Làng nghề mây tre đan Phú Vinh, xã Phú Nghĩa

Làng nghề mây tre đan Phú Vinh, xã Phú Nghĩa

Trong tăng trưởng làng nghề thủ công truyền thống và ngành nghề thủ công bằng tay mỹ nghệ Nước Ta, nghành sản xuất mây tre đan chiếm một vị trí quan trọng. Trong những làng nghề mây tre đan của Thành Phố Hà Nội lúc bấy giờ, tiêu biểu vượt trội nhất là làng nghề mây tre đan Phú Vinh, xã Phú Nghĩa, huyện Chương Mỹ. Làng nằm dọc theo trục quốc lộ 6A nối tiếp Thành Phố Hà Nội với những tỉnh miền núi phía Bắc, cách huyện lỵ Chương Mỹ 5 km, cách TT TP. Hà Nội 27 km theo hướng Tây Nam .

          Làng Phú Vinh được coi là “xứ Mây” nổi tiếng về nghề đan mây tre với lịch sử phát triển nghề lâu đời. Ông tổ thật sự của nghề mây tre đan ở Phú Vinh là ai không rõ. Các cụ cao niên kể lại rằng, cách đây chừng 400 năm, Phú Hoa Trang (nay là Phú Vinh) có một địa danh là bãi Cò Đậu do ở đây có rất nhiều cò, sau gọi chệch là Gò Đậu. Lông cò thường rụng trắng một vùng gò, có người thấy thích nhặt về tết thành mũ, nón rất xinh xắn. Ban đầu họ dùng thấy đẹp, bền liền làm thành quà tặng người thân, bạn bè, dần dần được yêu thích và nhiều người đến tìm mua. Lâu dần, lông cò có hạn, người dân tìm thêm cỏ lác, cỏ lau mọc sẵn ngoài đồng và lên rừng tìm các thứ vật liệu mềm dẻo như tre, mây, giang… để sản xuất thành các đồ gia dụng như rổ, rá, rế, làn… Qua thời gian, nhiều vật liệu mới được bổ sung, các mẫu mã sản phẩm được cải tiến, kỹ thuật đan mây tre của người làng được nâng cao để sản phẩm ngày càng tinh xảo và có giá trị kinh tế hơn. Nghề mây tre đan từ đó đã lan rộng sang các làng xã khác trong vùng rồi vươn ra hơn 20 tỉnh thành trong cả nước.

Mỗi loại sản phẩm mây tre đan là một tác phẩm nghệ thuật và thẩm mỹ, yên cầu kỹ thuật, mỹ thuật tinh xảo, công phu của những đôi bàn tay tài hoa, khôn khéo. Muốn có một tác phẩm suôn sẻ, thứ nhất người thợ làng Phú Vinh phải hiểu rõ thứ nguyên liệu mà mình định làm. Ví dụ như cây tre, nứa, vầu, trúc … và nhiều loại tre bương khác là loại cây thuộc họ lúa. Cây tre là loại cây mọc thẳng, có độ cứng cao, khô thì giòn, đặc biệt quan trọng tre có chứa chất đường nên dễ bị mọt ăn nên khi sử dụng vào việc đan phải giải quyết và xử lý chống mọt .
Để sản xuất mẫu sản phẩm phải trải qua nhiều bước, từ khâu chọn mua, giải quyết và xử lý nguyên vật liệu, đến chế tác loại sản phẩm. Nguyên liệu mua về được phơi tái. Sau đó cho vào bể ngâm hoá chất khoảng chừng 10 ngày để chống mối mọt. Sau đó vớt tre ra để nghiến mấu, cạo vỏ, dùng giấy giáp đánh bóng và phơi tre khô .
Công đoạn tiếp theo là đưa tre vào lò, dùng rơm, rạ hoặc lá tre để hun lấy mầu, mẫu sản phẩm có mầu nâu tây hay nâu đen, là do nhu yếu của người mua. Sau khi hun lấy mầu, đưa tre ra khỏi lò để nguội và đưa lên uốn thẳng. Bước vào quy trình đóng đồ, những người thợ cả chọn nguyên vật liệu để cắt ra những loại sản phẩm sao cho tương thích những mẫu sản phẩm được sinh ra. Màu sắc của mẫu sản phẩm có nhiều loại, hoàn toàn có thể là từ màu nguyên thuỷ của mây hun hay được tương hỗ qua cách pha chế sơn PU .
Mây là lâm sản được sử dụng làm nguyên vật liệu cho sản xuất hàng thủ công bằng tay mỹ nghệ, vật dụng trong mái ấm gia đình ( nội thất bên trong ) như bàn, ghế hay giỏ đựng … Ruột mây chứa nhiều nước hơn vỏ ngoài, khi mây khô tự nhiên có màu trắng ngà dẻo và dai. Độ bền của mây nếu không bị ẩm hoàn toàn có thể từ 100 năm trở lên. Cây mây lớn rất chậm, mỗi năm nó chỉ dài thêm ra được 1 mét, khi dài tới 5 mét thì phải thu hoạch. Cây mây non hoặc già quá chất lượng đều kém .
Kỹ thuật chế biến mây gồm có hai quy trình : phơi sấy và chẻ mây .
Khi sấy, nhiều khói quá hay ít khói quá mây cũng bị đỏ. Khi phơi, gặp mưa thì sợi mây mất vẻ đẹp, mà nắng thì sợi mây mất vẻ tươi. Sợi mây chưa khô tới thì nước da bị úa, mà khô kiệt quá thì nước da mất vẻ óng mềm. Do đó, phơi sấy mây yên cầu phải đúng kỹ thuật. Người làm những việc làm này không hề sao nhãng mà phải liên tục săn sóc, theo dõi như người chăn tằm vậy .
Lẩy mấu là quy trình tiên phong của chế biến mây. Cây mây dù dài hay ngắn cũng chỉ cắt mỗi đoạn 3 m, nắn cho đoạn mây thẳng rồi mới lẩy mấu. Chẻ mây là việc làm công phu, yên cầu kinh nghiệm tay nghề khá cao. Cây mây thường có những đốt không đều nhau, bởi vậy, khi chẻ cần quan tâm điều khiển và tinh chỉnh thật khéo sao cho những phần to và nhỏ phải đều nhau. Yêu cầu đa phần của việc chẻ mây là những sợi mỗi loại phải thật đều. Loại sợi to để đan cạp những loại sản phẩm thường. Loại sợi nhỏ dùng để làm những loại hàng quý, hay để tạo những loại hoa cầu kỳ … Kỹ thuật chẻ lẻ khi làm nan sợi tre, mây của ta chính là một phát minh sáng tạo quý báu. Tùy thanh tre, cây mây to, nhỏ mà quyết định hành động chẻ chẵn hay chẻ lẻ. Để tạo một cỡ sợi mây, nếu chẻ cây mây nhỏ làm tư, làm sáu thì chẻ cây to hơn làm bảy hoặc chín sợi .
Các nan sau khi chẻ được đem chuốt để có những sợi mây quyến rũ, phẳng bóng, sau đó được phơi ngoài nắng cho thật khô, để nước trong sợi mây thoát hết ra ngoài. Để cho mẫu sản phẩm có độ phong phú về sắc tố, sau khi sấy những sợi mây sẽ được nhúng vào những chậu lá cây sòi băm nhỏ đã được nấu sôi. Đây là cách tạo màu trọn vẹn tự nhiên, không hóa chất giúp cho mẫu sản phẩm mây tre đan của Phú Vinh không gây hại cho sức khỏe thể chất người sử dụng và có độ bền màu sắc cao tới 30-40 năm .
Chất lượng và mỹ thuật sợi mây là một trong hai yếu tố quyết định hành động giá trị của loại sản phẩm mây đan. Người Phú Vinh vốn có kinh nghiệm tay nghề rất cao. Họ hiểu thâm thúy cây mây, thứ vật tư quan trọng nhất của nghề mây, thuộc nết thuộc tính từng cây, từng sợi mây. Sản phẩm mây được làm ra ở đây đã đạt đến đỉnh điểm nhất trong nghệ thuật và thẩm mỹ đan mây lúc bấy giờ của Nước Ta. Thành công này trước hết thuộc về công lao những nghệ nhân .
Ngày nay, những khâu cắt tiện, pha chẻ và chuốt nan tre, nứa, giang, tuy nhiên, mây, guột … đã từng bước được cơ giới hoá, nhưng mọi loại sản phẩm mây tre đan hạng sang đều phải thao tác thủ công bằng tay, nên nghề đan cũng có khuôn mực của nó, ấy là giải pháp và kỹ thuật đan, cài. Dù là thợ hay nghệ nhân, không ai hoàn toàn có thể vượt ra ngoài khuôn mực ấy. Chẳng hạn, khi đan những loại dần, sàng, thúng, nia, lồng bàn …, đã đan lóng mốt là chỉ được bắt nan lóng mốt, nếu đan lóng đôi chỉ được bắt đều nan lóng đôi. Đan sai lóng là lỗi ngay. Trong nghề đan mây cũng thế, khi đan chân dung đã bắt năm thì phải đè năm, bắt sáu hoặc bốn đều bị lỗi .
Sản phẩm mây tre đan có rất nhiều loại nhưng được phân thành 4 nhóm cơ bản : Hàng đĩa ( nan mỏng mảnh, không có cạp, đan lát đơn thuần, hàng không chắc như đinh ) ; Hàng rô ( nan mỏng mảnh, có cạp, đan lát nhiều lần tạo lồ nhỏ, hàng tương đối chắc như đinh ; Hàng tê ( nan dày phải vót, đan lát đơn thuần, hàng trưởng thành nhưng không thoáng ) ; Hàng lô ( nan dày, đan lát có cốt ( khuôn hàng ), hàng trưởng thành chắc như đinh ) .
Trong những nghề bằng tay thủ công, nghề mây, tre hiện đang bảo tồn được truyền thống cuội nguồn khá tốt. Nét đặc trưng truyền thống lịch sử trong mẫu sản phẩm mây tre là hình dáng đơn thuần, mộc mạc nhưng kỹ thuật đan rất tinh xảo. Không thể phủ nhận, nghề mây tre đan đã xử lý công ăn việc làm cho một lượng lớn lao động nông thôn, mang lại nguồn thu nhập không thay đổi cho người lao động. Hiện nay, sản phấm mây, tre, giang đan của Phú Vinh đã chen chân vào được những thị trường không dễ chiều như : Nhật Bản, Mỹ, Hà Lan, Đức, Tây Ban Nha … Mây tre đan cũng đã trở thành một hàng hoá có trong hạng mục xuất khẩu sang thị trường những nước. Thị trường xuất khẩu mây tre đan ngày càng lan rộng ra và giá trị kim ngạch thu được ngày càng nhiều, được xếp vào nhóm những hàng hoá xuất khẩu quan trọng của nước ta lúc bấy giờ. Nhưng để mây tre đan trở thành hàng hoá thương mại, những làng nghề cần có nhà tổ chức triển khai sản xuất, những doanh nghiệp xuất khâu có quy mô lớn, trọng nghệ thuật và thẩm mỹ, biết mày mò thị hiếu, thị trường .
Phương thức sản xuất của làng nghề song song sống sót hai cách : Hoặc là lấy mẫu ở những cơ sở thu gom, rồi tự mua nguyên vật liệu, thực thi sản xuất, gia công sản phẩm, sau khi được một số lượng nhất định thì mang đi bán. Hoặc là làm trực tiếp tại nhà những hộ kinh doanh thương mại theo kiểu làm công ăn lương .
Người Phú Vinh cha truyền con nối làm nghề này, nhà nào cũng có người làm nghề mây tre đan, từ người trẻ tuổi trai tráng, phụ nữ đến người già, trẻ nhỏ. Trước đây, mẫu sản phẩm từ mây tre đan đa phần là vật dụng ship hàng đời sống hoạt động và sinh hoạt hàng ngày như thúng, mủng, dần, sàng, túi, hộp … Đến nay đã phát minh sáng tạo được hàng trăm mẫu hàng xuất khẩu như : đĩa mây, lẵng mây, làn mây, chậu mây, bát mây ; loại sản phẩm mỹ nghệ như : đồ trang trí, chao đèn, rèm cửa, tranh chân dung, cảnh sắc, hoành phi, câu đối, bàn, ghế, sa lông ; đồ nội thất bên trong khách sạn, nhà hàng quán ăn bằng tre trúc .
Hiện nay trên địa phận xã Phú Nghĩa đã hình thành 16 doanh nghiệp, tổng hợp sản xuất và kinh doanh thương mại những loại sản phẩm mây tre đan xuất khẩu, trong đó có 9 doanh nghiệp kinh doanh thương mại tập trung chuyên sâu tại Khu công nghiệp Phú Nghĩa đã được quy hoạch, số còn lại là những doanh nghiệp, tổng hợp sản xuất nhỏ nằm trong những hộ dân. Để đưa những tác phẩm mây tre đan nổi tiếng của Phú Vinh đến với người tiêu dùng trên khắp những lục địa, rất cần sự góp phần vô cùng quan trọng của những doanh nghiệp này .
Trong số những doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu mây tre đan mạnh nhất của Phú Vinh, phải kể đến Công ty Trách Nhiệm Hữu Hạn Đoàn Kết 1. Được hình thành và tăng trưởng trong cái nôi làng nghề của xã Phú Vinh, huyện Chương Mỳ, từ quy mô khởi đầu là hộ sản xuất mái ấm gia đình, tô sản xuât thành viên, qua từng bước tăng trưởng, đến nay, Công ty Trách Nhiệm Hữu Hạn XNK Đoàn Keết 1 đã trở thành một trong những doanh nghiệp số 1 trong nghành sản xuất, xuất khẩu mây tre đan, thủ công bằng tay mỹ nghệ, với 3 cơ sở sản xuất có tổng diện tích quy hoạnh gần 20.000 mét vuông nhà xưởng, lôi cuốn gần 200 lao động liên tục trực tiếp tại những cơ sở của Công ty và hàng trăm lao động thời vụ tại những cơ sở vệ tinh, những hộ mái ấm gia đình, góp thêm phần cải tổ thu nhập, xóa đói, giảm nghèo cho bà con ở những khu vực nông nghiệp, nông thôn. Thu nhập trung bình của cán bộ công nhân viên chức trong Công ty là 1,8 triệu đồng / người / tháng. Sản phẩm của cho những doanh nghiệp mây tre đan tiếp cận những nguồn vốn tín dụng thanh toán, ngân hàng nhà nước, tương hỗ doanh nghiệp tăng trưởng thị trường, thực thi thương mại tại những thị trường trọng điểm ; tương hỗ kinh tế tài chính, thiết bị, những thông tin tương quan đến thị trường, mẫu sản phẩm mây tre, bằng tay thủ công mỹ nghệ trên quốc tế, tạo sức mạnh link giữa : Nhà nước – Nhà Doanh nghiệp – Nhà Nông, để đưa vị thế xuất khẩu mây, tre đan Nước Ta lên một tầm cao mới, góp thêm phần gìn giữ tôn vinh những giá trị truyền thống lịch sử của làng nghề, tạo việc làm cho phần nhiều những người nông dân làm nông nghiệp ở nông thôn. Đó cũng là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta đang chăm sóc xử lý yếu tố Tam nông .
Với hơn 400 hộ làm nghề năm 2002, Phú Vinh được công nhận là làng nghề truyền thống cuội nguồn mây tre đan. Xóm Thượng, xóm Hạ, Đầm Bung, Gò Đậu là điểm đến, đồng thời cũng là nơi dừng chân cho mỗi ai có dự tính du lịch làng nghề hay yêu thích đồ mây, tre, giang đan .
Vào thời vua Thành Thái, làng nghề truyền thống cuội nguồn Phú Vinh có 09 cụ nghệ nhân đã được nhà vua phong sắc. Thời nào cũng vậy, lớp nghệ nhân cao tuổi, tài hoa, yêu nghề, bám trụ với nghề, đã truyền nghề lại cho con cháu họ, đưa tên thương hiệu nghề đan mây Phú Vinh tăng trưởng lên tầm cao mới. Câu lạc bộ Nghệ nhân Phú Vinh được xây dựng năm 2007, tập hợp được 19 nghệ nhân và thợ giỏi tham gia, trong đó, người cao niên nhất 85 tuổi và trẻ nhất là 25 tuổi. Câu lạc bộ này với mục tiêu chính là tập hợp những nghệ nhân, thợ giỏi đoàn kết sát cánh, cùng phát huy những kĩ năng thẩm mỹ và nghệ thuật của mình để giữ gìn, bảo vệ nghề truyền thống cuội nguồn, phát minh sáng tạo ra nhiều mẫu mã đẹp, nhiều tác phẩm mới, phân phối nhu yếu thị trường quốc tế trong hội nhập lúc bấy giờ .
Đã là thợ làng nghề Phú Vinh, không ai là không biết đến tên tuổi của cố nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu ( 1905 – 1983 ). Cụ là người làng Phú Vinh, có đôi bàn tay khôn khéo đến lạ kỳ. Cụ là nghệ nhân thành công xuất sắc tiên phong đan ảnh chân dung Bác Hồ bằng vật liệu dây mây truyền thống lịch sử. Khi còn sống, cụ Khiếu vẫn từng nói : “ Nghề đan mây – một nghề cho ra nghề quả là khó nên chỉ được gọi là thành công xuất sắc khi làm được ra những mẫu sản phẩm mỹ nghệ có hồn. Khi ta đang cầm sợi mây đan, ta chợt thấy chim vồ cánh bay, càng ngắm càng thấy chim bay cao dần. Tết hoa cũng vậy, làm thế nào để người ngắm mà thấy hoa nở tươi hơn, duyên dáng hơn ” .
Dùng sợi mây, nan tre, để làm được việc đã khó, nhưng còn khó hơn nhiều khi dùng nó để miêu tả phong thái, dáng điệu một chân dung con người. Nếu như những hoạ sỹ vẽ tranh được dùng tới 7 màu cơ bản để bộc lộ tác phẩm, thì với nghệ nhân đan mây, chỉ hoàn toàn có thể dùng 2 màu đen, trắng. Màu đen là màu của cật giang được nhuộm từ nước quả bàng, còn màu trắng là màu trắng ngà tự nhiên của dây mây. Với 2 màu ấy, nghệ nhân phải điều tra và nghiên cứu, giám sát, đan làm sao cho toát lên cái hồn của tác phẩm. Tả cảnh sắc hoàn toàn có thể đồng ý, nếu có sai sót kỹ thuật, còn tả chân dung một con người phải làm thế nào vừa đẹp vừa giống, là điều cực khó. Nếu đẹp mà không giống thì cũng bỏ đi, nếu giống mà lại không đẹp thì cũng vô ích .
Cố nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu là người thành công xuất sắc trong nghề đan mây tả cảnh sắc và tả chân dung người, đến đời con trai là nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh, đã rất thành công xuất sắc trong nghành nghề dịch vụ nội thất bên trong mây tre đan. Ông Tĩnh vẫn đang tiếp nối nghề truyền thống cuội nguồn cha ông, hàng ngày lưu giữ những tinh nghệ, thưởng thức tỷ mỷ của cha mình như một bảo vật. Con trai ông Tĩnh là Nguyễn Văn Quang 22 tuổi, nhập ngũ năm 2004, đến đầu năm 2007, Quang rời quân ngũ về nối nghiệp cha ông. Tác phẩm đầu tay của anh Quang là một cái lọ lục bình cao 4,1 m, được sách kỷ lục Nước Ta công nhận trong Hội hoa 2009, đã hoàn thành xong, trên mặt thành lục bình ấy được tả 4 điểm nhấn gồm Chùa Một Cột, Khuê Văn Các, Tháp Rùa và Rồng thời Lý đang bay lên. Đây là khu công trình do Quang phong cách thiết kế, anh trai Quang là Nguyễn Văn Bình làm cốt rồi cả nhà thi công đan từ ngày 10/10/2007. Với mái ấm gia đình nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh, khu công trình này mang giá trị ý thức lớn lao không hề quy đổi thành tiền. Đây là tác phẩm đầu tay của cháu nội cố nghệ nhân Khiếu, dành dâng Tặng Kèm Đại lễ ngàn năm Thăng Long – Thành Phố Hà Nội .
Tiếp nối lớp nghệ nhân lão làng, anh Hoàng Văn Hạnh và chị Nguyễn Thị Hân là những người tiên phong có sáng tạo độc đáo phối hợp tinh hoa của hai làng nghề gốm Bát Tràng và mây tre đan Phú Vinh, tạo ra một loại loại sản phẩm mỹ nghệ mới – gốm sứ quấn mây. Ý tưởng tích hợp sợi mây, sợi giang với gốm sứ đã được anh Hạnh ấp ủ từ mấy chục năm nay. Đó là những năm 90 của thế kỷ trước, khi nghề mây tre đan ở Phú Vinh bị ” tắc ” đầu ra, dân cư đổ xô đi làm hàng chợ như rổ, rá … để kiếm sống. Xót xa và trăn trở với việc giữ nghề, anh Hạnh đã vào Đồng Nai, TP. Hồ Chí Minh tìm kiếm thị trường. Tại đây, anh đã nảy ra dự tính tích hợp cói với sứ Tỉnh Bình Dương và được khách quốc tế rất thích, đặc biệt quan trọng là hành khách Pháp. Sau 4 năm bươn chải nơi đất khách, anh trở ra Bắc và tìm thấy ở gốm Bát Tràng có nhiều tông màu rất họp với màu trắng ngà và màu sẫm của mây Phú Vinh, tạo nên những mảng sáng tối cho mẫu sản phẩm .
Phát hiện của anh đã được bàn tay khôn khéo của người vợ chắp thêm cánh với những mẫu mã độc lạ. Sản phẩm mây quấn gốm của anh chị gồm gần 60 mẫu mã khác nhau, điển hình nổi bật bởi tính độc lạ, đã giành được nhiều huy chương vàng trong những kỳ hội chợ .
Sau hoà bình lập lại, theo chủ trương của Đảng và Nhà nước, những nghệ nhân Phú Vinh đã không quản ngại phân tán nghề, ra đi truyền nghề cho nhiều địa phương trong và ngoài Tỉnh. Ví như cụ Trần Văn Rắn đi truyền nghề ở Hà Nam, cụ Ngô Văn Phàn và Trần Thị Chuyện đi truyền nghề cho tỉnh Tỉnh Thái Bình và nhiều cụ khác đi truyền cho nhiều địa phương những tỉnh bạn. Tính đến nay, những lớp nghệ nhân ở làng nghề Phú Vinh đã nhân cấy nghề cho toàn bộ 12 tỉnh, thành phố trên cả nước, học và duy trì nghề mây, tre đan. Hiện nay, nhiều thế hệ nghệ nhân như : Nguyễn Văn Khiếu, Nguyễn Văn Kinh, Nguyễn Văn Kiệu, Hoàng Văn Khu … tuy họ đã ra đi, nhưng sự nối tiếng với đôi bàn tay vàng được ghi nhận qua những tác phẩm đạt giải quốc tế vẫn còn lưu danh tên tuổi những cụ .
Nói đến truyền nghề ra quốc tế, phải nhắc tới nghệ nhân Nguyễn Văn Trung. Năm 1980 ông được khuyến mãi giải “ Tuổi trẻ phát minh sáng tạo ” tại Liên Xô và làm giảng viên mây tre tại trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp TP.HN. Với kĩ năng của mình, năm 1983 ông được Ủy Ban khoa học Nhà nước và Bộ Đại học cử sang nước Cộng hòa Cu Ba làm chuyên viên giúp nước bạn giảng dạy về làm hàng thủ công bằng tay mỹ nghệ. Trong 4 năm nhận trách nhiệm ( 1982 – 1987 ), ông Trung đã thiết kế xây dựng và giảng dạy được một xưởng nghề cho nước bạn, xử lý việc làm cho 300 công nhân. Năm 1987 trước khi trở về nước ông làm khuyến mãi nhân dân Cu – Ba bức chân dung vị lãnh tụ Phi-đen Ca-xtơ-rô bằng vật liệu mây .
Năm 2007 ông xây dựng Trung Tâm Dạy Nghề Tư Thục Mây Tre Đan Phú Vinh được Ủy Ban Nhân Dân Thành phố phê chuẩn. Trung tâm giảng dạy được 4.300 lao động ở TP. Hà Nội và những tỉnh khác như : Hòa Bình, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Hà Giang, Tỉnh Nam Định, Quảng Nam, Tỉnh Quảng Ngãi. Bản thân ông cũng đã đào tạo và giảng dạy cho 600 lao động ở những địa phận khác nhau của khác tỉnh thành. Trong đó có 320 lao động là hội viên hội nông dân như : xã Nam Phương Tiến, Tân Tiến, Phú Nghĩa, Đông Phương Yên, Quảng Bị, Hoàng Diệu. Sau khi học xong 65 % học viên thao tác tại công ty và có thu nhập không thay đổi. Ngoài việc làm của công ty ông dành thời hạn và tận tâm đào tạo và giảng dạy đội ngũ thợ trẻ kế cận. Ông còn liên tục tổ chức triển khai dạy nghề và tạo công ăn việc làm cho người khuyết tật. Đặc biệt mở 22 lớp dạy nghề không tính tiền cho hơn 600 người khuyết ( 1 lớp nghề với ngân sách khoảng chừng 50 triệu 1 lớp ). Một mặt giảng dạy và dạy nghề cho những người khuyết tật mặt khác thu mua hàng của những người khuyết tật không lấy lãi .

Với tài năng và những đóng góp của mình ông được nhận rất nhiều bằng khen, giấy khen, các chứng chỉ quốc gia, quốc tế. Ông vinh dự được Hiệp hội làng nghề Việt Nam phong tặng “nghệ nhân làng nghề năm 2005”, UBND Tỉnh Hà Tây phong tặng “nghệ nhân Hà Tây năm 2006”, UBND TP Hà Nội phong tặng “Nghệ nhân dân gian 2009”. Ông cũng được nhiều lãnh đạo cao cấp của Nhà nước đến thăm và động viên. Năm 2015 ông được UBND TP Hà Nội tặng bằng khen là điển hình tiên tiến trong phong trào thi đua yêu nước ngành Công Thương. Sự cống hiến và lòng yêu nghề của ông thực sự là một tấm gương sáng để thế hệ ngày nay noi theo.

1. Cụm di tích đình – quán Phú Vinh

Cũng như những làng nghề khác, người dân Phú Vinh có những thiết chế tín ngưỡng tôn giáo để thờ tự những vị thần thánh đã âm phù trợ giúp cho dân làng được khang thịnh. Đến thăm làng nghề, hành khách hoàn toàn có thể ghé thăm những di tích lịch sử như đình, quán Phú Vinh .
Căn cứ vào những tư liệu Hán Nôm có trong di tích lịch sử và thần thoại cổ xưa lưu truyền trong dân thôn thì đình – quán Phú Vinh thờ tứ vị Thượng đẳng thần là : Vương mẫu Vũ Thị Phương, An Định chúa thượng, Cương Nghị chúa thượng và Diên Phúc chúa thượng. Sự tích về những thần hoàn toàn có thể tóm tắt như sau :
Thời Hậu Lê, ở thôn Hương Nhân có một người họ Nguyễn tên Luân, vợ là Trịnh Thị Tuyên là người hiền lành nhân hậu, luôn làm điều tốt với mọi người nhưng hai người lấy nhau đã lâu mà vẫn chưa có con nối dõi. Một đêm, bà Trịnh Thị Tuyên nằm mơ thấy một vầng hào quang đỏ vây quanh nhà và thấy có ba ngôi sao 5 cánh giao nhau, mây lành kéo đến rồi bà thấy trước mặt có ba đóa sen trắng toả hương thơm ngát, bà liền ngắt lấy, đùng một cái hoa kết thành quả. Ngày 10/11 sinh ra một cái bọc trong đó có 3 viên ngọc trắng, sau Open 3 người con trai có diện mạo khác thường. Nguyễn Trác Luân làm lễ tạ ơn trời đất và những thần linh rồi làm lễ đặt tên cho người con thứ nhất là Nguyễn Diên Phúc, người con thứ hai là Nguyễn An Định và người con thứ ba là Nguyễn Cương Nghị .
Ba bạn bè lớn lên ngày ngày chăm học văn, rèn võ, trở thành những người văn võ toàn tài. Vào thời Lê cảnh Hưng, có tên phản tặc Vũ Đình Dụng dấy binh làm phản ở vùng Thành Phố Lạng Sơn, triều đình rất lo ngại. Nhà vua cho mời quần thần đến bàn luận, có người tâu rằng nhà họ Nguyễn có ba bạn bè sinh cùng một ngày, có tài đức hơn người hoàn toàn có thể phá được giặc dữ. Nhà vua bèn sai sứ giả đến nhà mời ba bạn bè ra giúp nước .
Ba đồng đội ra trận, chém chết Vũ Đình Dụng, quân phiến loạn mất tướng như rắn mất đầu không phá mà tan. Ba đồng đội thắng trận quay trở lại, nhà vua vui mừng mở tiệc chiếu đãi quân sĩ, thưởng công phong chức cho ba đồng đội là Quận công và giữ lại kinh thành để phò vua giúp nước .
Tháng ngày thấm thoắt, bỗng đến ngày 09/6, ba ông nằm mơ thấy một người mặc áo xanh, cầm cờ vàng tự xưng là Thiên sứ quỳ ở trước sân nói rằng : Thượng đế có sắc chỉ triệu ba người về trời. Sau đó đến giờ Tuất ngày 10/6, ba ông không bệnh tật mà tự hoá. Nhà vua vô cùng thương tiếc đã cùng với những quan trong triều lo việc an táng rất hậu, lại sai bộ Lễ soạn sắc phong thần cho ba ông làm Thượng đẳng phúc thần .
Thái phi Vũ Thị Phương có mẹ bà là Lê Thị Quỳnh, một đêm nằm mộng gặp long xà, sau sinh ra thái phi vào ngày 17/7. Lúc sinh ra bà có diện mạo vô cùng diễm lệ, dung nhan hoa nhường nguyệt thẹn, mắt nhìn như ánh thu ba, vầng trán mưu trí toả sáng như ánh sao băng. Khi được tuyển vào kinh thành, bà thường đi ra thành ngoại thăm hỏi động viên dân cư. Một lần ngự giá đến vùng Phú Hoa Trang, thấy đây là vùng địa linh hoàn toàn có thể làm nơi lập đền thờ cúng, bà bèn phát kim ngân, tài lộc ban phẩm tước cho phụ lão trong trang và cho 8.000 quan tiền để mua ruộng cho dân cày cấy .
Ngày 10/3 Thái phi thấy trong người stress, rồi ngày 11/3 không bệnh tự nhiên mà hoá. Hoàng đế biết tin cử bộ Lễ viết sắc phong thần, ban cho Phú Hoa Trang được dựng miếu đền phụng thờ Tam vị chúa thượng và Thái phi, ngàn năm hương hoả không khi nào dứt. Miếu đường tôn nghiêm, quốc đảo dân cầu tất thảy đều linh ứng, truyền mãi đến nay .
Đình Phú Vinh được thiết kế xây dựng trên một thế đất cao ráo, thoáng đãng nhìn về hướng Bắc – Tây Bắc, gần đường liên xã. Nguyên xưa đây là một ngôi đình cổ tương đối lớn trong vùng, được dựng theo kiểu của đình Đình Bảng ( TP Bắc Ninh ) ngày này với nhiều khuôn khổ khu công trình : Đại bái, Trung cung, Hậu cung, nhà tả văn, tả hữu mạc, nghi môn … Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, một phần ngôi đình đã bị xuống cấp trầm trọng, không có điều kiện kèm theo tu sửa, những khuôn khổ khác được sử dụng vào những việc làm ship hàng cho kháng chiến nên đến nay cũng không còn. Dấu tích còn lại của ngôi đình cổ đến ngày này là toà nhà Tả văn ( nay là toà Đại bái ), một chân đá tảng có đường kính 80 cm chạm viền cánh 14 sen tròn với tâm cánh sen là một dải mây cụm hình khánh và một lượng không ít những viên ngói mũi, loại bản rộng, mũi dày có nổi hình hoa cúc. Thông thường chân đá tảng của những ngôi đình làng hiếm khi có chạm khắc, cho nên vì thế qua chân đá tảng còn lại ở đình Phú Vinh ta hoàn toàn có thể đoán định, ngôi đình trước kia đã được làm rất công phu .
Đình Phú Vinh ngày này được bố cục tổng quan theo kiểu chữ đinh gồm toà Đại bái và Hậu cung là hiện điện của lần trùng tu gần dây trên cơ sở ngôi nhà tả văn của đình cũ .
Nhìn bên ngoài, Đại bái đình Phú Vinh được làm kiểu tường xây, hồi bít đốc, tay ngai với hai mái chảy lợp ngói ri cổ. Vào bên trong, lòng nhà Đại bái được chia làm ba gian hai dĩ không đều nhau, trong đó gian giữa rộng 3 m được lát nền trũng hơn những gian bên tạo kiểu sàn lòng thuyền như những ngôi đình cổ thời Lê .
Hậu cung gồm 3 gian nhà dọc được tiếp nối từ gian giữa Đại bái vào. Đây là khu công trình mới được tôn tạo nên làm theo kiểu lòng nhà cuốn vòm, phía ngoài lợp ngói ri có đắp bờ nóc và bờ chảy. Trong cung có xây bệ thờ bằng gạch trát vữa tạo gờ chỉ, trên đó đặt 1 số ít đồ thờ tự như : mâm ấu, giá đài, bát hương, hòm sắc và ba cỗ long ngai bài vị thờ tam vị thượng đẳng thần. Bài vị ở giữa ghi : Hộ quốc bảo cảnh thi huệ An Định chúa thượng, bài vị bên phải ghi : Thông minh chính trực dũng quyết Cương Nghị hoàng thượng và bài vị bên trái ghi : Hiển uy linh ứng chiêu tín Diên Phúc hoàng thượng. Đây là những cỗ long ngai bài vị được làm vào thời Nguyễn với những đường chạm khắc tỉ mỉ, được sơn son thếp vàng tỏa nắng rực rỡ .
Quán Phú Vinh : Từ đường liên xã đi qua lối rẽ vào đình làng ta sẽ gặp ngôi quán, ngay bên trái đường kiến thiết xây dựng nhìn theo hướng Tây – Tây Nam. Thẳng theo lối đi chính từ cổng nhỏ làm đơn thuần vào, qua một khoảng chừng sân rộng có cây gạo cổ thụ ta sẽ gặp Đại bái quán Phú Vinh .
Nhìn bên ngoài, Đại bái quán Phú Vinh được làm kiểu tường xây, hồi bít đốc, tay ngai với hai mái chảy. Vào bên trong, Đại bái được chia làm ba gian hai dĩ nhỏ. Tương ứng với những gian là bốn bộ vì đỡ mái được làm theo hai kiểu thức khác nhau chút ít trên mặt phẳng 5 hàng chân cột. Hai bộ vì gian giữa làm kiểu : “ thượng giá chiêng, hạ kẻ chuyền, tiền kẻ, hậu bẩy ” còn hai bộ vì gian hồi được làm kiểu “ thượng chồng rường con nhị, hạ rường cụt, tiền kẻ, hậu bẩy ” .
Toà Hậu cung quán Phú Vinh gồm ba gian với 3 lối đi vào trong cung, phía trên lối đi chính có treo bức hoành phi gỗ đề 3 chữ Hán “ Trạc quyết linh ” ( Linh thiêng vời vợi ). Trong cung, từ gian thứ hai vào có làm sàn gỗ lửng, sàn gian giữa để một số ít đồ thờ tự như bát hương, giá đài, cây nến … Gian trong cùng làm khám gỗ bưng kín ba phía bằng ván mỏng dính, mặt trước khám mở cửa bức bàn 4 cánh, sườn bên tả có mở hai cánh nhỏ đặt cầu thang lên xuống. Trong khám đặt tượng thờ đức Vua bà trên cỗ long ngai và 1 số ít đồ thờ tự khác .
Trang trí trên kiến trúc gỗ quán Phú Vinh được làm đơn thuần mà thanh thoát. Thân những xà, kẻ đa phần bào soi vỏ măng. Các kẻ, bẩy chạm lá lật, những con rường chạm vân xoắn và mây cụm cách điệu, những con vật linh được chạm cách điệu kiểu hoa lá. Những mảng chạm được sắp xếp xen kẽ nhau với lối chạm nổi theo phong thái nghệ thuật và thẩm mỹ thời Nguyễn đã tạo ra sự sinh động và mê hoặc cho kiến trúc quán Phú Vinh .

2. Lễ hội truyền thống làng Phú Vinh

Hàng năm cứ vào dịp trung tuần tháng 7 âm lịch, làng Phú Vinh lại mở hội. Đây là tiệc tùng khá lớn của dân cư vùng này. Để chuẩn bị sẵn sàng cho mở hội đám, từ tháng 6 làng đã họp định đám với thành phần là tộc biểu những họ và những cụ từ 60 tuổi trở lên, cũng có năm Lý trưởng lan rộng ra thành phần họp cho mời tổng thể giai đinh trong làng cùng tham gia. Nếu sau khi họp toàn dân thống nhất “ ăn đám ” thì mở màn bầu ra những ban bệ sẵn sàng chuẩn bị cho tiệc tùng, ban tế và hành văn, tế chủ. Những người được bầu ra phải tự học thuộc vai được phân công, sau lễ nếu ai mắc lỗi do không thuộc quy tắc sẽ bị làng phạt. Cùng đó những thành viên trong ban trống, ban nhạc tế chuẩn bị sẵn sàng rèn luyện và cử người đi mời phường hát ở Sơn Tây về để góp vui cho hội. Riêng những phiên tuần phải lo việc giữ gìn bảo mật an ninh trật tự cho làng nên họ thường đan một số ít rọ tre để nhốt những người có hành vi không đứng đắn, không tôn trọng nhau trong liên hoan .
Bắt đầu từ 01/7 dân làng sửa soạn san đường, may quần áo mới cho con cháu đi dự hội và thông tin tới dâu, rể, gái làng đi làm xa quê về làm lễ giải. Cổng chào bằng lá dừa được dựng ở những lối đi chính vào làng, dọc theo những lối đi đó còn được chôn những cây bông, cây nêu, cây đèn, cây pháo. Riêng cổng vào đình được tết hình tượng “ lưỡng long chầu nguyệt ” bằng rơm trên đó đề : “ Tiền cổ Phú Hoa Trang, hậu cải Phú Vinh ” ( thời tiền cổ là Phú Hoa Trang, sau cải làm Phú Vinh ) ở cả hai mặt trong và ngoài. Tất cả những việc làm này đến ngày 10 hoặc 12/7 phải hoàn tất .
Ngày 16/7 làng làm lễ “ mộc dục ”, mở màn từ đình sang quán. Nước làm lễ là nước mưa làng cho phiên tuần xin của mái ấm gia đình nào trong làng có bể nước to gánh về đổ vào chum từ trước, đậy kín lại đến hôm làng làm lễ. Nước mưa được đun với vàng tra cho thơm, để nguội rồi ban hành văn, tế chủ làm lễ bằng số khăn do những mái ấm gia đình hiếm muộn con cháu trong làng cung tiến, số khăn này sẽ được những mái ấm gia đình đó làm lễ xin về lấy lộc cho con cháu. Sau lễ mộc dục, phong mã cho những đức Thánh thì ban hành văn, tế chủ, đông xướng và hàng đô liên tục làm lễ phụng nghinh đức vua bà từ quán về đình dự hội. Tượng vương mẫu được rước vào trong cung và làm lễ yên vị. Từ ngày này, ở quán chỉ thắp hương thờ số quân hầu của vương mẫu, còn lại ở đình làm lễ tế nhập tịch, đến 12 giờ đêm tế yết bằng cỗ chay .
Làng Phú Vinh có hai làng anh cả kết nghĩa Yên Nội ( Quốc Oai ) và Phương Khê ( Chương Mỹ ), năm nào mở đám Phú Vinh sẽ mời anh cả đến trước một ngày và ngủ lại một đêm. Từ sáng 17/7 làng đem hai kiệu bát cống do những trai thanh gái lịch chưa có mái ấm gia đình mặc quần trắng áo nâu, đội khăn đỏ, thắt lưng bỏ múi bên hữu với con gái và bỏ múi bên tả với con trai khênh kiệu đi đón những anh cả. Trên kiệu có bày phù hương, hoa quả thật đẹp. Đi cùng đoàn rước có tàn, lọng, cờ quạt, bát bửu, đội nhạc, đội múa rồng và tổng thể những cụ ông, cụ bà trong làng đi đón anh cả. Thường cứ gặp kiệu anh cả ở đâu thì đón ở đấy. Khi đến đình, ba làng sẽ phân công nhau những chức vụ chủ tế, hành văn và đông xướng, thôn chủ trì làm nhân viên cấp dưới tế. Hương án tế được bày ở sân đình, sau đó dẫn lễ vào thượng cung. Buổi tế lê dài trong khoảng chừng 2 h30 ’ thì xong. Lễ vật dùng trong buổi tế trưa ngày 17/7 do 24 giáp trong làng chuẩn bị sẵn sàng gồm : 24 mâm xôi và 24 tựa tế ( vùng ngực của con lợn ). Tế xong làng thu cỗ để biếu những cụ lý dịch tân và cựu cùng những cụ cao tuổi trong thôn. Ngoài ra mỗi giáp phải làm một cỗ “ giai lan ” cho làng để tiếp đãi khách và rể, gái làng về lễ giải. Riêng khách anh cả, 24 giáp trong làng cử ra 48 chạ để ship hàng tiếp khách. Khi thụ lộc cứ mỗi mâm là 4 người thì phải có 2 là khách anh cả và 2 người khác đúng vai, đúng tuổi của làng cùng tiếp. Trong bữa ăn, mọi nghi thức tiếp khách diễn ra sang trọng và quý phái, nhã nhặn và hai bên đều tôn trọng lẫn nhau nên chưa khi nào xảy ra sai sót. Sau khi đón tiếp khách không thiếu, Phú Vinh lại mang kiệu rước để tiễn hai anh cả về .
Trong những ngày tiệc tùng, làng có 7 xóm thì mỗi xóm làm lễ chèo hát một ngày. Ngoài ra làng còn tổ chức triển khai những game show và diễn xướng dân gian như : đánh gậy, đánh cờ người, đập niêu, leo cầu đốt pháo, bịt mắt bắt dê, bắt vịt ao đình, mút mật, đua thuyền … Trò mút mật thường có hai người chơi một lần, mỗi người đứng một đầu của cái bàn ( cách nhau khoảng chừng lm ), người chơi bị bịt mắt, cầm một cây gậy tre dài lm, đầu gậy dính một bánh dày có chấm mật. Người chơi phải cố gắng nỗ lực đút được bánh dầy vào miệng của người kia, nếu đút trúng mồm sẽ được giải nhất, người ăn được giải nhì. Tuy nhiên ít khi có người giật giải mà thường thì người chơi bị dính bánh và mật khắp người gây nên những tiếng cười sảng khoái cho đám đông dân chúng .
Hội làng Phú Vinh rực rỡ nhất vẫn là trò đua thuyền. Trước kia, làng Phú Vinh nằm trong vùng đồng trũng ( đồng Thập cửu – đồng của 19 xã ) nên năm nào mở hội đám đều có thi đua thuyền để dân trong vùng tham gia. Thể lệ và phần thưởng gồm tiền, khăn đỏ, cơi trầu cho thuyền nhất chung cuộc được Lý trưởng cho niêm yết từ trước ở đình làng .
Thuyền bơi được đan bằng tre dài khoảng chừng 21 thước ta ( 8 m20 – 8 m30 ), sơn màu đen, thuyền nào có quai và chèo đấy, riêng dầm bơi do làng sẵn sàng chuẩn bị 2 bộ sơn màu đỏ gác sẵn ở đình. Mỗi thuyền có 16 quân bơi, 1 người cầm lái, 1 người cầm trống khẩu và 2 người Giao hàng. Quân bơi mặc áo có thắt lưng bó que màu đỏ. Mỗi đợt bơi chỉ có hai thuyền thi với nhau, ngoài những sẽ có nhiều thuyền dự trữ. Hết số đôi thi chọn sơ khảo rồi chung khảo ( nhất đấu nhất, nhì đấu nhì ). Đích phải đến cách nhau từ 400 – 500 m, những thuyền phải bơi từ hai bên theo hình chữ u, thuyền bên tả đi ngược chiều kim đồng hồ đeo tay ở vòng ngoài, thuyền bên hữu đi xuôi chiều kim đồng hồ đeo tay ở vòng trong. Giữa chặng bơi có cắm hai cây nêu con, những thuyền bơi phải lượn ra ngoài cây nêu mới đúng lao lý .

Trước khi bắt đầu thi, ở đình làng có đặt một bàn lễ, phía trước bàn lễ đặt hai bộ quai chèo, hai khẩu trầu và hai chèo lái theo thứ tự từ phải sang trái. Sau lễ trình múa dầm, người cầm lái hai thuyền đua đầu tiền phải làm lễ bốn lạy, sau đó thật nhanh chân chạy cướp lấy khẩu trầu để nhai, tiếp theo là cướp chèo và cướp quai chèo, rồi vừa chạy thật nhanh ra thuyền vừa xỏ chèo vào quai, người nào chạy ra đến thuyền đua của mình trước thì được xuất phát trước. Khi thuyền đua về tới đích, người cầm lái phái tiếp tục vác chèo chạy thật nhanh về gác lên đình, ai về đình trước coi như thắng cuộc.

Cuộc đua thuyền cứ thế diễn ra cho đến khi có thuyền thắng chung cuộc. Tuy nhiên năm nào đông nhất cũng chỉ diễn ra đến ngày thứ ba nếu không đân chúng sẽ quá mệt không hề xem tiếp được .
Ngoài tiệc tùng làng vào dịp tháng 7 âm lịch thì trong một năm, ở đình – quán Phú Vinh còn có lễ tế kỷ niệm ngày sinh và ngày hoá tam vị thượng đẳng vào 10/6 và 09 – 10/11 ; ngày 10/3 kỷ niệm đức Vua Bà đồng thời là ngày tế kỳ phước cầu an khang thịnh vượng cho toàn dân. Ngoài ra còn có lễ cơm xôi mới, lễ thần nông ( xuống đồng ), lễ Giao thừa đón năm mới, lễ hạ nêu … Các ngày sóc, vọng, tuần tiết khác cũng có làm lễ ở đình – quán làng .
Tương truyền, đức vua bà thờ ở quán Phú Vinh là nơi rất rất thiêng nên trong dân nếu ai có mất gì cứ đến quán kêu cầu là sẽ tìm lại được. Quán còn là nơi người ta đưa nhau đến thề nguyện mong thần chứng giám, hay là nơi phân định phải trái, ngay gian. Đặc biệt, nếu năm nào hạn hán quá lâu, làng sẽ tổ chức triển khai rước bát hương ở quán Phú Vinh lên Quán San ( quán hàng tổng ) để cầu đảo vũ. Đàn tế đặt ở đâu thì quan viên thường trực phải sẵn sàng chuẩn bị, Tri huyện sẽ trực tiếp đứng ra làm lễ, nha lại trong phủ huyện viết văn tế. Làm lễ xong, chủ tế bưng một bát nước đi vẩy khắp bốn hướng như những hạt mưa để nhắc nhở trời đất hãy thực thi trách nhiệm – hãy theo sự gợi ý của nhân gian mà gọi mây mưa về cho mọi miền no ấm. Cũng có một lần, sau nghi thức cầu đảo vũ trên mà không mưa thì nhân dân cả tổng phải rước tượng đức Vua Bà rời khỏi Hậu cung quán Phú Vinh lên để cầu mưa. Nghi thức rước tượng thánh như thế ta đã gặp trong lễ cầu mưa chùa Bối Khê ( Thanh Oai ). Trong tâm thức dân gian, chỉ với một nội dung cầu mưa, nguồn niềm hạnh phúc nông nghiệp của dân cư lúa nước, văn hoá truyền thống Việt đã biểu lộ ở những nghi lễ đa dạng chủng loại và phong phú, mang nhiều nét đẹp giật mình. Giải mã được những nghi lễ cổ Iruyền vừa vô hiệu hủ tục, vừa giữ gìn và phát huy truyền thống dân tộc bản địa là điều mà tất cả chúng ta luôn phải nghĩ tới .

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn