Giá trị kiến trúc truyền thống : nhà ở nông thôn mối vùng đồng bằng Bắc bộ

Kiến trúc nhà ở nông thôn (NONT) vùng đồng bằng Bắc bộ (ĐBBB) phản ánh một phần kho tàng văn hóa và nghệ thuật kiến trúc độc đáo của dân tộc ta.

1. Đặt vấn đề

Kiến trúc nhà ở nông thôn ( NONT ) vùng đồng bằng Bắc bộ ( ĐBBB ) phản ánh một phần kho tàng văn hóa truyền thống và thẩm mỹ và nghệ thuật kiến trúc độc lạ của dân tộc bản địa ta. Trải qua hàng nghìn năm đấu tranh với vạn vật thiên nhiên để sống sót, cha ông ta đã biết tổ chức triển khai khoảng trống nhà ở của mình ngày càng hoàn thành xong về công suất và đạt giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ nghệ thuật và thẩm mỹ cao hơn. Những giá trị cần khám phá, nghiên cứu và điều tra so với NONT như : Giá trị về tổ chức triển khai quy hoạch làng xã ; quy hoạch khuôn viên khu đất ; tổ chức triển khai khoảng trống nhà ở thân thiện với thiên nhiên và môi trường tự nhiên .

Ngày nay, dưới tác động của đô thị hóa cấu trúc làng xã truyền thống đã thay đổi cả về nội dung và hình thức, từ cấu trúc làng xã “đóng” kín đã chuyển sang cấu trúc “mở” linh hoạt. Đối với không gian nhà ở cũng biến đổi cho phù hợp với quá trình chuyển dịch cơ cấu sản xuất kinh tế nông nghiệp nông thôn. Ngoài không gian nhà ở thuần nông đã nảy sinh thêm một số không gian khác như nhà ở kết hợp với sản xuất thủ công, kết hợp làm kinh tế trang trại, dịch vụ thương mại… Các không gian NONT mới hiện phát triển tự phát, thiếu định hướng đang phá vỡ những giá trị khuôn mẫu của cấu trúc không gian cũng như NONT truyền thống vùng ĐBBB, ảnh hưởng đến môi trường sống người dân nông thôn.

Hình ảnh nông thôn ngoài thành phố TP.HNDo đó, việc điều tra và nghiên cứu thừa kế những giá trị kiến trúc nhà ở truyền thống cuội nguồn Giao hàng cho phong cách thiết kế, kiến thiết xây dựng NONT mới vùng ĐBBB cung ứng nhu yếu hoạt động và sinh hoạt ăn, ở, học tập, tăng trưởng kinh tế tài chính mái ấm gia đình, tương thích với phương pháp sản xuất mới, phân phối điều kiện kèm theo thân thiện với môi trường tự nhiên vạn vật thiên nhiên, nâng cao tiện lợi cho người dân là thiết yếu .

2. Kế thừa những giá trị kiến trúc NONT truyền thống

2.1. Giá trị quy hoạch làng, xã: Giá trị quy hoạch của làng, xã vùng ĐBBB được thể hiện ở cấu trúc truyền thống bền vững cũng như những thành phần chứa đựng trong làng xã như lũy tre làng, cổng, đường làng, ao và giếng làng, đình, chùa, miếu, đền, nhà thờ họ, chợ… Ngoài ra, giá trị nghệ thuật của làng vùng ĐBBB còn biểu hiện ở việc lựa chọn vị trí khu đất dựng làng theo thuật phong thủy dựa vào Ngũ hành, vào vận khí của trời đất. Người dân vùng ĐBBB quan niệm về phong thủy ngoài các yếu tố phong thủy của Trung Hoa, họ còn hình dung ngôi làng là thân thể của một vị thần, mà tứ chi được phân bố trên toàn bộ đất đai của làng.

Làng vùng ĐBBB được bảo phủ bởi lũy tre chi chít tạo nên thành trì vững chãi bảo vệ cho dân làng chống lại những tai ương đến từ bên ngoài, đồng thời nó còn là ranh giới thiêng liêng của hội đồng làng xã bộc lộ đặc thù đóng kín và độc lập của làng. Cổng làng thường có từ hai đến ba cổng, cổng chính vào làng có điếm tuần đêm canh gác, cổng này tiếp nối với đường cái quan, cổng phụ ở cuối làng dẫn ra bến đò hoặc ra cánh đồng, cổng thứ ba ra nghĩa trang. Đường làng vùng ĐBBB có giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cũng như cấu trúc rất riêng. Đường làng có đường lớn và ngõ nhỏ, đường làng chạy song song từ đó đi vào những ngõ nhỏ cụt ( kiểu cài răng lược ). Cấu trúc của đường làng vùng ĐBBB tuy rất tự nhiên theo địa hình, thế đất nhưng vẫn có những quy tắc nhất định. Hai bên đường làng được trồng hai hàng cây như tre, hóp, chè mạn, xương rồng, cây dâm bụt xén tỉa điểm xuyết theo tuyến là cây lấy gỗ như xoan, nhãn thông suốt giữa khuôn viên những nhà tạo nên tuyến đường làng vừa có bóng mát, vừa có cảnh sắc đẹp .Ngày nay, nhằm mục đích phân phối điều kiện kèm theo tăng trưởng quy mô kinh tế tài chính – xã hội nông thôn cũng như yên cầu của xã hội về nhu yếu dãn dân, tách hộ mái ấm gia đình, nhu yếu lan rộng ra đất ở … bên cạnh những làng xã truyền thống lịch sử đã Open điểm dân cư nông thôn mới. Thực tế cho thấy việc quy hoạch những điểm dân cư nông thôn mới rất giống với quy hoạch những khu ở trong đô thị, đường xá quy hoạch vuông góc theo kiểu ô cờ, nhà ở sắp xếp thẳng hàng như nhà mặt phố tạo nên bộ mặt kiến trúc NONT khô khan, những nhà bê tông kề liền nhau như những hộp diêm dựng đứng. Ngoài ra, điểm dân cư nông thôn mới thiếu cây xanh, mặt nước, thiếu những khu công trình văn hóa truyền thống, nghỉ ngơi, đi dạo vui chơi. NONT mới chưa thực sự phân phối được nhu yếu hoạt động và sinh hoạt, ăn ở và tăng trưởng kinh tế tài chính hộ mái ấm gia đình người nông dân .Như vậy, khi quy hoạch kiến thiết xây dựng những điểm dân cư nông thôn mới cần chăm sóc nghiên cứu và điều tra thừa kế những giá trị lịch sử dân tộc, văn hóa truyền thống của làng xã truyền thống lịch sử, tạo nên mối quan hệ hữu cơ với nhau để bảo vệ điều kiện kèm theo tăng trưởng quan hệ vững chắc ; bảo vệ mối quan hệ tính năng giữa điểm dân cư mới và làng truyền thống lịch sử, những khu công trình tâm linh, văn hóa truyền thống, lịch sử vẻ vang truyền thống cuội nguồn truyền kiếp cần lưu giữ tại làng cũ, những khu công trình dịch vụ công cộng mới như trạm bưu cục, trạm xá, nhà văn hóa, TT thương mại, dịch vụ, trường học nên sắp xếp tại những điểm dân cư nông thôn mới, những khu công trình ship hàng công cộng, khu vực cây xanh, mặt nước, khu đi dạo vui chơi cần sắp xếp tại khu vực thuận tiện để hoàn toàn có thể ship hàng chung cho những điểm dân cư mới cũng như làng truyền thống cuội nguồn cũ ; bảo vệ liên kết thuận tiện mạng lưới hệ thống giao thông vận tải liên xã, làng xóm, liên thôn với mạng lưới hệ thống giao thông vận tải điểm dân cư nông thôn mới với nhau ; bảo vệ điều kiện kèm theo hạ tầng kỹ thuật như mạng lưới hệ thống cấp nước, rãnh thoát nước chung, mạng lưới hệ thống điện lưới ship hàng hoạt động và sinh hoạt và sản xuất cho những điểm dân cư, mạng lưới hệ thống cây xanh, cảnh sắc chung ; cần quan tâm thừa kế phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tập quán phong tục truyền thống cuội nguồn trong những điểm dân cư mới, giữ gìn những yếu tố văn hóa truyền thống có giá trị và vô hiệu bớt những hủ tục lỗi thời và tránh để văn hóa truyền thống ngoại lai không có giá trị xâm nhập làm bào mòn lối sống văn hóa truyền thống truyền thống cuội nguồn nông thôn vùng ĐBBB .

Nhà ở nông thôn truyền thống lịch sử

2.2. Giá trị tổ chức khuôn viên khu đất: Tổ chức các thành phần chức năng cũng như tổ chức cảnh quan khuôn viên khu đất NONT truyền thống vùng ĐBBB có giá trị rất lớn về nghệ thuật kiến trúc. Việc lựa chọn hướng nhà, vị trí cổng ngõ ra vào, vị trí hòn non bộ, bố trí cây xanh, mặt nước… ngoài những yếu tố tâm linh còn mang giá trị nghệ thuật tạo hình và yếu tố khí hậu đặc trưng của vùng nông thôn ĐBBB.

Một trong những giá trị cần nghiên cứu và điều tra là thẩm mỹ và nghệ thuật tổ chức triển khai vườn trong NONT truyền thống lịch sử. Có bốn loại vườn trong khuôn viên ngôi NONT : Vườn TT trồng hoa và hoa lá cây cảnh tạo cảnh sắc bám xung quanh sân ; Vườn thứ hai nằm hướng Đông phía bên trái trồng rau xanh và trồng cau phối hợp với giàn trầu, vườn này vừa có giá trị cảnh sắc, giá trị kinh tế tài chính, vừa có giá trị xử lý vi khí hậu ( tán cây cau che nắng phía trên nhưng đón gió mát hướng Nam lùa vào khoảng trống ngôi nhà ) ; Vườn thứ ba phía Tây trồng cây ăn quả và cây lấy gỗ, vườn này chắn bớt bức xạ mặt trời hướng Tây ; Vườn thứ tư hướng Bắc trồng chuối nhằm mục đích che chắn gió lạnh mùa đông bắc cho ngôi nhà. Dân gian thường có câu “ trước cau sau chuối ” là phương pháp tổ chức triển khai vườn giúp cho NONT có năng lực mát về mùa hè và ấm về mùa đông .Việc kiến thiết xây dựng, tăng trưởng NONT mới lúc bấy giờ do không chăm sóc thừa kế những yếu tố kiến trúc truyền thống cuội nguồn, đặc biệt quan trọng không chú trọng đến sắp xếp sân, vườn cảnh sắc nên đang làm tác động ảnh hưởng đến chất lượng môi trường tự nhiên ở, tiêu tốn nhiều nguồn năng lượng, góp thêm phần làm biến hóa khí hậu .Do đó, khi kiến thiết xây dựng tăng trưởng những mô hình NONT mới cần chăm sóc thừa kế giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ sân vườn trong NONT truyền thống cuội nguồn. Việc thừa kế cần tinh lọc và tổ chức triển khai cho tương thích với khoảng trống kiến trúc của mỗi mô hình NONT mới. Sân, vườn ngoài công dụng tạo cảnh sắc, cải tổ kinh tế tài chính mái ấm gia đình còn giúp điều hòa khí hậu nóng ẩm, thông gió và chiếu sáng tự nhiên. Sân, vườn được sắp xếp tại những vị trí trong khoảng trống NONT mới như sau : 1 / Đối với sân, hoàn toàn có thể sắp xếp trước nhà ; tạo sân trong giữa nhà trước và nhà sau. 2 / Đối với vườn, sắp xếp phía sau, bên cạnh và trên mái nhà. Sân trước tích hợp với trồng hoa lá cây cảnh, sân trong trồng hoa lá cây cảnh, bể nước mưa, bể cảnh và hòn non bộ. Vườn sau, vườn xung quanh trồng rau xanh, cây ăn quả, vườn mái trồng rau xanh phối hợp dàn hoa thiên lý, mướp, bí, bầu .

2.3. Giá trị tổ chức không gian: Giá trị về tổ chức không gian NONT truyền thống vùng ĐBBB được thể hiện ở việc bố trí các chức năng hợp lý, phù hợp với nhu cầu sinh hoạt và làm kinh tế gia đình. Các chức năng gồm sân phơi, ao cá, vườn, nhà ở chính, nhà phụ, nhà kho, vệ sinh, chuồng trại chăn nuôi. Việc tổ chức các chức năng liên hoàn, phóng khoáng, đan xen với cây xanh, mặt nước, cảnh quan thiên nhiên, tiết kiệm năng lượng, tận dụng khả năng thông gió và chiếu sáng tự nhiên đã tạo nên sự khác biệt về giá trị không gian NONT truyền thống.

Không gian NONT mới tại những điểm dân cư nông thôn lúc bấy giờ thường đóng kín, thiếu ánh sáng, thông gió tự nhiên kém nên tốn điện năng cho quạt điện và điều hòa. Mặt khác, do sắp xếp công suất theo chiều cao, thiếu khoảng trống sân, vườn, chuồng trại chăn nuôi gia súc nên không tương thích với mô hình nhà ở thuần nông .Không gian NONT mới nên thừa kế trên cơ sở biến hóa khoảng trống NONT truyền thống cuội nguồn theo phương ngang trước đây trở thành phương dọc ( theo chiều sâu ) đồng thời quy đổi sân phơi thành sân trong hoặc sắp xếp sân phơi trên mái. Ngoài ra, không nên thiết kế xây dựng NONT mới kiểu chia lô như hiện tại mà nên chuyển sang kiến thiết xây dựng nhà ở kiểu nông trang ( kiểu nhà ghép hộ ). Không gian NONT kiểu nông trang được thừa kế từ đặc thù mái ấm gia đình đa thế hệ của nông thôn vùng ĐBBB. Đó là một tổng hợp những ngôi nhà cùng huyết thống, hoàn toàn có thể tận dụng diện tích quy hoạnh đất kiến thiết xây dựng nhà ở để tăng diện tích quy hoạnh sân phơi chung và vườn trồng cây. Nhà ở kiểu nông trang chính là nhà ở được quy đổi, thừa kế những giá trị tổ chức triển khai khoảng trống từ NONT truyền thống lịch sử tạo nên cần chăm sóc nghiên cứu và điều tra để hoàn toàn có thể vận dụng phong cách thiết kế, kiến thiết xây dựng NONT mới vùng ĐBBB .

Ghi chú :
1. Tiếp khách
2. Thờ cúng
3. Nơi ngủ đàn bà
4. Nơi ngủ đàn ông
5. Nơi ngủ Bà
6. Nơi ngủ con gái
7. Nơi để thóc gạo
8. Nơi để đồ quý
9. Bếp nấu
10. Sân phơi
11. Bể nước
12. Vườn trồng rau
13. Chuồng trại
14. Cây rơm

3. Kết luận

Kiến trúc NONT vùng ĐBBB có nhiều giá trị thẩm mỹ và nghệ thuật tạo hình cũng như giá trị thân thiện với môi trường tự nhiên nông thôn. Nhờ đó, NONT đã sống sót hàng nghìn năm lịch sử vẻ vang và có mối quan hệ mật thiết với vạn vật thiên nhiên, phụ thuộc vào vạn vật thiên nhiên, tận dụng những ưu điểm và khắc phục những điểm yếu kém của vạn vật thiên nhiên để tăng trưởng. NONT truyền thống cuội nguồn vùng ĐBBB chính là mô hình kiến trúc xanh, kiến trúc sinh thái xanh, kiến trúc thân thiện với môi trường tự nhiên .

Quá trình đô thị hóa, nhu cầu của xã hội và sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất nông nghiệp nông thôn đã làm biến đổi không gian NONT truyền thống là một quy luật phù hợp với thực tiễn khách quan. Tuy nhiên, do không quan tâm đến các yếu tố cảnh quan, cây xanh, mặt nước, xử lý vi khí hậu nên NONT không đáp ứng được yêu cầu đặt ra, đang làm ảnh hưởng đến môi trường sống nông thôn vùng ĐBBB.

Do vậy, thiết yếu phải thừa kế những giá trị kiến trúc NONT truyền thống cuội nguồn giúp cho kiến thiết xây dựng NONT mới tương thích với thiên nhiên và môi trường tự nhiên, thân thiện với vạn vật thiên nhiên và tiết kiệm chi phí nguồn năng lượng, ứng phó với sự biến hóa khí hậu là nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi tất cả chúng ta .

TS.KTS. Nguyễn Đình Thi – Trường Đại học Xây dựng
Nguồn ảnh: Internet
Theo Tạp Chí Kiến Trúc Việt Nam 

Tài liệu tham khảo:
1/ Pierre Gourou. Người nông dân châu thổ Bắc kỳ, NXB Nghệ thuật và Lịch sử, Paris – 1936.
2/ Nguyễn Đình Thi. Kiến trúc nhà ở nông thôn, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội – 2011.

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn