Thực trạng cảnh quan nông thôn trong xây dựng nông thôn mới – Tạp chí Kiến Trúc

Giống như cảnh quan đô thị, cảnh quan nông thôn cũng có các yếu tố thiên nhiên và nhân tạo, nhưng mức độ nhân tạo ít hơn (Hàn Tất Ngạn, 2014). Trong những năm qua, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đất nước, diện mạo nông thôn đã có nhiều đổi mới. Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) về xây dựng nông thôn mới (NTM) được triển khai đã đem lại những thay đổi đáng kể về đời sống, hạ tầng kỹ thuật cũng như cảnh quan môi trường nhiều vùng nông thôn. Với tốc độ đô thị hoá, công nghiệp hóa ngày càng nhanh chóng thì khoảng cách giữa điểm dân cư nông thôn với đô thị càng bị thu hẹp, tác động đến cảnh quan môi trường, văn hoá truyền thống nông thôn. Do đó, việc tổ chức và bảo vệ cảnh quan nông thôn cũng cần được quan tâm như cảnh quan đô thị.

Hiện nay, nhiều chuyên viên đã và đang chăm sóc đến yếu tố môi trường tự nhiên nông thôn, còn cảnh sắc nông thôn vẫn chưa được chăm sóc đúng mức. Những nghiên cứu và điều tra về gìn giữ cảnh sắc nông thôn hiệu suất cao trong toàn cảnh kiến thiết xây dựng NTM còn ít được đề cập. Một số chuyên viên đã đề xuất kiến nghị nên đưa kiến trúc cảnh sắc trở thành tiêu chuẩn trong thiết kế xây dựng NTM. Thế nhưng, trong thực tiễn cho thấy, yếu tố khoảng trống sống của người dân chưa được chăm sóc đúng mức, dẫn đến những đổi khác ngoài mong ước .

Các tác động đến cảnh quan nông thôn

1. Quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá

Theo báo cáo giải trình của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tính đến hết năm 2018, cả nước có 326 KCN được xây dựng trên tổng diện tích quy hoạnh giao động 93 nghìn ha, trong đó có 250 KCN đã đi vào hoạt động giải trí ( Bộa KH&ĐT, 2018 ). Hằng năm, những đô thị góp phần tới 70 % GDP của cả nước. Như vậy, xu thế đô thị hóa là tất yếu ở một vương quốc đang tăng trưởng như Nước Ta, yếu tố là đô thị hóa có gắn với tăng trưởng vững chắc hay không ? – Xét về thực chất, công nghiệp hóa, đô thị hóa nhằm mục đích mục tiêu nâng cao đời sống, tăng sự tiện lợi và tự do cho người dân. Đô thị hóa mà vẫn không mất đi truyền thống cảnh sắc kiến trúc, không bị trộn lẫn nếp sống thì công cuộc hiện đại hóa mới thực sự thành công xuất sắc ( Trần Hoàng Hoàng, 2018 ) .

Tác động của quá trình đô thị hóa tới cảnh quan nông thôn được biểu hiện ở nhiều biến đổi tích cực. Cảnh quan nông thôn đã có nhiều đổi thay và phát triển hệ thống điện, đường, trường, trạm phục vụ tốt cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, quá trình này đồng thời kèm theo các hoạt động làm suy giảm giá trị tự nhiên và văn hóa của cảnh quan (Phạm Thị Trầm & nnk, 2018). Môi trường sinh thái nông thôn ở Việt Nam đang có nhiều tín hiệu đáng báo động liên quan đến thay đổi canh quan và ô nhiễm môi trường.

2. Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới

Sau 10 năm thực thi Chương trình MTQG thiết kế xây dựng NTM, cảnh sắc nông thôn đã có những đổi khác tích cực :

• Hệ thống cơ sở hạ tầng và cảnh quan nông thôn được cải thiện rõ rệt qua quá trình thực hiện nhóm tiêu chí (tiêu chí số 2 – 7) – Cơ sở hạ tầng và tiêu chí số 17 – Môi trường nông thôn;
• Về thực hiện tiêu chí số 9 – Nhà ở dân cư, người dân đã chủ động đầu tư sửa chữa nhà cửa bảo đảm theo tiêu chí “3 cứng”, hàng rào, ngõ xóm được chỉnh trang, tạo cảnh quan nông thôn sạch đẹp;

Tuy nhiên, trong bộ 19 tiêu chuẩn NTM, có 1 số ít tiêu chuẩn chưa thực sự tương thích với 1 số ít vùng miền, tác động ảnh hưởng đến cảnh sắc nông thôn. Theo tác dụng tìm hiểu NTM tại Đắk Lắk ( 3/2019 ), tiêu chuẩn NTM số 9 là “ 75 % số hộ có nhà đạt tiêu chuẩn của Bộ Xây dựng ” chưa tương thích với nhiều bản làng Tây Nguyên vốn có phong tục dựng nhà sàn, nhà gỗ và vật tư địa phương ; việc “ kiến thiết xây dựng nghĩa trang theo quy hoạch ” – tiêu chuẩn NTM số 17 là chuyện không dễ để triển khai vì nhiều bản vùng sâu, vùng xa, dân cư thường sống không tập trung chuyên sâu .

Những thay đổi của cảnh quan nông thôn những năm gần đây

1. Cảnh quan thiên nhiên

Quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá lúc bấy giờ gây tác động ảnh hưởng lớn đến cảnh sắc vạn vật thiên nhiên, đặc biệt quan trọng là hệ sinh thái địa phương bị ảnh hưởng tác động, sự suy giảm đa dạng sinh học và gây ra gián đoạn về cảnh sắc, tự nhiên và môi trường sinh thái .
Khai thác quá mức tài nguyên vạn vật thiên nhiên làm tổn hại đến cảnh sắc, cân đối sinh thái xanh và năng lực trấn áp lũ của rừng. Hệ lụy từ khai thác rừng quá mức cũng đã hiện rõ. Vùng cao lúc bấy giờ là những nơi phải hứng chịu những cơn thịnh nộ từ vạn vật thiên nhiên và đổi khác khí hậu .

2. Cảnh quan nhân tạo

Các hoạt động giải trí của con người trên mặt phẳng cảnh sắc là một yếu tố tạo thành cảnh sắc đặc biệt quan trọng quan trọng, có tầm ảnh hưởng tác động sâu và rộng tới cấu trúc, tính năng và động lực cảnh sắc ( Phạm Thị Trầm và nnk ). Bên cạnh những giá trị còn được giữ lại và bảo tồn, cảnh sắc nông thôn lúc bấy giờ không ít đã biến hóa theo hướng suy giảm giá trị truyền thống lịch sử .

Thực hiện Chương trình xây dựng NTM, các công trình hạ tầng kinh tế – xã hội được trùng tu, tôn tạo và xây dựng mới, đem lại những thay đổi tích cực về kinh tế, văn hoá tinh thần cho người dân nông thôn. Một ví dụ điển hình, trên toàn tỉnh Nam Định hiện nay, đã có 13 đơn vị xã, thôn, xóm đăng ký xây dựng NTM kiểu mẫu về cảnh quan môi trường giai đoạn 2019-2020.
Tuy nhiên hiện nay, nhiều tỉnh khá phổ biến với nhà ở kiểu đô thị với mật độ tương đối cao. Đây chỉ là một trong nhiều ví dụ cho việc không thể giữ gìn cảnh quan nông thôn truyền thống. Thực tế cho thấy việc quy hoạch các điểm dân cư NTM rất giống với quy hoạch các khu ở trong đô thị, nhà ở bố trí thẳng hàng như nhà mặt phố tạo nên bộ mặt kiến trúc nhà ở nông thôn khô khan. Ngoài ra, điểm dân cư NTM thiếu cây xanh, mặt nước, thiếu các công trình nghỉ ngơi, giải trí.

Qua quy trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông thôn, việc bê tông hoá làng quê đã ảnh hưởng tác động không ít đến cảnh sắc sinh thái xanh. Ở nhiều địa phương, do nhìn nhận cứng ngắc mà trào lưu bê-tông hóa diễn ra rầm rộ. Vẻ đẹp của làng quê, nhất là nét đẹp kiến trúc, cảnh sắc với khoảng trống xanh, với cổng làng, cây đa, bến nước, mái đình … đang dần biến mất .

3. Cảnh quan khu vực sản xuất

Ở nhiều tỉnh đồng bằng có vận tốc đô thị hoá cao, cảnh sắc nông nghiệp không còn là ý nghĩa như một vùng liên kết cảnh sắc sinh thái xanh, mà hoàn toàn có thể gọi là vùng sản xuất công nghiệp nông nghiệp, gây ảnh hưởng tác động lớn đến cảnh sắc sinh thái xanh tự nhiên và thiên nhiên và môi trường. Tình trạng lấn chiếm đất nông nghiệp cho những mục tiêu phi nông nghiệp diễn ra khá phổ cập .

Ở vùng miền núi, các khu sản xuất nông lâm nghiệp hiện nay vẫn giữ được những giá trị cảnh quan với những loại cây trồng đặc trưng của các vùng miền khác nhau, có ý nghĩa nhất định không chỉ trong sản xuất mà còn trong khai thác du lịch nông nghiệp trải nghiệm. Tuy nhiên, tình trạng suy thoái đất, biến đổi khí hậu những năm gần đây đã bước đầu có những ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, nguy cơ suy giảm chất lượng cảnh quan trong tương lai.
Việc thực hiện tốt mô hình Phát triển cảnh quan nông nghiệp bền vững sẽ giúp con người không phải trả giá đắt cho việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên như: nước, khoảng sản, tài nguyên rừng, không khí…, hạn chế được sự suy giảm đa dạng sinh học và suy thoái các hệ sinh thái.

Định hướng giải pháp giữ gìn cảnh quan nông thôn trong xây dựng NTM

1. Vai trò của quy hoạch:

Hiện nay quy hoạch NTM phân phối được 3 tiêu chuẩn là : Quy hoạch thiết kế xây dựng, quy hoạch sản xuất và quy hoạch sử dụng đất, còn quy hoạch cảnh sắc trong cùng toàn cảnh ít được đề cập. Hơn nữa, nhiều đồ án quy hoạch nông thôn chưa chú trọng đến việc thừa kế truyền thống truyền thống cuội nguồn .
Kiến tạo khoảng trống nông thôn đáng sống là một trong những giải pháp quan trọng trong triển khai hiệu suất cao Chương trình MTQG thiết kế xây dựng NTM. Quá trình lập quy hoạch cảnh sắc nông thôn cần chú trọng đến bảo tồn, chỉnh trang những khoảng trống làng, xã vốn có trước đây. Căn cứ điều kiện kèm theo địa lý của từng vùng, mỗi địa phương để lập quy hoạch, thiết kế xây dựng cảnh sắc bảo vệ tương thích, nhưng vẫn tạo nên sự hòa giải và thân thiện với thiên nhiên và môi trường .

2. Xã hội hóa, vận động tuyên truyền trong xây dựng và giữ gìn cảnh quan nông thôn:

Xây dựng cảnh sắc nông thôn phải được coi là trách nhiệm của mọi người dân chứ không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước. Đối với những địa phương, tiếp tục tuyên truyền, hoạt động nhân dân nâng cao vai trò và nghĩa vụ và trách nhiệm trong việc giữ gìn cảnh sắc nông thôn, biến hóa nhận thức từ những cấp chính quyền sở tại địa phương đến người dân .

• Xóa bỏ tư duy NTM nghĩa là cái gì cũng xây mới;
• Cần giải quyết được ba yếu tố: Nét truyền thống, sự đan xen, đổi mới trong bảo tồn;
• Xây dựng các công trình với mật độ thấp, thấp tầng, khuyến khích các mô hình nhà ở nông thôn truyền thống, nhà ở mô hình sinh thái;
• Gìn giữ những hàng rào xanh thay cho hàng rào gạch.

3. Xây dựng các mô hình NTM kiểu mẫu về cảnh quan môi trường:

Trong tiến trình tiếp theo của chương trình MTQG kiến thiết xây dựng NTM, cần triển khai thiết kế xây dựng những quy mô NTM kiểu mẫu gắn với đặc trưng từng vùng, miền, từ đó rút kinh nghiệm tay nghề, nhân rộng trên địa phận nông thôn .
Các tỉnh, huyện cần xem xét, khảo sát kỹ, lựa chọn những khu vực tương thích để tiến hành quy mô NTM kiểu mẫu. Khu dân cư và vườn NTM kiểu mẫu nên được nhìn nhận theo những tiêu chuẩn : Quy hoạch và thực thi quy hoạch ; bảo tồn khoảng trống nông thôn truyền thống lịch sử theo vùng, miền ; ứng dụng tân tiến khoa học kỹ thuật ; mẫu sản phẩm từ vườn ; thiên nhiên và môi trường cảnh sắc xanh, sạch, đẹp .

Kết luận

Cảnh quan nông thôn có vai trò quan trọng trong quy trình tăng trưởng kinh tế tài chính – xã hội nông thôn, đặc biệt quan trọng là trong toàn cảnh thiết kế xây dựng NTM .

Các yếu tố công nghiệp hoá, đô thị hoá, thực hiện chương trình MTQG xây dựng NTM đều có tác động đến cảnh quan nông thôn truyền thống ở hai mặt tích cực và tiêu cực. Qua đó, cảnh quan thiên nhiên đã có sự suy giảm đáng kể, cảnh quan nhân tạo phát triển theo hướng hiện đại nhưng phần nào mất đi bản sắc; cảnh quan sản xuất nông nghiệp đang dần đối mặt với tình trạng suy giảm diện tích và thoái hoá đất.

Những thử thách đặt ra là rất lớn, việc kiến thiết xây dựng và giữ gìn cảnh sắc nông thôn phải hòa giải, hài hòa và hợp lý và vững chắc, vừa thừa kế được những giá trị truyền thống cuội nguồn, vừa phân phối được nhu yếu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn. Trong đó, công tác làm việc quy hoạch nông thôn cần cung ứng được những nhu yếu cơ bản về tăng trưởng kinh tế tài chính – xã hội và kết nối với việc giữ gìn và tăng trưởng văn hoá. Lựa chọn quy mô tăng trưởng khả thi cho khu vực nông thôn trong tương lai để tăng trưởng mà không mất đi truyền thống cảnh sắc truyền thống lịch sử là yếu tố không hề đơn thuần, cần có sự tham gia góp phần của nhiều ban, ngành và người dân nông thôn .

Quyền Thị Lan Phương
Khoa Tài nguyên & Môi Trường – Học viện Nông nghiệp Việt Nam
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2021)

Tài liệu tham khảo
– Bộ Kế hoạch và Đầu tư. (2018). Báo cáo tình hình thành lập và phát triển KCN, KKT năm 2018;
– Hàn Tất Ngạn. (2014). Kiến trúc cảnh quan. Nhà xuất bản xây dựng, Hà Nội;
– Phạm Thị Trầm, Phạm Hoàng Hải, Nguyễn An Thịnh. (2018). Cảnh quan di sản văn hóa trong vùng đô thị hóa: “Những thách thức đương đại cho tính bền vững của đô thị Hà Nội”. Nhà xuất bản Khoa học xã hội. Hà Nội;
– Số liệu điều tra đánh giá NTM tại Nam Định (12-14/3/2019);
– Số liệu điều tra đánh giá NTM tại Đắk Lắk (18-24/3/2019);
– Số liệu điều tra tại Gia Lai, Kon Tum (9-15/6/2019);
– Trần Hoàng Hoàng (2018). Giữ gìn cảnh quan kiến trúc nông thôn. https://www.qdnd.vn/van-hoa-giao-duc/doi-song-van-hoa/giu-gin-canh-quan-kien-truc-nong-thon-557903

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn