Ba “nhà máy mẹ” của ngành sản xuất vũ khí

CNQP&KT – Nhà máy Z1 (nay là Nhà máy Z111), Nhà máy Z2 (nay là Nhà máy Z113) và Xưởng quân cụ X10 (nay là Nhà máy Z117) là những đơn vị được coi là các “nhà máy mẹ” của ngành Quân giới, được thành lập từ những năm 50 của thế kỷ trước. Trong đó, Nhà máy Z1 và Nhà máy Z2 được xây dựng trên cơ sở có sự viện trợ của nước bạn, còn Xưởng quân cụ X10 do Ngành Quân giới tự lực xây dựng nên.

SỰ HÌNH THÀNH NHÀ MÁY Z1

Hiệp định Giơnevơ được ký kết vào ngày 20/7/1954, miền Bắc được hòa bình, ngành Quân giới (nay là ngành Công nghiệp quốc phòng – CNQP) đã nhanh chóng tổ chức xây dựng lực lượng, tiếp tục phát triển trong tình hình mới.

Thực hiện phương hướng tăng trưởng với trách nhiệm sửa chữa thay thế là chính, được sự giúp sức của Trung Quốc, đầu năm 1956, Bộ Quốc phòng quyết định hành động xây dựng Nhà máy Z1, có trách nhiệm sửa chữa thay thế những loại súng, pháo và khí tài quang học, cung ứng nhu yếu trang bị cho bộ đội giảng dạy và sẵn sàng chuẩn bị chiến đấu .
Ngày 19/3/1957, tại xã Minh Quán, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, Cục Quân giới tổ chức triển khai Lễ động thổ thi công kiến thiết xây dựng Nhà máy Z1. Tháng 12/1958, Cục Quân giới quyết định hành động điều chuyển Xưởng Z62, đóng quân tại xã Cấm Sơn, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, có trách nhiệm sửa chữa thay thế những loại súng bộ binh ( súng ngắn, súng trường, tiểu liên, trung đại liên ) và Z63 đóng quân ở xã Mỹ Lâm, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, có trách nhiệm thay thế sửa chữa pháo, súng cối những loại, những bộ phận sửa chữa thay thế súng pháo, về Nhà máy Z1 để nâng cao năng lượng sản xuất 5 loại súng : súng trường bán tự động hóa CKC-45, súng tiểu liên AK-47, súng trung liên RPD-44, súng trung liên RP-46 và súng đại liên SGM. Trong thời hạn này, Nhà máy Z1 đã triển khai xong tốt trách nhiệm sản xuất, thay thế sửa chữa vũ khí, trang bị kỹ thuật ship hàng kháng chiến chống Mỹ cứu nước của quân và dân ta. Tháng 6/1967, Nhà máy Z1 được đổi tên thành Nhà máy V111, rồi đến tháng 7/1975, phiên hiệu V111 được đổi thành Z111 như ngày này .
Ngày 17/2/1979, cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc nổ ra. Trước thực trạng đó, Nhà máy vừa liên tục duy trì sản xuất, quyết tâm thực thi những chỉ tiêu kế hoạch sản xuất của năm 1979, vừa chuẩn bị sẵn sàng kế hoạch chuyển dời đến khu vực mới khi có lệnh. Để tương thích tình hình, Bộ Quốc phòng quyết định hành động di chuyển Nhà máy Z111 về huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa. Tháng 3/1979, Phân xưởng A8 được lệnh tháo dỡ máy móc khởi đầu chiến dịch chuyển dời. Sau đó, tình hình chiến sự tạm lắng xuống, nhưng để bảo vệ thế sắp xếp kế hoạch vĩnh viễn, chủ trương di chuyển Nhà máy Z111 về Thanh Hóa vẫn được liên tục triển khai .

Nhà máy Z1 tổ chức triển khai sản xuất tại nơi sơ tán thời chống Mỹ. Ảnh : TL
Sau nhiều lần chuyển dời, hiện Nhà máy Z111 đang đóng quân trên địa phận xã Hoàng Trung, huyện Hoàng Hóa, tỉnh Thanh Hóa, liên tục thực thi trách nhiệm điều tra và nghiên cứu sản xuất, sửa chữa thay thế những chủng loại súng khác nhau trang bị cho Quân đội ; sản xuất những chi tiết cụ thể, phụ tùng cho sửa chữa thay thế quốc phòng, đặc biệt quan trọng là sản xuất bán thành phẩm quốc phòng xuất khẩu. Cùng với đó, Nhà máy cũng tham gia sản xuất nhiều mẫu sản phẩm cơ khí ship hàng những ngành kinh tế tài chính trong nước như dầu khí, xi-măng, tài nguyên …
Cũng từ Nhà máy Z1, ngành Quân giới có thêm 2 nhà máy là Nhà máy Z183 và Nhà máy V123 sau đổi thành Z123 ( nay là Xí nghiệp Quang điện 23, thuộc Nhà máy Z199 ). Trong đó, Nhà máy V123 được xây dựng năm 1966, trên cơ sở Phân xưởng A5 của Nhà máy Z1 tách ra. Nhà máy Z183, đóng quân tại xã Minh Quán, huyện Trấn Yên, tỉnh Hoàng Liên Sơn ( nay là tỉnh Yên Bái ), được xây dựng năm 1981 trên cơ sở một phần dây chuyền sản xuất sản xuất máy và phụ tùng, bộ phận thay thế sửa chữa của Z1 để lại sau khi “ nhà máy mẹ ” vận động và di chuyển về Thanh Hóa .

VÀI NÉT VỀ NHÀ MÁY Z2

Nhà máy Z2 được Trung Quốc giúp sức kiến thiết xây dựng theo Nghị định thư ký kết vào đầu năm 1956, có trách nhiệm sửa chữa thay thế những loại đạn cung ứng nhu yếu trách nhiệm đào tạo và giảng dạy, chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu của Quân đội ta. Cục Quân giới chọn khu vực thuộc xã Đội Bình, và xã Đội Cấn, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang để thiết kế xây dựng Nhà máy. Sau khi được chính quyền sở tại địa phương ủng hộ và được Bộ Quốc phòng phê duyệt khu vực, đầu năm 1957, Công trường 14 – đơn vị chức năng chịu nghĩa vụ và trách nhiệm thiết kế thiết kế xây dựng khu công trình Nhà máy Z2, từng bước được hình thành .

Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, kiểm tra khu vực sẵn sàng chuẩn bị thi công thiết kế xây dựng Nhà máy Z2 ( năm 1958 ). Ảnh : TL
Theo phong cách thiết kế từ năm 1956, Nhà máy Z2 chỉ có công dụng thay thế sửa chữa, không có tính năng sản xuất. Chính thế cho nên, ít năm sau Nhà máy được trên giao thêm trách nhiệm sản xuất những loại đạn .

Để Nhà máy thực hiện tốt nhiệm vụ vừa sửa chữa, vừa sản xuất, ngày 20/9/1961, Tổng cục Hậu cần quyết định điều chuyển toàn bộ Xưởng Z65 đóng quân ở Cẩm Thủy (Thanh Hóa) về làm nòng cốt xây dựng Nhà máy Z2. Đây là xưởng có rất nhiều kinh nghiệm trong sản xuất lựu đạn và mìn của ngành Quân giới. Ngày 2/7/1962, Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần ký Quyết định số 1187/QĐ quy định nhiệm vụ của Nhà máy Z2. Theo đó, Nhà máy Z2 có chức năng sửa chữa đạn pháo, đạn cối, đạn con các loại; nhồi thuốc nổ các loại đạn pháo, đạn cối; sản xuất đạn K56 và các loại lựu đạn, mìn. Tháng 6/1967, Nhà máy Z2 được đổi tên thành Nhà máy V113 và đến tháng 7/1975, phiên hiệu V113 đổi thành Z113.

Một điều khá đặc biệt quan trọng là vào năm 1964, Cục Quân giới quyết định hành động tách Phân xưởng 4B chuyên sản xuất lựu đạn của Nhà máy Z2 để xây dựng Xưởng Z3 chuyên sản xuất những loại lựu đạn, mìn thường trực Cục Quân giới. Ngày 13/7/1967, Xưởng Z3 sáp nhập vào Công trường 6502 để xây dựng Nhà máy V115 ( nay là Nhà máy Z115 ) đóng quân trên địa phận tỉnh Thái Nguyên. Tháng 9/1966, triển khai quyết định hành động của trên, một dây chuyền sản xuất sản xuất bộ lửa cho lựu đạn của Nhà máy Z2 được tách ra, trở thành một nhà máy mới, nay là Nhà máy Z121, đóng quân trên địa phận tỉnh Phú Thọ .
Như vậy, từ “ nhà máy mẹ ” Z113, ngành Quân giới đã có thêm 2 “ nhà máy con ” là Z115 và Z121. Trải qua 63 năm thiết kế xây dựng và tăng trưởng, Nhà máy Z113 luôn triển khai xong trách nhiệm sản xuất, sửa chữa thay thế những loại đạn trang bị cho Quân đội ; đồng thời tham gia sản xuất những loại sản phẩm kinh tế tài chính, như : thuốc nổ công nghiệp, mũi khoan xoay cầu và một số ít mẫu sản phẩm cơ khí ship hàng dân số .

XƯỞNG QUÂN CỤ X10

Đầu năm 1956, Bộ Quốc phòng được cho phép Cục Quân giới tiến hành kiến thiết xây dựng Xưởng quân cụ X10 tại thành phố Hải Phòng Đất Cảng. Nòng cốt để thiết kế xây dựng Xưởng X10 là Z64 ( Xưởng sửa chữa thay thế vũ khí ) được điều chuyển từ Lạc Thủy, Hòa Bình. Ngày 19/5/1956, chuyến xe tiên phong luân chuyển lực lượng lao động và thiết bị của Z64 về tới TP. Hải Phòng – đây là cột mốc tiên phong ghi lại quy trình kiến thiết xây dựng, trưởng thành của Xưởng quân cụ X10 .
Xưởng có trách nhiệm sản xuất những loại quân cụ, quy mô học cụ Giao hàng bộ đội giảng dạy. Tháng 1/1961, Xưởng quân cụ X10 được tăng cấp thành Nhà máy X10 và được bổ trợ thêm phân xưởng thay thế sửa chữa ra-đa, máy chỉ huy và sửa chữa thay thế pháo. Tháng 9/1965, những phân xưởng của Nhà máy X10 lần lượt rời khỏi thành phố TP. Hải Phòng, phân tán đến nhiều nơi khác nhau. Phân xưởng Sửa chữa pháo cao xạ của Nhà máy được chuyển về Đoàn II ( Đoàn xe vận tải đường bộ ) thuộc Tổng cục Hậu cần, đóng quân ở xã Gia Thượng, huyện Gia Lâm, TP. Hà Nội .
Tháng 10/1965, Cục Quân giới điều Phân xưởng Sửa chữa pháo mặt đất của Nhà máy Z1 ở xã Minh Quán, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, về đóng tại thôn Đan Tảo, xã Tân Minh, huyện Đa Phúc, tỉnh Vĩnh Phúc và nhập với Phân xưởng Sửa chữa pháo cao xạ của Nhà máy X10. Từ đây, Nhà máy X10 có một phân xưởng sửa chữa thay thế pháo hoàn hảo gồm cả pháo cao xạ và pháo mặt đất. Đến giữa năm 1966, thực thi thông tư của Thủ trưởng Tổng cục Hậu cần và Cục Quân giới, cán bộ, công nhân những cơ sở thay thế sửa chữa pháo và sản xuất phụ tùng sửa chữa thay thế tổ chức triển khai vận động và di chuyển máy móc, thiết bị và súng pháo về đóng quân ở những huyện Đông Anh, Đa Phúc, Kim Anh ( Vĩnh Phúc ) và Mỹ Hào ( Hưng Yên ) .

Nữ công nhân Nhà máy V117 sản xuất ngư lôi trong kháng chiến chống Mỹ. Ảnh : TL
Ngày 12/1/1967, Thủ trưởng Cục Quân giới đã phê duyệt đổi tên Nhà máy X10 thành Nhà máy V117, đóng quân tại xã Đông Xuân, huyện Kim Anh, tỉnh Vĩnh Phúc. Nhà máy V117 có trách nhiệm sản xuất mẫu sản phẩm cơ khí những loại, ngòi đạn, ngòi nổ, mìn vỏ tôn, quân cụ, huân – huy chương. Tháng 7/1975, phiên hiệu V117 được đổi thành Z117. Cũng từ đây, ngày 6/5/1966, Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần quyết định hành động xây dựng 3 công trường thi công thường trực Cục Quân giới để tổ chức triển khai tiến hành kiến thiết xây dựng .
Xuất phát từ Xưởng quân cụ X10 mà ngành Quân giới có thêm Nhà máy Z125 và Nhà máy Z127. Theo đó, để tăng cường năng lượng sửa chữa thay thế súng pháo, ngày 7/9/1966, Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần quyết định hành động tách Phân xưởng Sửa chữa pháo Nhà máy X10 để xây dựng Xưởng Sửa chữa pháo I, gọi tắt là Xưởng X11, thường trực Cục Quân giới. Ngày 24/1/1967, Xưởng X11 được tăng cấp lên thành Nhà máy V125 ( nay là Nhà máy Z125 ). Tiếp đến, ngày 6/5/1966, Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần quyết định hành động xây dựng 3 công trường thi công thường trực Cục Quân giới, trong đó Công trường 6501 là khu công trình thiết kế xây dựng nhà máy đúc vỏ đạn cối ( mật danh V127 ). Sau đó, Cục Quân giới điều Phân xưởng rèn và đúc của Nhà máy X10 về làm nòng cốt thiết kế xây dựng Nhà máy V127. Tháng 7/1975, phiên hiệu V127 đổi thành Z127 ( nay là Nhà máy Z127 ) .
Còn so với “ nhà máy mẹ ” Z117, sau nhiều lần vận động và di chuyển, hiện Nhà máy đóng quân tại xã Đông Xuân, huyện Sóc Sơn, thành phố Thành Phố Hà Nội. Bên cạnh trách nhiệm sản xuất quốc phòng, Nhà máy Z117 còn tích cực sản xuất những loại sản phẩm kinh tế tài chính, như : mẫu sản phẩm bằng sắt kẽm kim loại, phi kim loại và luyện kim màu ; vật tư hàn, hàng cơ khí, huân – huy chương, dụng cụ y tế ; kỷ niệm chương, logo, biểu trưng và những vật phẩm kỷ niệm, những loại khung ảnh, khung bằng khen, khung huân – huy chương. Đặc biệt, phát huy thế mạnh của một nhà máy cơ khí đúng chuẩn, Nhà máy Z117 đã là điểm sáng của Tổng cục CNQP trong việc sản xuất phụ tùng cơ khi Giao hàng ngành công nghiệp phụ trợ và những mẫu sản phẩm cơ khí tiêu dùng xuất khẩu .

Đại tá TRẦN BÁ THUẬN

Trưởng ban Tổng kết Lịch sử – Tổng cục CNQP

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Doanh Nghiệp