NGHỀ NẶN TÒ HE XUÂN LA

NGHỀ NẶN TÒ HE XUÂN LA

Hà Nội có một làng nghề thủ công lâu đời, rất độc đáo đó là nghề nặn tò he ở thôn Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên. Làng nghề cách trung tâm Hà Nội khoảng gần 50km, xuôi theo đường Quốc lộ 1A. Đầu thế kỷ XIX là xã Xuân La thuộc tổng Phượng Dực, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Thượng; đầu thế kỷ XX là xã Xuân La (tên Nôm là Chà Xuân), tổng Phượng Vũ, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông.

Tính đến nay, làng nghề nặn tò he Xuân La đã được gần 300 năm tuổi. Qua những thế hệ, nghề được lưu giữ lại theo hình thức cha truyền con nối. Cả làng có khoảng chừng 400 hộ làm nghề, xử lý việc làm cho 1.586 lao động, tổng thu nhập trung bình mỗi năm vào khoảng chừng 4.191 tỷ đồng .
Đã có những khi, tò he tưởng chừng bị quên lãng, những nghệ nhân tưởng như không hề trụ được bằng nghề truyền thống lịch sử … Nhưng sau cuối, tò he vẫn giữ được giá trị đích thực của mình trong tâm hồn Việt .
Cũng tại ngôi làng này, mới gần đây, Liên hiệp những Hội Khoa học kỹ thuật Nước Ta đã chọn làm khu vực để tổ chức triển khai Hội thảo khoa học ” Thực trạng và giải pháp phát huy giá trị nghề sản xuất đồ chơi truyền thống cuội nguồn hướng tới kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long ” .
Tò he là một loại đồ chơi dân gian của trẻ nhỏ Nước Ta, hoàn toàn có thể ăn được. Ngày nay, nặn tò he là một nét văn hóa truyền thống dân gian ở những vùng quê Nước Ta, đặc biệt quan trọng là Bắc Bộ. Nặn tò he Open tại miền Nam Nước Ta không rõ từ khi nào nhưng có lẽ rằng là do những nghệ nhân miền Bắc di cư vào Nam, tuy nhiên, mức độ phổ cập không bằng tại miền Bắc. Ban đầu, tò he là loại sản phẩm làm bằng bột dùng để cúng lễ nên chúng thường có hình thù những con vật như công, gà, trâu, bò, lợn, cá … thế cho nên, người ta gọi loại sản phẩm này là ” đồ chơi chim cò “. Một số vùng tại miền Bắc, người ta còn gọi là ” con bánh ” vì bên cạnh hình thù những con vật, người ta còn nặn bột thành nải chuối, quả cau, chân giò, đĩa xôi … tạo thành mâm cỗ để đi chùa dâng cúng. Sản phẩm này có sắc tố tương đối giống đồ thực và có pha thêm chút đường nên hoàn toàn có thể ăn được. Về sau, mẫu sản phẩm được gắn vào một chiếc kèn ống, ở đầu kèn có quét chút mạch nha, khi thổi phát ra âm thanh ” tò te ” thế nên có lẽ rằng người ta gọi là ” tò te “, sau này nói trại thành ” tò he ” .
Theo cách của làng này thì nguyên vật liệu chính để làm tò he là bột gạo có trộn ít nếp theo tỉ lệ 10 phần gạo, một phần nếp ( phải cho thêm nhiều nếp để giữ được độ dẻo của loại sản phẩm nếu thời tiết nóng, hanh hao ), trộn đều, ngâm nước rồi đem xay nhuyễn, luộc chín và nhào nhanh tay. Sau đó, người ta nắm bột lại thành từng vắt và nhuộm màu riêng từng vắt. Bốn màu cơ bản là vàng, đỏ, đen, xanh. Trước đây, người ta sử dụng màu có nguồn gốc từ thực vật và đun sôi với một chút ít bột : màu vàng làm từ hoa hòe hoặc củ nghệ, màu đỏ từ quả gấc hoặc dành dành, màu đen thì đốt rơm rạ hoặc dùng cây nhọ nồi, màu xanh lấy từ lá chàm hoặc lá riềng. Các sắc tố trung gian khác đều được tạo từ bốn màu này .

Chỉ cần một động tác và sự khéo tay của nghệ nhân là đã có ngay những màu thật đẹp. Một loại sản phẩm sẽ được làm ngay sau vài phút trước nhu yếu và sự tận mắt chứng kiến của người mua. Với khách quốc tế hay với những người Việt ít biết đến tò he, việc đứng quan sát những nghệ nhân trổ tài quả thật là một điều mê hoặc. Người làm tò he giờ đây cũng năng động rất nhiều trước thị hiếu của người mua. Các nghệ nhân không chỉ nặn tò he với hình thù đơn thuần về hầu hết là những loại cây quả, con giống … mà còn nặn nhiều hình thù đa dạng chủng loại khác : 12 con giáp, nhiều nhất là những nhân vật mà trẻ con thương mến như Aladin, Đôrêmon, Pokémon, Tề Thiên, Trư Bát Giới, Na Tra …

Ở làng nghề truyền thống lịch sử “ nặn tò he ” Xuân La thì phần đông cả làng ai cũng biết nặn tò he. Về Xuân La, tất cả chúng ta sẽ được tận mắt chứng kiến những cụ già tuổi đã ngoài 80, người trẻ tuổi và cả những em bé còn chưa đến tuổi vào lớp 1 say sưa nặn những bông hoa hồng đỏ thắm, những chú mục đồng ngồi trên sống lưng trâu thổi sáo, những cô thôn nữ áo mớ bảy mớ ba tỏa nắng rực rỡ hay hình tượng anh hùng Thánh Gióng nhổ tre đánh giặc, chàng Thạch Sanh dũng mãnh đánh thắng trăn tinh .

Các nghệ nhân thường di chuyển xa nhà, rong ruổi trong các phiên chợ quê, các làng xóm, phố phường để nặn tò he bán, nhất là khi nơi nào có đình đám, hội hè. Hành trang đồ nghề của họ khá đơn giản gồm một con dao nhỏ, vài que tre, chút sáp ong, một cái lược và một thùng xốp để cắm tò he lên trưng bày. Họ giống như những chú ong chuyên cần chăm chỉ, ngày ngày tỏa đi khắp nơi để nặn bán, giới thiệu tò he đến với mọi người.

Đã có thâm niên 16 năm đi nặn tò he ở những tiệc tùng, anh Nguyễn Văn Tiên cho biết : “ Để tạo ra một mẫu sản phẩm tò he mê hoặc yên cầu người làm phải có trí tưởng tượng đa dạng và phong phú. Người thợ nặn vừa phải biết tạo hình vừa phải biết cách phối màu hòa giải, tương thích với tâm ý sở trường thích nghi của những em mần nin thiếu nhi. Nhiều nhân vật, hình ảnh chỉ Open trên truyện tranh, phim ảnh nhưng khi được tạo hình, trang điểm bỗng trở nên ngộ nghĩnh, đáng yêu hơn. Mỗi mẫu sản phẩm làm ra được những em hào hứng tiếp đón thì niềm vui của người nặn tò he như được nhân lên ” .
Đến nay, làng nghề đã có 03 nghệ nhân kinh nghiệm tay nghề xuất sắc được thành phố Thành Phố Hà Nội công nhận “ Nghệ nhân TP.HN ” là : Nghệ nhân ĐẶNG VĂN HẠ ( 85 tuổi ), Nghệ nhân NGUYỄN VĂN ẤU ( 70 tuổi ), Nghệ nhân NGUYỄN VĂN THÀNH ( 38 tuổi ) .

Nghệ nhân Đặng Văn Hạ tạo ra nhiều loại sản phẩm tò he mê hoặc Giao hàng hành khách
Tại tiệc tùng vinh danh làng nghề huyện Phú Xuyên vào tháng 10 năm 2011, nghệ nhân Nguyễn Văn Thành được xem là kỳ nhân của làng nghề nặn tò he, tham gia hội thi kinh nghiệm tay nghề huyện Phú Xuyên là một trong 3 người đoạt giải cao nhất của hội thi đã được chiến sỹ Chương Thế Cầu – Thành uỷ viên, Bí thư huyện uỷ huyện Phú Xuyên ra mắt với Trung tâm triển lãm thẩm mỹ và nghệ thuật Nước Ta, tham gia chương trình giao lưu nhân dân ASEAN màn biểu diễn nặn Tò he tại Xứ sở nụ cười Thái Lan và Trung Quốc từ ngày 14 đến ngày 29/02/2012. Tại đây, nghệ nhân Nguyên Văn Thành đã khẳng định chắc chắn được kinh nghiệm tay nghề của mình trước bạn hữu quốc tế, để lại ấn tượng thâm thúy so với cán bộ và nhân dân những nước ASEAN. Năm năm trước anh tham gia cuộc thi “ Triển lãm Mỹ thuật toàn nước lần thứ III ” là 1 trong 5 người đã đạt giải cao được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Liên minh Hợp tác xã Nước Ta Tặng Kèm Bằng Khen. Ngày 19/11/2015 anh vinh dự là Nghệ nhân trẻ tiên phong của Làng Nghề truyền thống cuội nguồn Tò he được quản trị nước phong tặng thương hiệu cao quý ” Nghệ nhân Ưu tú ” .

NNUT Nguyễn Văn Thành với tác phẩm độc lạ tháp biểu trưng Thăng Long – TP. Hà Nội
Nghệ nhân xuất sắc ưu tú Nguyễn Văn Thành nặn được phong phú loại sản phẩm theo nhu yếu, nổi tiếng nặn chân dung nghệ thuật và thẩm mỹ, bánh cổ, 12 con giáp, những nhân vật trong truyện trong phim hoạt hình … Thường xuyên phối hợp trình diễn nặn tò he tại những sự kiện văn hoá quốc tế, tại những liên hoan, hội chợ, triển lãm tiệc vui khách sạn nhà hàng quán ăn, nặn đặt hàng theo mẫu dạy nặn tò he ship hàng nhu yếu đi dạo của trẻ nhỏ và nghênh tiếp những đoàn thăm quan du lịch làng nghề …
Các nghệ nhân được những trường mời phối hợp giảng dạy môn nghệ thuật và thẩm mỹ nặn Tò he, giúp trẻ nhỏ và những bạn sinh viên hiểu và làm quen với đồ chơi truyền thống cuội nguồn và chương trình hoạt động giải trí ngoại khoá như Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Bách khoa Thành Phố Hà Nội, Đại học Sư phạm Thành Phố Hà Nội, Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, Trường Tiểu học Dremhuose …

Thường xuyên phối hợp với các đài truyền hình, tổ chức các hoạt động nhằm phục vụ nhu cầu vui chơi của trẻ em. Đặc biệt phối hợp với Đài truyền hình VTV1 tham gia đóng phim Tết Việt, đài truyền hình VTV3 làm chuyên gia cho chương trình Đồrêmí, Đài truyền hình VTV6 tham gia chương trình Góc sáng tạo dạy nặn Tò he trên truyền hình…

Qua khảo cứu, làng nghề tò he Xuân La hiện vẫn giữ được nhà thời thánh tổ nghề. Lễ hội của làng tổ chức triển khai vào ngày 20/8 âm lịch hàng năm cùng những tư liệu Hán Nôm quý và hiếm như : bản hương ước lập năm 1942 lưu tại Viện tin tức Khoa học xã hội, một bản địa bạ lập năm Gia Long 4 ( 1805 ) lưu tại Trung tâm Lưu trữ vương quốc I ; 01 bản thần tích và thần sắc năm 1983 đang lưu tại Viện Khoa học xã hội .
Vượt lên trên số lượng giới hạn của một nghề mưu sinh, nặn tò he ở Xuân La đã trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống dân gian, góp thêm phần giáo dục cho nhiều thế hệ tuổi thơ ở khắp mọi miền quốc gia về lịch sử vẻ vang, truyền thống văn hóa truyền thống và cội nguồn dân tộc bản địa Việt .

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn