Quan niệm về mặc và dấu ấn nông nghiệp trong chất liệu may mặc của người Việt – Mẹ Tự Nhiên

Nhưng mặc không chỉ để ứng phó với thiên nhiên và môi trường mà còn có ý nghĩa xã hội rất quan trọng : quen sợ dạ, lạ sợ áo. Mặc trở thành cái không hề thiếu được trong mục tiêu trang điểm, làm đẹp con người : Người đẹp về lụa, lúa tốt về phân, chân tốt về hài, tai tốt về hoa. Ăn mặc giúp con người khắc phục những điểm yếu kém về khung hình, về tuổi tác : Cau già khéo bổ thì non, Nạ dòng trang điểm lại giòn hơn xưa .

Mỗi dân tộc có cách ăn mặc và trang sức riêng, vì vậy, cái mặc trở thành biểu tượng của văn hóa dân tộc. Mọi âm mưu đồng hóa đều bắt đầu từ việc đồng hóa cách ăn mặc. Từ nhà Hán cho đến các triều đại Tống, Minh, Thanh đều kiên trì tìm đủ mọi biện pháp buộc dân ta ăn mặc theo kiểu phương Bắc, song chúng luôn thất bại. Các vua nhà Lý cho dạy cung nữ tự dệt vải, không dùng vải vóc nhà Tống. Trong lời hiệu triệu tướng sĩ đánh quân Thanh, Quang Trung viết: Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng… Vậy cái riêng trong cách mặc của người Việt là gì? Đó trước hết là cái chất nông nghiệp, mà chất nông nghiệp thì thể hiện rõ nhất trong chất liệu may mặc.

Về chất liệu may mặc:

Để ứng phó hữu hiệu với môi trường tự nhiên tự nhiên, người phương Nam sở trường ở việc tận dụng những vật liệu có nguồn gốc thực vật là mẫu sản phẩm của nghề trồng trọt, cũng là những vật liệu may mặc mỏng mảnh, nhẹ, thoáng, rất tương thích với xứ nóng .
Trước hết, đó là tơ tằm. Cùng với nghề trồng lúa, nghề tằm tang có từ rất sớm. Trong những di chỉ khảo cổ thuộc hậu kì đá mới cách nay khoảng chừng 5.000 năm ( như Bàu Tró ), đã thấy có dấu vết của vải, có dọi xe chỉ bằng đất sét. Cấy lúa và trồng dâu, nông và tang là hai việc làm hầu hết luôn gắn liền nhau của người nông nghiệp Nước Ta. Người Hán từ xưa cũng đã luôn xem đó là hai đặc thù tiêu biểu vượt trội nhất của văn hóa truyền thống phương Nam ; trong chữ “ Man ” mà người Hán dùng để chỉ người phương Nam có chứa bộ trùng chỉ con tằm. Các sách cổ Trung Quốc như Thủy kinh chú, Tam đô phú, Tề dân yếu thuật đều nói rằng đến đầu Công nguyên, trong khi Trung Quốc một năm chỉ nuôi được 3 lứa tằm thì hiệu suất tằm ở Giao Chỉ, Nhật Nam, Lâm Ấp một năm đạt được tới 8 lứa. Để có được hiệu suất cao, tổ tiên ta đã lai tạo ra được nhiều giống tằm khác nhau tương thích với những loại thời tiết nóng, lạnh, khô, ẩm .
Xem thêm : Gối lá đinh lăng bao nhiêu tiền – Nên mua ở đâu tốt nhất

Vải tơ tằm chất liệu may mặc mỏng, nhẹ, thoáng, rất phù hợp với xứ nóng.

Từ tơ tằm, nhân dân ta đã dệt nên nhiều loại loại sản phẩm rất nhiều mẫu mã : tơ, lụa, lượt, là, gấm, vóc, nhiễu, the, đoạn, lĩnh, đũi, địa, nái, sồi, thao, vân, … mỗi loại lại có hàng mấy chục mẫu mã khác nhau .
Ngoài tơ tằm, nghề dệt truyền thống lịch sử của ta còn sử dụng những vật liệu thực vật đặc trưng khác như tơ chuối, tơ đay, gai, sợi bông .
Vải tơ chuối là một mẫu sản phẩm đặc sản nổi tiếng của Nước Ta mà đến thê tỉ VI, kĩ thuật này đã đạt đến trình độ cao và được người Trung Quốc rất thích, họ gọi vải này là “ vải Giao Chỉ ”. Sách Nam phương dị vật chí viết : “ phụ nữ lấy tơ chuối dệt thành hai loại vải hi và khích, đều là vải Giao Chỉ ( Giao Chỉ cát ) ”. Sách Quảng chí chép : “ Thân chuối xé ra như tơ, đem dệt thành vải … Vải ấy dễ rách nát nhưng đẹp, màu vàng nhạt, sản xuất ở Giao Chỉ ”. Cho đến tận thế kỉ XVIII, loại vải này vẫn rất được ưu thích, Cao Hùng Trưng trong sách An Nam chí nguyên còn ca tụng : “ Loại vải này mịn như lượt là, mặc vào mùa nực thì hợp lắm ” .

Vải tơ chuối là một mặt hàng đặc sản của Việt Nam

Vải dệt bằng sợi tơ đay, gai cũng Open khá sớm. Đất đai và khí hậu nước ta rất thích hợp cho những loại cây này tăng trưởng, tổ tiên ta không những biết tận dụng khai thác nguồn nguyên vật liệu sẵn có này mà còn thuần dưỡng chúng thành loại cây xanh phổ niên. Sách Trung Quốc thời Hán, Đường đều nói rằng đay, gai ở An Nam mọc thành rừng, dùng để dệt vải. Vải đay gai bền hơn vải tơ chuối nhiều ; đem cây đay gai ngâm nước cho thịt thối rữa ra, còn lại tơ đem xe thành sợi dệt vải thì vải cũng “ mịn như lượt là ”. Sử sách nước ta ghi : “ cứ mỗi tháng vào ngày mồng Một, thường triều đều mặc áo tơ gai ” .
Nghề dệt vải bông Open muộn hơn nhưng ít ra cũng từ những thế kỉ đầu Công nguyên. Sách vở Trung Quốc gọi loại vải này là vải cát bối. Sách Lương thư lý giải : “ Cát bối là tên cây, hoa nở giống như lông ngỗng, rút lấy sợi dệt thành vải trắng muốt chẳng khác gì vải đay ”. Kĩ thuật trồng bông dệt vải từ phương Nam gia nhập sang Nước Trung Hoa vào thế kỉ X, đến thế kỉ XI vải bông trở thành mốt đến nỗi người Trung Quốc đương thời kêu là “ vải bông mặc kín cả thiên hạ ” .
Trong khi sở trường của phương Nam ta là những loại vải nguồn gốc thực vật thì người phương Bắc có sở trường dùng da và lông thú là mẫu sản phẩm của nghề chăn nuôi làm vật liệu mặc, thêm vào đó, da ( và lông ) thú lại rất tương thích với thời tiết phương Bắc lạnh .

Trang Phục qua các thời đại và tính linh hoạt trong cách mặc:

Theo chủng loại và công dụng, phục trang gồm có đồ mặc phía trên, đồ mặc phía dưới, đồ đội đầu, đồ đi chân và đồ trang sức đẹp. Theo mục tiêu, có phục trang lao động và phục trang tiệc tùng. Theo giới tính, thì có sự phân biệt phục trang nam và phục trang nữ. Cách thức phục trang của người Việt qua những thời đại bị chi phối bởi hai tác nhân chính là : ( a ) khí hậu nhiệt đới gió mùa nực nội và ( b ) việc làm trồng lúa nước .
Đồ mặc PHÍA DƯỚI tiêu biểu vượt trội và không thay đổi hơn cả của phụ nữ qua những thời đại là cái váy. Váy có hai loại : váy mở là một mảnh vải quấn quanh thân, váy kín được khâu lại thành hình ống .
Xem thêm : Vòng dâu tằmhoàn
Từ thời Hùng Vương, phụ nữ đã mặc váy. Ở nhiều nơi lối mặc đó được bảo lưu một cách kiên trì cho tới tận giữa thế kỉ này. Người Mường cho đến nay vẫn mặc váy. Váy là đồ mặc nổi bật của cả vùng Khu vực Đông Nam Á và thông dụng đến mức, ở 1 số ít dân tộc bản địa, không riêng gì phụ nữ, mà cả phái mạnh cũng mặc váy. Sở dĩ như vậy là vì mặc váy không chỉ mát, ứng phó có hiệu suất cao được với khí hậu nóng nực, mà còn rất tương thích với việc làm đồng áng .

Trang phục của người Việt cổ

Là thứ đồ mặc phía dưới đặc trưng của phương Nam nóng giãy, chiếc váy khác hẳn với chiếc quần có nguồn gốc từ Trung Á ( Chesnov, 1976 ) là nơi có khí hậu mát mẻ và việc làm hầu hết là chăn nuôi cưỡi ngựa. Với thủ đoạn đồng nhất tàn tệ, phong kiến Trung Quốc đã nhiều phen muốn đưa chiếc quần vào sửa chữa thay thế cho chiếc váy của ta. Đến cuối thế kỉ XVII, để tạo nên sự trái chiều với Đàng Ngoài, chúa Nguyễn đã ra lệnh cho trai gái Đàng Trong “ dùng quần áo Bắc quốc ( = Trung Quốc ) để tỏ sự đổi khác ”. Đến năm 1828, vua Minh Mạng liên tục học theo Trung Quốc một cách triệt để, ra chiếu chỉ cấm dân mặc váy, đã gây nên một sự phản ứng can đảm và mạnh mẽ trong dân chúng. Phản ứng, bởi lẽ người dân Việt rất tự hào về chiếc váy, rất tự tin vào truyền thống và bản lĩnh văn hoá của mình : Cái trống mà thủng hai đầu. Bên ta thì có, bên Tàu thời không !

Đối với nam giới, đồ mặc phía dưới ban đầu là chiếc khố. Khố là một mảnh vải dài quấn một hoặc nhiều vòng quanh bụng và luồn từ trước ra sau. Khố mặc mát, phù hợp với khí hậu nóng bức, và dễ thao tác trong lao động, vì vậy, nó không chỉ là đồ mặc điển hình thời Hùng Vương mà còn được duy trì ở một bộ phận dân chúng khá lâu về sau này; thời Nguyễn, các sắc lính tuy phân biệt với nhau bằng màu của thắt lưng (lễ phục) hoặc xà cạp (thường phục), nhưng vẫn được gọi là “khố”: lính khố xanh (địa phương), lính khố đỏ (quân thường trực), lính khố vàng (phục vụ vua Ngày nay, tuy nam giới không còn đóng khố, nhưng do sự chi phối của khí hậu, lối cởi trần mặc độc một chiếc quần đùi (= quần xà lỏn) lúc ở nhà vào mùa nóng vẫn không khác cách mặc cởi trần đóng khố thời Hùng Vương bao xa!

Khi chiếc quần xâm nhập ngày càng mạnh vào Nước Ta thì phái mạnh ( dương thế ) là bộ phận tiếp thu nó sớm nhất. Tiếp thu, nhưng người Nước Ta đã phát minh sáng tạo ra một thứ quần có ống rộng và thẳng, đũng sâu, cạp quần ( miền Nam gọi là sống lưng quần ) to bản. Khi mặc, người ta buộc dây thắt lưng ra ngoài rồi thả phần cạp thừa phía trên rủ xuống ra ngoài thắt hùng ( vì vậy nên có tên gọi là “ lá tọa ” ). Quần lá tọa là một phát minh sáng tạo rất linh động tương thích với khí hậu nóng giãy của ta ( do ống rộng nên mặc mát chẳng kém gì váy của phụ nữ ), và rất thích hợp với lao động đồng áng phong phú – nhờ có đũng sâu nên ở mỗi loại ruộng khác nhau ( ruộng cạn, ruộng nước, nước nông, nước sâu ) người ta hoàn toàn có thể kiểm soát và điều chỉnh cho ống quần cao hoặc thấp rất thuận tiện bằng cách kéo cạp ( sống lưng ) quần lên hoặc xuống. Ngày lễ hội, phái mạnh dùng quần ống sớ : quần màu trắng có ống hẹp, đũng cao ngăn nắp, thích mắt .

Đồ mặc PHÍA TRÊN của phụ nữ ổn định nhất qua các thời đại là cái yếm.

Yếm là đồ mặc đặc trưng của người Việt, thường do phụ nữ tự cắt-may-nhuộm lấy. Yếm có nhiều màu đa dạng chủng loại : yếm nâu để mặc đi làm thường ngày ở nông thôn, yếm trắng mặc thường ngày ở thành thị ; yếm hồng, yếm đào, yếm thắm … dùng vào những ngày liên hoan. Yếm dùng để che ngực, vì vậy nó trở thành hình tượng của dịu dàng êm ả ( khi giặt phải phơi phóng ở chỗ kín kẽ ), của tình yêu : Yếm trắng mà vã nước hồ, Vã đi vã lại anh đồ yêu thương ; Trầu em têm tối ngày hôm qua, Cất trong dải yếm mở ra mời chàng ; Ước gì sông rộng một gang, Bắc cầu dải yểm cho chàng sang chơi .
Để ứng phó với khí hậu nóng nực, phụ nữ khi làm lụng, nhất là trong bóng râm, dù là vào thời Hùng Vương hay là đầu lúc kỉ XX, vẫn thường mặc váy-yếm với hai tay và sống lưng để trần. Phụ nữ nhiều dân tộc bản địa ít người đến nay vẫn cởi trần mặc váy .

Váy yếm lưng trần

Đàn ông khi lao động thì thường cởi trần. Các thành ngữ “ váy vận, yếm mang ” ( so với phụ nữ ) và “ cởi trần đóng khố ” ( so với phái mạnh ) miêu tả rất đúng chuẩn phục trang lao động truyền thống lịch sử. Cách mặc với mục tiêu ứng phó với thiên nhiên và môi trường tự nhiên này từ từ trở thành một quan niệm về cái đẹp của người Viết Nam truyền thống : Đàn ông đóng khố đuôi lươn, Đàn bà yếm thắm hở lườn mới xinh .

Khi lao động và trong những hoạt động giải trí thông thường, nam nữ cùng thường mặc áo ngắn có hai túi phía dưới, hoàn toàn có thể xẻ tà hai bên hông hoặc bít tà ; ngoài Bắc gọi là áo cánh, trong Nam gọi là áo bà ba. Áo có đính cúc nhưng phụ nữ khi mặc thường không cài cúc vừa để cho mát, vừa để hở cái yếm trắng làm duyên .
Dịp tiệc tùng, phụ nữ Việt thường mặc áo dài ; từ thế kỉ XIX đến sau 1945 ở miền Trung và Nam, cũng như ở 1 số ít vùng miền Bắc, người ta mặc áo dài liên tục, kể cả khi lao động nặng nhọc. Áo dài phụ nữ phân biệt áo tứ thân và năm thân. Áo tứ thân may từ bốn mảnh vải, hai mảnh sau ghép liền ở giữa sống lưng, hai tà ( vạt ) đằng trước khi mặc bỏ buông hoặc buộc thắt vào nhau. Áo năm thân cũng may như áo tứ thân, chỉ có điều vạt trước phía trái may ghép từ hai thân vải, thành ra rộng gấp đôi vạt phải, để bên ngoài, gọi là vạt cả, đè lên vạt phải để bên trong, gọi là vạt con .
Với cái áo năm thân có vạt trái lớn hơn và nằm ngoài vạt phải, ta lại phát hiện một biểu lộ đầy mê hoặc của triết lí coi trọng bên trái ( bên đông ) hơn bên phải ( bên tây theo Ngũ hành ). Cùng ý nghĩa này, người Việt cổ còn có tục cài khuy bên trái ( người Nước Trung Hoa gọi lối mặc này là tả nhậm ) ; về sau ở đàn ông, lối mặc này đã bị thay bằng lối mặc cài khuy bên phải của Trung Quốc .
Dịp hội hè, phụ nữ xưa hay mặc áo lối mớ ba, mớ bảy, tức là mặc nhiều áo cánh lồng vào nhau. Ở Nam Bộ, nơi khí hậu nóng quanh năm, “ áo mớ ” được thay bằng áo cặp ( 2 cái ) .
Về sắc tố, màu ưa thích là những màu âm tính tương thích với phong thái truyền thống lịch sử ưa tế nhị, kín kẽ : ở miền Bắc là màu nâu, gụ – màu của đất ; Nam Bộ là màu đen, màu của bùn ; người xứ Huế thì ưa màu tím nhã nhặn tương thích với phong thái đế đô. Trong liên hoan, người phụ nữ mặc cái áo dài màu thâm hoặc nâu … ở ngoài, lấp ló bên trong mới là những lớp áo cánh nhiều màu dương thế hơn ( vàng mỡ gà, vàng chanhm, hồng cánh sen, hồng đào xanh hồ thủy … ). Mấy chục năm gần đây, do ảnh hưởng tác động của phương Tây, sắc tố phục trang đã trở nên phong phú hơn. Tuy nhiên : trong quan niệm nhân dân thì màu hồng, màu đỏ vẫn là màu của sự tốt đẹp. màu “ đại cát ”. Ở nông thôn lúc bấy giờ, khi làm lễ cưới trước bàn thờ cúng gia liên, chú rể hoàn toàn có thể mặc Âu phục ( phái mạnh dương thế hướng ngoại ), còn cô dâu vẫn mặc áo dài màu đỏ hoặc hồng chứ không mặc màu trắng là màu mà truyền thống lịch sử Nước Ta xem là màu tang tóc ( áo dài trắng kiểu phương Tây chỉ hoàn toàn có thể mặc trong tiệc cưới ) .
Do tác động ảnh hưởng giao lưu với phương Tây, từ những năm 30 của thế kỉ này, chiếc áo dài truyền thống được nâng cấp cải tiến dần thành chiếc áo dài tân thời. Nó phối hợp được một cách xuất sắc truyền thống cuội nguồn dân tộc bản địa với ảnh hưởng tác động phương Tây : Bên cạnh những nâng cấp cải tiến đáng kể theo hướng tăng cường phô trương cái đẹp khung hình một cách trực tiếp kiểu phương Tây ( dương thế hóa ) như đa dạng hóa về sắc tố ; áo được thu gọn cho ôm sát thân, làm nổi ngực, bó eo hơn ; bỏ áo cánh, yếm và xẻ tà áo hai bên sườn cao hơn cho hở lườn … thì áo dài tân thời lại cũng đồng thời kế tục và tăng trưởng cao độ phong tách tế nhị, kín kẽ truyền thống ( âm tính hóa ) : Trong khi áo tứ thân truyền thống buông hai vạt trước bay phấp phới thì áo dài tân thời ghép chúng thành một vạt dài kín kẽ hơn ; trong khi áo tứ thân truyền thống để hở ngực yếm, hở cổ thì áo dài tân thời có cổ cao … Nhờ vậy, áo dài tân thời khiến cho người phụ nữ mặc nó nhìn chung và nhìn từ phía trước rất là kín kẽ đoan trang mà vẫn không kém phần điệu đàng, còn nếu nhìn nghiêng từ bên hông thì càng thấy sức điệu đàng tăng lên gấp bội phần. Chính sự khêu gợi một cách tế nhị kín kẽ, tính cách dương ở trong âm đặc biệt quan trọng này vừa phân phối được nhu yếu của thời đại, lại vừa duy trì được truyền thống dân tộc bản địa, khiến cho chỉ trong một thời hạn ngắn, áo dài tân thời đã được phổ cập thoáng rộng với những phong thái địa phương TP.HN, Sài Ggòn, Huế và trở thành hình tượng cho y phục truyền thống cuội nguồn Nước Ta. Một phụ nữ phương Tây đã nhận xét về áo dài Nước Ta : “ Áo dài trông rất sexy, nhưng sexy trong sự kín kẽ tế nhị và lịch sự và trang nhã. Yếu tố quyến rũ này xuất phát từ những mảng thịt hồng ờ đường xẻ bên hông, ở phần da thịt nơi vai và sống lưng qua lớp vải áo. Điều này do làm đàn ông ngoại bang mê hồn hơn là cách hở hang táo bạo của phụ nữ Âu Tây ” ( Báo Phụ nữ 10-12-1995 )
Đàn ông vào dịp hội hè cũng mặc áo dài, thường là áo the đen. Giới thượng lưu thì mặc áo dài cả trong hoạt động và sinh hoạt thường ngày .
Bên cạnh hai bộ phận chính là đồ mặc trên và dưới ( quần áo ), phục trang Nước Ta còn có những bộ phận khác không kém quan trọng như thắt lưng, đồ đội đầu, đồ trang sức đẹp .
Thắt lưng khởi đầu có mục tiêu giữ cho đồ mặc dưới khỏi tuột ( hoàn toàn có thể là một sợi dây, gọi là dải rút ), rồi phát sinh thêm mục tiêu giữ áo dài cho gọn, và tôn tạo cái đẹp khung hình của phụ nữ. Các bà, những chị còn dùng thắt lưng bao ( còn gọi là ruột tượng ) để kiêm nhiệm mục tiêu thứ tư là làm túi đựng đồ vặt ( tiền, trầu cau, … ) .
Trên đầu thường đội khăn. Phụ nữ trước kia để tóc dài và vấn tóc bằng một mảnh vải dài cuộn lại để trên đầu ( gọi là cái vấn tóc ), đuôi tóc để chừa ra một chút ít gọi là đuôi gà : Một thương tóc để đuôi gà, Hai thương ăn nói mặn mà có duyên. Có thể phủ ra ngoài cái vấn tóc là cái khăn vuông, chít hình mỏ quạ vào mùa lạnh ( có mỏ nhọn phía trước, hai đầu buộc dưới cằm ) hoặc hình đồng xu tiền vào mùa nóng ( hai đầu buộc ra sau ). Đàn ông trước kia để tóc dài búi tròn lại trên đầu gọi là búi tó, búi củ hành. Khi làm lụng vấn khăn đầu rìu, lúc sang chảnh thì đội khăn xếp. Người Nam Bộ thường đội khăn rằn .

Trên khăn, hoặc thay cho khăn là nón để che mưa nắng. Nón chóp nhọn đầu; nón thúng rộng vành; nón ba tầm như nón thúng nhưng mảnh dẻ hơn. Do đặc điểm khí hậu nước ta là nắng lắm mưa nhiều cho nên, để ứng phó với khí hậu ấy, nét đặc thù chung của nón là rộng vành (để chống nóng) và có mái dốc (để thoát nước nhanh, che mưa). Các loại nón này đều phải có quai để giữ; quai thao (làm bằng vải thao) là loại phổ biến hơn cả. Mũ là loại đồ đội đầu ôm sát và kín tóc, xuất hiện muộn sau này, gọn hơn nón nhưng khả năng che nắng mưa kém hơn; bởi vậy mà người miền Nam đã dùng một từ “nón” để gọi chung cả mũ và nón.

Đồ trang sức:

Về đồ trang sức đẹp thì từ thời Hùng Vương, người Việt đã rất thích đeo vòng những loại – vòng tai. vòng cổ, vòng tay, vòng chân ( vòng tai hoàn toàn có thể nặng làm trễ dái tai xuống, dẫn đến tục căng tai ở một số ít dân tộc bản địa miền núi ). Thời Hùng Vương có tục xăm mình theo hình cá sấu để khi xuống nước khỏi bị nó làm hại ( tục này đến tận thời Trần vẫn còn được duy ttì ). Tục nhuộm răng đen vừa có tính năng bảo vệ răng, vừa để trang điểm. Tục ăn tầu vừa làm đỏ môi vừa có công dụng trừ sơn lam chướng khí. Cũng rất phổ cập là tục nhuộm móng tay móng chân bằng thảo mộc ( lá móng ) để trừ tà ma và để làm đẹp .

Trang sức của người Việt cổ xưa

Như vậy, trong việc phục trang : người Nước Ta đã ứng xử rất linh động đặng ứng phó với khí hậu nhiệt đới gió mùa nực nội và việc làm nhà nông làm ruộng nước. Cách may mặc, cùng với công dụng ứng phó với môi trường tự nhiên tự nhiên, còn luôn hướng tới mục tiêu làm đẹp cho con người ; những người Nước Ta luôn làm đẹp một cách tế nhị, kín kẽ
Nguồn : Gs Trần Ngọc Thêm

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Độc Lạ