao, tổ chức lễ hội làng v. v… Người có chữ nghĩa tham gia Hội đồng, được bầu vào các chức dịch. Vị chức sắc nào làm việc thiếu trách nhiệm hoặc vi phạm hương ước, dân làng sẽ bầu người khác thay thế.

Hương ước là lệ làng được văn bản hóa, do dân làng góp phần và soạn thảo, trong đó có không thiếu những lao lý về cơ cấu tổ chức tổ chức triển khai, về bầu bán, bãi miễn chức vị, phân chia thuế má, chia ruộng đất, nội quy tuần phòng, lễ nghi, tín ngưỡng, tang ma, tương hỗ người nghèo, khai sinh, khai tử, học tập và xử phạt những loại vi phạm … Hương ước bảo vệ đặc thù dân chủ và tính cố kết hội đồng, tương thích với điều kiện kèm theo kinh tế tài chính, xã hội của từng làng. Mỗi năm hương ước lại được đọc lại một lần tại đình làng, để nhắc nhở mọi thành viên trong làng thực thi cho đúng với những điều đã đề ra .
Trai đinh là nguồn nhân lực sung sức nhất của làng. Quân đội của nhà nước hầu hết lấy từ trai đinh những làng. Bạch đinh là những nam công dân không có một tý quyền nào hết. Muốn có một chức vụ để khỏi bị đi phu phen, tạp dịch … thì phải bỏ tiền ra mua chức ( Hội, Hương, Nhiêu, Xã … ). Tiền bán những chức vụ đó làng dùng vào việc trùng tu tôn tạo cơ sở vật chất của làng. Những người có tiền bỏ ra mua chức có một vị trí ở trong làng, ngay cả trong những cuộc hội họp, chè chén tại đình làng họ được ngồi ở những chiếu trên, khác hẳn với những bạch đinh trong làng. Trong những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc bản địa, trai đinh những làng xã là nguồn phân phối nhân lực hầu hết cho quân đội để đánh thắng quân địch xâm lược, mà chiếm phần đông là bạch đinh .
Người Việt ý niệm vạn vật hữu linh, “ Đất có ông thổ ông địa, sông có hà bá ”, do vậy từ đầm hồ, gò đống đến cây cối … đều được mọi người chăm sóc bảo vệ, xóm làng luôn xanh sạch, ngăn nắp, ngăn nắp. Đặc biệt mọi người dân đều có ý thức tôn trọng quá khứ, những gì cha ông đã tạo dựng thì cứ để nguyên như cũ, không được phép đổi khác, chỉ được phép trùng tu, tôn tạo, đó là ý thức tôn trọng lịch sử dân tộc của người làng .
Người Việt xưa chia dân số theo bốn hạng chính, gọi là “ tứ dân ” gồm : sỹ, nông, công, thương, ( nghề thuyền chài và nghề xướng ca không thấy được xếp vào thứ bậc nào ). Trong đó “ sỹ ” và “ nông ” được tôn vinh hơn hết, “ Nhất sỹ nhì nông, hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sỹ ”. Sỹ là những có học tập, có chữ nghĩa. Có câu : “ Phi công bất phú, phi thương bất hoạt, phi nông không ổn định ” ( không làm nghề thủ công bằng tay thì không giàu, không kinh doanh thì không linh động, không làm nghề nông thì không không thay đổi ). Nhưng người xưa coi tổng thể những ngành nghề đều thấp kém, chỉ có đọc sách là cao quý nhất “ Vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao ”. Người xưa hiếu học, bởi có ý chí vượt thoát khỏi thân phận nông phu “ Bán mặt cho đất, bán sống lưng cho trời ”. Truyền thống hiếu học bởi học tập nỗ lực để đỗ đạt rồi ra làm quan, “ Tiến vi quan, thoái vi sư ”. “ Tiến ” là đỗ đạt được bổ làm quan, ăn trên ngồi trốc, nếu chẳng may thi trượt trở về làng cũng làm được nghề thầy ( thầy đồ dạy học, thầy bói, thầy tướng, thầy địa lý, thầy thuốc … ). Người làng luôn tôn vinh ý thức tôn sư trọng đạo, kính trọng những đấng sinh thành và dạy dỗ. Làm quan hay làm thầy đều được gọi là kẻ sỹ, luôn được xã hội tôn trọng .

 “Nông vi bản”, nghề nông làm gốc, nông dân được xếp thứ hai trong “tứ dân”. Làng nào quản lý ruộng đất của làng ấy, ruộng chia làm ba loại: Nhất đẳng điền, nhị đẳng điền và tam đẳng điền. Trước khi chia làng nào cũng dành riêng một phần ruộng đất để lo vào việc công:  Lão điền (ruộng dành riêng cho các cụ cao tuổi dưỡng già); Quả phụ điền (ruộng dành cho những người không chồng, không vợ, không con);  Binh điền (ruộng dành cho vợ của những người đi lính nhà nước); Học điền hay bút điền (ruộng dành cho những người đi học);  Cô nhi điền (ruộng dành cho trẻ mồ côi); Tạo lệ điền (ruộng dùng cho việc mua hương, hoa, lễ vật cúng lễ tại các đình làng), ngoài ra còn có Tam bảo điền (ruộng dành cho nhà chùa)…

“ Công ” là những nghề bằng tay thủ công ( thợ mộc, thợ nề, thợ rèn, thợ may … ) xếp thứ ba. “ Thương ” là nghề kinh doanh xếp thứ tư sau cuối. Người xưa xem thường kinh doanh gọi những người làm nghề này là “ con buôn ” .
Các hội, phường, phe, giáp bao trùm khắp cả những giới, những nghành và ngành nghề ở trong làng : Hội đồng tuế ; Hội đồng môn ; Hội đồng liêu ; Hội đồng ngũ ; Hội tư văn ; Hội tư võ … Đó là chưa kể đến những họ mua và bán, họ hiếu, họ hỷ, họ gạo, họ lợn … Phường là hội của những người cùng làm một nghề như phường mộc, phường nề, phường nón, phường sơn, phường tơ – lụa – vải, phường tuồng, phường bát âm, phường chèo, phường hát xoan ( Phú Thọ ), bọn quan họ ( Thành Phố Bắc Ninh ) … Giáo phường là làng có nghề ca xướng. Đến cả những thú chơi vui chơi cũng lập họ / hội : Hội chọi gà, hội chơi chim, hội chơi diều … Giáp là tổ chức triển khai của phái mạnh. Phe không phải là một tổ chức triển khai xác lập chính đáng .
Đời sống của dân làng hầu hết tự cấp, tự cung tự túc, khép kín, rât ít khi tiếp xúc với bên ngoài. Cũng có những làng kết chạ, kết nghĩa với nhau để giao lưu văn hóa cũng như tăng cường sức mạnh hội đồng. “ Chiêng ( trống ) làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ ”, và “ Phép Vua thua lệ làng ” bộc lộ đặc thù bảo thủ của mỗi làng. Tuy vậy tính dân chủ của người làng khá cao, nên có quan điểm cho rằng làng xã truyền thống của người Việt “ Như một nước cộng hòa thu nhỏ ” .

“Giàu ở làng, sang ở nước”. Từ Nhà (gia đình) ra Làng xã rồi mới lên đến Nước. Nếu học hành đỗ đạt khoa – bảng rồi thì thế nào cũng trở về làng để “vinh quy bái tổ”, khao vọng. Ai đó công thành, danh toại thể nào cũng công đức cho làng, cho tổng một thứ gì đó đáng kể. Làng luôn là mảnh đất thiêng “Sinh – Trưởng -Tụ – Về” của mọi người dân trong làng. Dù ai đi xa làm ăn, buôn bán đến ngày hội làng đều trở về dự lễ hội. Người ta sinh ra từ làng, đến khi sắp nhắm mắt, tắt hơi lại muốn được về an táng tại nghĩa địa của làng bên cạnh ông, bà, cha, mẹ  mình. Cái tình của người ta đối với tiên tổ, với xóm làng như thế, xem ra cũng không lấy gì làm xa lạ. Những yếu tố đó khiến làng xã xưa yên bình và vững vàng trước các yếu tố ngoại lai suốt trong quá trình dựng nước và giữ nước.

Làng xã ngày này có nhiều sự đổi khác khác xưa. Đã có khá nhiều làng xã quy đổi cơ cấu tổ chức và quy mô sản xuất từ nông nghiệp sang công nghiệp, tình hình đó đã làm cho đời sống kinh tế tài chính tại những địa phương này khá giả hơn, tỷ suất người nghèo giảm dần. Nhiều nơi đình chùa được xây mới, liên hoan Phục hồi lại, cỗ bàn hiếu hỉ có phần hoang phí hơn xưa. Tuy vậy cũng thấy thể hiện nhiều sự lệch chuẩn trong đời sống văn hóa niềm tin. Cùng với đó vô số nông dân trở thành thị dân, họ không có kinh nghiệm tay nghề và tư liệu sản xuất, phải bươn trải ra đô thị bốc vác thuê, cõng hàng hóa mướn, xuất khẩu lao động, kết hôn với người quốc tế, thậm chí còn khai thác hết sạch, hủy hoại chính thiên nhiên và môi trường sống của mình để kiếm miếng ăn. Nhiều yếu tố xấu đi ảnh hưởng tác động đến đời sống của nông dân và nông thôn làm mất đi rất nhiều giá trị truyền thống lịch sử của làng xã xưa, đặc biệt quan trọng thực trạng suy thoái và khủng hoảng về đạo đức, chỉ chăm chăm làm thế nào thu được cái lợi trước mắt đã làm hại đến hội đồng ở Lever đáng báo động, tình làng nghĩa xóm ngày càng bị lu mờ
Nhìn lại tiến trình lịch sử vẻ vang của dân tộc bản địa ta, không riêng gì mấy ngàn năm vừa mới qua mà còn cả trong tương lai vĩnh viễn mãi mãi về sau của nước nhà, làng của người Việt luôn giữ một vị trí vô cùng quan trọng, là bộc lộ sức sống của quốc gia. Vậy để “ Xây dựng nền văn hóa Nước Ta tiên tiến và phát triển đậm đà truyền thống dân tộc bản địa ” đạt được hiệu quả tốt đẹp, tất cả chúng ta làm thế nào phải khơi lại được những giá trị truyền thống lịch sử của làng xã sao cho thích nghi với đời sống đương đại, mà không bị mất gốc, không bị tha hóa. Vì làng xã của người Việt từ xưa đến nay luôn là cái nôi hình thành và nuôi dưỡng truyền thống lịch sử văn hóa của dân tộc bản địa. Làng mà nề nếp, thuần hậu thì thế nước vững vàng, làng mà trên bảo dưới không nghe, trật tự đảo lộn thì thế nước rối ren, quân hồi vô phèng .

                                                                           Họa sỹ – Thạc sỹ:  Đỗ Hữu Bảng

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn