Làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ

Chuôn Ngọ có cây bồ đề

Có sông tắm mát có nghề khảm khay
Không phải ngẫu nhiên những câu ca dao trên đã ghi nhớ và ca tụng về làng Chuôn Ngọ. Đây là làng nghề nổi tiếng với nghề khảm trai được truyền từ nhiều đời, thuộc xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên. Xã cũng có tên Nôm là Chuôn và có nhiều cách lý giải về tên này như : vì ở đây có nhiều ao chuôm, đọc chệch từ “ chuôm ” mà thành ra “ chuôn ”, có người cho đây là từ rất cổ, chưa rõ ý nghĩa … Dưới thời phong kiến, Chuyên Mỹ thuộc tổng Thịnh Đức, rồi Thịnh Đức Thượng. Sau nhiều lần tách nhập, đến nay xã gồm những thôn : Chuôn Thượng, Chuôn Trung, Chuôn Hạ, Chuôn Ngọ, Bối Khê và Đồng Vinh .
Con đường liên xã nối từ quốc lộ 1A đến xã Chuyên Mỹ chạy qua những làng quê thanh thản, yên ả. Sông Nhuệ hiền hòa bao quanh là ranh giới xã Chuyên Mỹ và xã Tân Dân. Từ bên này sông nhìn sang, làng Chuôn Ngọ hiện ra qua những ngôi nhà thấp thoáng bóng cây. Đi hết cây cầu bắc qua sông Nhuệ sẽ tới những con đường làng lát gạch hay bê tông thật sạch, hành khách sẽ cảm nhận được sự sôi động của làng nghề đang kỳ thịnh vượng .

1.1. Quá trình hình thành và phát triển làng nghề:

Về tổ nghề khảm trai :
Sự tích về tổ nghề khảm trai được truyền với nhiều tích khác nhau .
Tạ Phong Châu trong sách “ Hà Tây làng nghề làng văn ” ( Sở Văn hóa thôn tin thể thao Hà Tây-1992 ) cho biết :
Có tích cho rằng, dưới thời vua Lê Hiển Tông ( 1740 – 1786 ), ở làng Thuận Nghĩa, Thanh Hóa có người làm nghề chài lưới rất khéo tay, tên là Nguyễn Kim. Một lần, nhìn những vỏ trai, hến ánh lên những sắc tố lộng lẫy như cầu vồng, bèn nảy ra ý nghĩ : đem mài nhẵn ra, mỏng mảnh như giấy, dán vào chân bàn thờ cúng. Sau đó, ông Kim đem những dụng cụ cưa đục dao ra cắt khoét hình hoa lá trên một miếng gỗ, rồi lại cắt những mảnh vỏ trai đem gắn chặt vào gỗ đã khoét hình. Làm thử thành công xuất sắc, ông Kim khởi đầu khảm trai vào bàn thờ cúng, do đó mà bàn thờ cúng đẹp lên lạ kỳ, ai thấy cũng khen ngợi. Dần dà, những đồ vật trong nhà từ cái hộp, khay nước, cho đến cột nhà, ông Kim đều đem khảm trai … Bà con trong làng đến chơi đều thích ngắm nghía những đồ vật được khảm, cùng nhau buôn chuyện, bình phẩm. Thế rồi, họ đi đâu thấy mành trai ốc nào đẹp đều mang về cho ông Kim. Nhiều người đến học hỏi ông cách khảm trai và làng Thuận Nghĩa trở thành làng nổi tiếng làm và dùng đồ khảm trai. Tin đến tai quan trấn thủ Than Hóa, hắn cho quân về làng ông Kim, thấy nhiều đồ đẹp thì lóa mắt và muốn cướp hết. Hắn ra lệnh bắt trói ông Kim là kết tội chém đầu. Nguyễn Kim kêu oan, sau được thả nhưng đồ vật khảm trai đã bị lấy đi hết. Sợ tên quan kia kiếm chuyện tiếp, Nguyễn Kim bỏ làng, đem vợ con ra bắc, đến làng Chuôn Ngọ ( xã Chuyên Mỹ, Phú Xuyên ) sinh sống bằng nghề chạm khảm. Ông liên tục truyền nghề cho dân làng nơi đây. Sau khi ông mất, nhiều người thợ khảm trai của làng ra Thăng Long làm ăn và mở ra phố Hàng Khay thời nay. Để tưởng niệm ông, họ lập đền thờ ông ở làng Cựu Lâu, tôn ông làm tổ nghề khảm trai xà cừ. Làng Cựu Lâu sau mở phố Tràng Tiền nên đền Cựu Lâu cũng không còn .
Chuyện về ông tổ nghề Nguyễn Kim còn được kể theo cách khác. Có người cho rằng ông không phải họ Nguyễn mà là họ Vũ, vốn theo học chữ, nhưng không đủ sống nên ông long dong khắp nơi, mò cua bắt ốc, rồi theo thầy địa lý. Cuối cùng đến làng Thụy Ứng ( Thường Tín ) học nghề làm lược. Ban đầu ông nghĩ ra cách cẩn thêm mảnh vỏ trai có màu biếc vào chiếc lược cài đầu, về sau làm khảm thêm vào những đồ vật dụng như khay, hộp, từ đó mà hình thành nghề khảm. Đến đời con thì dời ra Thăng Long, nhiều người biết nghề này cũng theo ra đó lập thành nghề, thành phố Hàng Khay …
Truyền thuyết khác ở làng cho biết, tổ nghề khảm là ngài Trương Công Thành, người thời vua Lý Nhân Tông. Ông vốn là một tướng tài, có nhiều công lao dẹp giặc ngoại xâm. Làm quan một thời hạn, ông lui về ở ẩn. Ông tiếp tục đi kiếm vỏ trai về khảm những đồ thờ cúng. Nhân dân Chuyên Mỹ học được nghề khảm trai của ông. Sau khi ông qua đời, những người thợ khảm ở Chuyên Mỹ thờ ông làm thành hoàng làng và tôn ông làm tổ nghề khảm .
Khó hoàn toàn có thể biết rõ là Trương Công Thành hay Nguyễn Kim, Vũ Kim – ai là tổ nghề thực sự của nghề khảm ở Chuyên Mỹ. Song cả ba câu truyện về những ông tổ nghề này đều cho thấy họ đã có công thông dụng, truyền dạy nghề cho nhân dân. Nghề khảm trai từng được sử sách ghi chép đã Open ở nước ta từ lâu, trước cả thời Nguyễn Kim và thời Lý. Từ thời Bắc thuộc, khoảng chừng thế kỷ 3 đến thế kỷ 5, đồ khảm xà cừ của ta đã có tiếng, được sử sách Tàu ca ngời là những bảo vật. Đến thời nhà Trần, kỹ thuật khảm đã phức tạp, trên nhều vật liệu ( gô, sừng, ngà, đồng … ). Những ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, Vân đài loại ngữ cho thấy nghề này còn tăng trưởng trong Nam, Chiêm Thành … Những điều đó cho thấy nghề khảm trai đã có truyền thống cuội nguồn truyền kiếp .
PGS.TS Đỗ Thị Hảo trong sách “ Chuôn Ngọ, làng khảm trai truyền thống cuội nguồn ” lại cho biết làng Chuôn Ngọ có ngôi đình làng thờ Trương Công Thành làm thành hoàng. Sự tích được viết trong bản thần tích hiện còn thì ông là người lang Ngọ, sinh ra đã khôi ngô tuấn tú, diện mạo lạ kỳ, thi đỗ Thái học sinh rồi đỗ tiếp khoa Bác học hoành từ, được Lý Đạo Thành gả con gái là Lý Tố Nương. Dưới thời vua Lý Nhân Tông, ông được giữ chức Thiêm sự ở doanh Vũ Đức, về sau ông theo Lý Thường Kiệt đánh Ung Châu, Châu Liêm, thắng trận được ban thưởng tước hiệu Phổ Quảng bá tuấn. Khi quốc gia thanh thản, ông từ quan, ngao du sơn thủy, ăn chay niệm phật. Đến ngày mùng 9 tháng 8 thì hóa tại am Hương Hải. Nhà vua nhớ công lao nên miễn cho dân thuế khóa phu phen để lo đèn hương, lại cho tiền để xây miếu thờ ông .
Dù bản thần tích không ghi rõ về việc truyền nghề của Trương Công Thành, tuy nhiên người dân Chuôn Ngọ hết thảy cho rằng vị tổ nghề khảm của họ chính là ngài. Trong lúc ngao du sơn thủy, ngài đã học được nghề khảm và truyền dạy cho nhân dân. Căn cứ những ghi chép còn lại của Lê Quý Đôn và những nguồn sử liệu khác, phối hợp với thần tích, ý niệm cũng như hiện thực thờ cúng tổ nghề của người dân Chuôn Ngọ, PGS.TS Đỗ Thị Hảo đã đánh giá và nhận định nghề khảm trai Open ở nước ta từ tối thiểu từ khoảng chừng thế kỷ thứ 5. Nói chung so với Chuyên Mỹ, hoàn toàn có thể người tiên phong đem nghề khảm trai về dạy cho dân làng Ngọ là tổ sư Trương Công Thành, rồi sau đó là những vị hậu tiên sư Nguyễn Kim hay Vũ Kim đã khiến nghề khảm tăng trưởng tinh xảo, nổi tiếng gần xa, trở thành nghề truyền thống cuội nguồn độc lạ, được nhiều người ưu thích. Và điều quan trọng không phải tìm ra người đích thực là tổ nghề mà chính việc người làng Ngọ đã bằng nhiều cách gìn giữ và phát huy được một nghề quý báu, mang truyền thống riêng, trải qua bao thăng trầm của lịch sử dân tộc đã sống sót đến ngày ngày hôm nay, làm giàu cho quê nhà và trở thành niềm tự hào của người Việt .
Các bước tăng trưởng làng nghề :
Từ lịch sử dân tộc hình thành và được tổ nghề truyền dạy, nghề khảm trai ở Chuôn Ngọ hình thành và tăng trưởng cùng những thăng trầm của lịch sử dân tộc. Không có những tư liệu thành văn ghi chép tỉ mỉ những bước tăng trưởng qua từng thời kỳ phong kiến. Song, từng thế hệ người dân Chuôn Ngọ hết đời này đến đời khác vẫn lưu truyền được một nghề quý như sợi dây xuyên suốt qua bao thế kỷ, để có một làng nghề giàu truyền thống lịch sử như thời điểm ngày hôm nay .
Các tư liệu gần nhất cho biết, trước cách mạng tháng Tám, làng Chuôn có 4 thôn : Thượng, Trung, Ngọ và Hạ. Chuôn Ngọ là nơi có nghề khảm tiên phong, rồi truyền ra những thôn khác, gồm cả thôn Bối Khê ( sát nhập từ huyện Ứng Hòa sang ). Những người thợ khảm Chuôn Ngọ link với nhau bằng tổ chức triển khai phường hội. Họ nuôi nấng, trợ giúp, truyền nghề cho nhau và trợ giúp nhau trong đời sống. Hàng năm họ đều tổ chức triển khai gặp mặt một lần, thường vào khoảng chừng đầu năm, họ biện lễ dâng tổ nghề tại đền thờ, biểu lộ truyền thống lịch sử uống nước nhớ nguồn. Trưởng phường là những người giỏi nghề, mái ấm gia đình toàn vẹn, có uy tín, được đa phần thợ cử ra. Thợ Chuôn Ngọ hành nghề theo quy mô mái ấm gia đình, mỗi nhóm có 5-7 thợ tùy việc làm, luôn có người thợ cả, thợ đục, giũa, tách và thợ phụ. Có nhiều nơi mời thợ Chuôn Ngọ đi làm hàng nên họ tổ chức triển khai thành những nhóm, gọi là đi làm đám, do đó việc đoàn kết, nuôi nấng, đùm bọc, san sẻ khó khăn vất vả như người thân trong gia đình trong mái ấm gia đình của những nhóm thợ là truyền thống cuội nguồn tốt đẹp ở đây. Các tài liệu còn lưu giứ được cho biết năm 1917 có người tên là Đào Thế Ất đã mở xưởng làm đồ khảm trai tại HĐ Hà Đông. Sản phẩm khảm tại đây rất phong phú : Trâm gài đầu, cơi trầu, hộp thuốc lá, quản bút, dụng cụ hút thuốc lào, khảm cán ô … xưởng cung ứng mọi nhu yếu do khách đặt hàng, ở đây có hàng trăm người thợ Chuôn thao tác. Các thương nhân lớn ở TP.HN đều về đây đặt hàng. Hàng khảm của người thợ Chuôn từ xưa không những được người trong nước yêu thích mà còn được xuất sang Anh, Hà Lan, Sinhgapore … Dưới thời thuộc Pháp nghệ nhân khảm trai cúng có những thành tựu cao trong nghề nghiệp. Năm 1942 loại sản phẩm khảm trai của ông Đào Phụng Kế ở số 8 phố Hàng Hành đã được bằng khen trong cuộc triển lãm ở Pari. Nhiều mẫu sản phẩm khảm trai quý và hiếm của những người thợ làng Chuôn đã được tích lũy và tọa lạc tại nhà kho lưu trữ bảo tàng của ông Maurice Long vào khoảng chừng năm 1898. Trong nhiều cuộc triển lãm ở Pháp, người thợ khảm Nước Ta đã nhận được bằng khen và ” mề đay ” với thương hiệu : ” Người thợ giỏi nhất của nước Pháp “. Triều đình Huế cũng khuyến mãi họ bằng khen, công nhận họ là ” những người thợ giỏi nhất Đống Dương “. Chính những khuôn mặt nghệ nhân như cụ Nguyễn Văn Phu ở xưởng Mỹ nghệ HĐ Hà Đông được bằng khen năm 1939 về sơn mài khảm bạc ; Cụ Hoàng Văn Trinh, Nguyễn Nhật Tăng, Nguyễn Phú Bút, Phạm Văn Lộ, Trần Bá Luân, Trần Bá ôn ở làng Chuyên Mỹ Ngọ phủ Thịnh Đức thượng huyện Phú Xuyên tỉnh HĐ Hà Đông ; Cụ Phạm Văn Siêu làng Chuyên Mỹ Thượng, Vũ Văn Toàn làng Chuyên Mỹ Trung, Đoàn Hân 99 phố Hàng Đào, Vũ Văn Hộ 11 phố Hàng Hành – Thành Phố Hà Nội, không những đả làm rạng rỡ nghề tổ của quê nhà Chuyên Mỹ mà còn góp phần vào truyền thống lịch sử khéo tay hay nghề của cả nước .
Tính chuyên môn hóa được biểu lộ rõ nét trong nghề khảm. Các thôn khác học nghề của Chuôn Ngọ nhưng cơ bản chỉ thực thi được những loại sản phẩm đơn thuần hoặc chỉ chuyên 1 số ít quy trình sơ chế nguyên vật liệu, còn những kỹ thuật tinh xảo, những mẫu sản phẩm yên cầu sự khôn khéo, tài hoa thì phần đa chỉ người Chuôn Ngọ thực thi được .
Cũng do tính chuyên môn hóa cao và sự liên hoàn trong chế tác mà việc truyền nghề ra ngoài từ những người con gái đi lấy chồng xa cũng khó hoàn toàn có thể triển khai được, dù lệ làng không cấm .
Trong kháng chiến chống Pháp, trong toàn cảnh chung của lịch sử vẻ vang, nghề khảm cũng như nhiều ngành nghề khác không có điều kiện kèm theo tăng trưởng. Các thợ khảm gặp nhiều khó khăn vất vả, phải bỏ nghề hoặc đến nơi khác làm ăn sinh sống .
Sau giải phóng 1954, quốc gia bước vào thời kỳ thiết kế xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, những làng xã được hồi sinh. Làng khảm trai Chuôn Ngọ cũng Phục hồi lại nghề truyền thống cuội nguồn bằng việc xây dựng Hợp tác xã bằng tay thủ công, tiên phong do cụ Nguyễn Văn Bệ làm chủ nhiệm, khu vực đặt nhờ nhà những cụ Diêm, cụ Ba Nhỡ, cụ Năm Để .
Đến thời kỳ cuộc chiến tranh chống Mỹ, nhiều thợ giỏi của làng tham gia kháng chiến và hi sinh gan góc. Thị trường lúc đó cũng bị thu hẹp nên nhiều nghệ nhân bàn tay vàng cũng phải bỏ nghề, từng phải quay lại về nghề cổ xưa của làng là nghề đánh cá. Hầu hết thợ khảm còn lại của làng chuyển sang sản xuất kim máy khâu, lược sừng và những mẫu sản phẩm lưu niệm làm từ xác máy bay Mỹ. Nghề khảm trai của làng gần như mai một .
Đến quy trình tiến độ HTX thủ công bằng tay tăng trưởng thành HTX thủ công bằng tay chuyên nghiệp, khởi đầu gặp nhiều khó khăn vất vả do công tác làm việc quản trị yếu kém, nhiều HTX tan dã ( Chuôn Thượng, Chuôn Trung ), còn lại duy nhất HTX Ngọ Hạ, do đó mà nghề khảm trai lại được duy trì và tăng trưởng đến thời nay .
Đến nay, HTX sơn khảm Ngọ Hạ đã góp thêm phần đáng kể trong sự nghiệp tăng trưởng kinh tế tài chính, văn hóa truyền thống của địa phương. Trong khoảng chừng 30 năm trở lại đây, khảm trai Chuyên Mỹ tăng trưởng can đảm và mạnh mẽ, cung ứng nhu yếu thị trường trong nước và xuất khẩu ra quốc tế với những mẫu sản phẩm thủ công bằng tay mỹ nghệ tinh xảo, khó nơi nào bì kịp .
Hiện nay, toàn xã Chuyên Mỹ có tới 97 % hộ dân sinh sống bằng nghề khảm. Sự tăng trưởng làng nghề còn tạo việc làm cho người dân những xã lân cận. Các mẫu sản phẩm ngày càng phong phú về chủng loại, chất lượng tốt, trang trí sinh động phân phối được nhu yếu và thị hiếu khách trong nước mà còn được xuất khẩu sang nhiều nước trên quốc tế. Năm 2005, lệch giá về tiểu thủ công nghiệp đạt 265 tỷ đồng / năm. Năm 2007, làng nghề khảm Chuôn Ngọ đã được Thương Hội làng nghề Việt Nam phong tặng thương hiệu “ Làng nghề tiêu biểu vượt trội ”, được phê duyệt quy hoach tăng trưởng làng nghề tích hợp với du lịch. Thế hệ trẻ Chuôn Ngọ vừa giỏi làm nghề, vừa giỏi tổ chức triển khai kinh doanh thương mại, sản xuất, đã trở thành những tỉ phú trẻ như Trần Bá Đình, Trần Bá Đàm, Nguyễn Đình Sáo, Nguyễn Phú Huynh …
Đến Chuyên Mỹ ngày hôm nay sẽ thấy nhiều ngôi nhà khang trang mọc lên, tạo thành một dãy kinh doanh sầm uất như phố thị. Điều đó cho thấy sự phong phú, no ấm trong đời sống nhân dân .

 1.2. Về nghệ thuât khảm trai

Sơn màu, thuốc vẽ là vật liệu của người họa sỹ dùng, chỉ màu của người thợ thêu, còn so với người thợ khảm thì vỏ trai, vỏ ốc chính là vật liệu nghề nghiệp của họ. Vỏ trai có nhiều loại : trai cánh mỏng mảnh vỏ, sẫm màu, trai thịt trắng có vỏ dày, trai nứa trắng và mỏng mảnh mình, trai Nông Cống có nhiều vân và thâm thịt. Ốc bể có loại ốc xà cừ, Open nhiều ở vùng Quy Nhơn, Thành Phố Đà Nẵng, Nha Trang, Phan Thiết. Hến bể lại có loại vỏ xác, có chất trắng như tuyết, dùng để khảm “ diện ” trong khảm chân dung, lại có cả màu vàng để cẩn hình cành cúc. Ngoài ra còn có một loại trai đặc biệt quan trọng gọi là cửu khổng ( có chín lỗ ở mép vỏ ) có vân sắc tố đa dạng chủng loại hơn màu cầu vồng. Các loại vỏ trai, vỏ ốc, vỏ xác thì dùng để làm mặt phẳng. Còn những loại mặt nổi như núi non, cánh phượng, công … thì phải dùng đến loại trai cửu khổng .
Từ vật liệu vỏ trai, người thợ khảm phải dùng nhiều sức lực lao động để triển khai xong một tác phẩm tranh khảm. Các khâu trong khảm gồm : sáng tác bản vẽ, mài, cưa, đục mảnh ; hạ mặt tranh khảm ; mài, đánh bóng mặt khảm. Trước đây, chủ đề trong những bức khảm thường là lựa từ những tích ở truyện Tam quốc, Văn vương cầu hiền, Giang Tả cầu hôn … hay khảm theo những mẫu ước lệ như tùng, trúc, cúc, mai, ngư, tiều, canh, độc. Về sau, đề tài có thêm những danh lam thắng cảnh của quốc gia như chùa Một Cột, Khuê Văn Các, Văn Miếu, khảm chân dung lãnh tụ Lê nin, Hồ Chí Minh … Khi đề tài được xác lập, người nghệ nhân sẽ sáng tác bản vẽ. Với cây bút chì, người thợ vẽ ngay trên những miếng vỏ trai, và họ hoàn toàn có thể thuộc nằm lòng. Khâu mài, cưa, đục những mảnh là khâu nặng nhất. Đối với mỗi mảnh vỏ trai, nghệ nhân gạn lọc được khoảng chừng 3-4 miếng, nếu vỏ trai bị cong thì đem ngâm nước rồi hơ đèn cho thẳng. Vỏ đều phải chẻ và dóc thành miếng. Vỏ của ốc xà cừ dể chẻ hơn vì có thớ, khi đục phải theo thớ, có khi thớ này rất mờ, phải tinh mắt mới thấy, đục phải khéo nếu không sẽ bị vỡ. Công đoạn mài miếng lại yên cầu sự kiên trì cao. Mài đến độ gần phẳng mới hơ mửa uốn, thường dùng đá ráp để mài, cho đến khi phần vỏ ngoài mòn hết và chỉ còn trơ lại lớp xà cừ. Độ dày mỏng dính của vỏ trai, vỏ ốc là khác nhau, do đó cần mài bằng tay mới bảo vệ được suôn sẻ, những loại máy móc chưa sửa chữa thay thế được bàn tay bằng tay thủ công trong quy trình này. Đã từng có nhà tư sản người Pháp mở xưởng khảm trai ở Tỉnh Nam Định trước CM tháng Tám, dùng máy mài vỏ trai, nhưng bị thất bại. Người thợ mài dùng cái cưa lưỡi nhỏ, giũa nhỏ và dẹt cùng dao tách trổ, cái cặp miếng trai, kiên trì, tỉ mỉ để tạo ra hàng trăm ngàn mảnh hình khác nhau. Khi đã cưa đục những mảnh miếng của bức tranh, họ khảm và đục những mảng hình lên mặt hộ, người thợ hạ mặt tranh khảm, dùng sơn ta cẩn gắn vào mặt gỗ, và bức tranh sinh động, lộng lẫy dần hiện ra .
Mài mặt khảm và đánh bóng sẽ là khâu sau cuối để triển khai xong loại sản phẩm. Việc mài cũng không hề đơn thuần, phải có óc thẩm mỹ và nghệ thuật khi dùng sơn hòa với nhọ đèn miết lên mặt tranh khảm rồi mài, sao cho phần trên mặt trai phẳng lỳ nhưng vẫn giữ được nét khắc chìm. Khi mài xong thì đánh bóng bằng cách lấy giấy ráp loại cát mịn chấm vào thuốc hoặc vôi bột mà đánh. Mặt trai muốn bóng và không bị xước thì dùng lá ngái và vôi bột cho vào lòng bàn tay xoa thật đều lên mặt tranh khảm. Trong những loại gỗ dùng để khảm, gỗ trắc được ưa chuông nhất vì thớ của nó mịn mà lại rắn. Màu nền của gỗ có ánh đỏ, hồng, đối màu với những họa tiết trai ốc tạo nên sắc tố tương phản điển hình nổi bật rất thích mắt. Ít thế kỷ sau, cùng với kỹ thuật ghép tam khí ở Đại Bái ( huyện Gia Lương ( nay là Gia Bình và Lương Tài ), tỉnh TP Bắc Ninh ) thì Open thêm những loại sản phẩm khảm trai trên đồng, rồi muộn hơn nữa là khảm trai trên đồi mồi .
Bằng đôi bàn tay khôn khéo, bằng sự tinh xảo và lòng mê hồn nghề đã trở thành nguồn cảm hứng truyền từ đời này sang đời khác, những mẫu sản phẩm của người dân nơi đây đã chinh phục người xem, người mua khắp mọi miền tổ quốc và hành khách quốc tế. Những bức tranh khảm hiện lên với sắc tố lộng lẫy, tự nhiên, mỗi góc nhìn lại cho ra những mảng màu khác nhau đã tạo nên sự mê hoặc riêng không liên quan gì đến nhau của nghệ thuật và thẩm mỹ khảm .
Nét rực rỡ của khảm trai Chuôn Ngọ mà hầu hết không nơi nào đạt được, đó là những mảnh trai không vỡ, luôn phẳng, đục gắn xuống gỗ rất khít, tạo thành những đường nét tinh xảo. Chi tiết trang trí trên loại sản phẩm cũng rất sinh động, rực rỡ, có hồn .

1.3. Sản phẩm làng nghề:

Trước cách mạng tháng Tám, những loại sản phẩm khảm trai đa phần được dùng trong những di tích lịch sử tâm linh như đình, chùa, đền, miếu hoặc trong cung vua, phủ chúa, những mái ấm gia đình quyền quý và cao sang, tuy nhiên số lượng hạn chế .
Ngày nay, mẫu sản phẩm khảm trai ở Chuôn Ngọ đã trở nên phong phú và đa dạng, phong phú, có đủ loại từ tủ, sập, bàn và ghế, đến câu đối, hoành phi trong nhà thời thánh, đình, đền ; những bức tranh treo tường phỏng theo những tích truyện của ta, của Tàu … và những loại sản phẩm thủ công bằng tay mỹ nghệ Giao hàng khách du lịch. Một mẫu sản phẩm có giá trị cao yên cầu đôi bàn tay thợ giỏi, phối hợp với nguyên vật liệu tốt. Một số loại sản phẩm được phụ nữ ưa thích như hộp nữ trang, khay, gương, tráp với nhiều họa tiết cầu kỳ, hoa văn tinh xảo đều được bàn tay của người thợ Chuyên Mỹ trau chuốt. Có nhiều khách lại thích những bức tranh đồng quê, bến nước, con đò, hình thần tài, vinh quy bái tổ, những chữ Phúc, Lộc, Thọ, tứ quý tùng, trúc, cúc, đào …
Sản phẩm khảm trai Chuôn Ngọ có 2 mảng :
– Khảm trai trực tiếp trên những loại sản phẩm từ gỗ, đồng, đồi mồi
– Khảm trai trên những loại sản phẩm sơn mài .
Những loại sản phẩm độc lạ mang đậm nét truyền thống cuội nguồn của Chuôn Ngọ đã làm say sưa tỉ mỉ và được người dân trong và ngoài nước rất ngưỡng mộ. Sản phẩm khảm trai của người dân Chuôn Ngọ đã từng tham gia rất nhiều cuộc thi, triển lãm trong nước xuất hiện ở những điểm du lịch, những thị trường lớn của quốc gia và quốc tế. Các mẫu sản phẩm khảm trai, ốc của Chuôn Ngọ ngày càng phong phú, phong phú và đa dạng về mẫu mã nhờ sự tìm tòi, phát minh sáng tạo của người thợ dựa trên những tuyệt kỹ công nghệ tiên tiến rất là khắt khe, tỉ mỉ và phức tạp được gìn giữ và tăng trưởng qua nhiều thế hệ khác nhau. Sản phẩm khảm trai Chuôn Ngọ bộc lộ độ tinh xảo, tính độc lạ, trí tuệ, đôi bàn tay khôn khéo nghẹ thuật, của những người thợ thủ công, đồng thời phản ánh tính thời đại, tính hữu dụng cũng như tính nghệ thuật và thẩm mỹ, tạo nên những loại sản phẩm có chất lượng cao, chinh phục những người mua khó chiều chuộng ở châu Âu, châu Mỹ .
Mỗi vật phẩm khảm trai tự nó đỗ phản ánh tinh thời đại và tính hữu dụng thẩm mỹ và nghệ thuật của nó. Căn cứ vào những đạc điểm này ta lại hoàn toàn có thể chia những loại sản phẩm của Chuôn thành 2 loại lớn :
– Đồ thờ cúng gồm ; núi thờ ( là một khối hình chữ nhật lớn ( chừng 40×20 x40cm ) và 2 khối nhỏ ( chừng 30×20 x30cm ), những khối này làm bằng gỗ trắc, gỗ gụ, ở mép có khảm những dường kỷ hà, phần bên trong thì khảm những hình núi non, cây trái như trúc, đào, lựu, mai … Hoành phi câu đốỉ những cỡ, những vật này có trang trí đường viền khảm theo lối chữ triện, khảm hình đồng xu, hay những cành cây, chim muông … bên trong có nhưng chữ nho khảm bằng xà cừ. Rồi án thư, hòm sắc những cỡ, ống quyển, bao kiếm khảm hình rồng, thẻ bàỉ những kiểu …

– Đồ gia dụng và khánh tiết gồm các loại như đìa khảm cá hay hoa, khay, quả trầu, thường trang trí theo lối triện hay hoa dây ở mép viền, còn trên mặt khảm hoa quả, chim muông ở trong các ô ngăn cũng khảm rất tinh xảo. Hộp mỹ phẩm, khảm hoa to hoặc trang trí hoa chùm lá cuốn. Lọ hoa các cỡ khám cá ngũ sắc, bàn cờ, bình phong thì thường khảm cảnh vật 4 mùa, tranh khảm các loại lấy tích trong các truyện dân gian, sập chủ yếu khảm cảnh, núi non hoa cỏ ở vai và chân sập… Tủ chè và tủ chùa cũng được khảm rất tinh vi, thường lấy các điển tích của Trung Quốc xưa như kết nghĩa vườn đào anh hùng… Rồi các bộ ghế đủ cỡ.

Ngoài những mẫu sản phẩm kể trên, người thợ Chuôn còn khảm tùy theo nhu yếu đặt hàng của khách như cán tẩu thuốc lá, cán ba tong, khảm trai trên nậm rưưu bằng đồng đúc, trên vòng gỗ hoặc đá. Tùy theo giá trị của vật phẩm mà người thợ khảm chọn trai ốc hoặc xà cừ, những họa tiết khảm xà cừ nhìn chính diện thì óng ánh màu hồng sáng, nhìn chéo thì rực lên ánh sáng của những ngọn lửa màu ngọc lục huyền bí. Giá trị của cái đẹp vĩnh hằng ở những mẫu sản phẩm khảm Chuyên Mỹ một phần cũng ở cái ánh sáng huyền bí đó .

1.4. Nghệ nhân

Nghề khảm trai yên cầu có trình độ thẩm mỹ và nghệ thuật và năng khiếu sở trường. Việc sản xuất có nhiều quy trình phức tạp, thường được chuyên môn hóa cao như vẽ kiểu, dũa, đục và đánh bóng. Ngày nay có 1 số ít máy móc tương hỗ 1 số ít quy trình, tuy nhiên nhiều mảnh khảm tinh xảo vẫn phải làm trọn vẹn thủ công bằng tay. Nghệ nhân mặc dầu đã đạt thương hiệu bàn tay vàng, hoàn toàn có thể tự làm nhiều quy trình tuy nhiên sự tinh xảo, điêu luyện thì chỉ hoàn toàn có thể đạt được ở một hai quy trình mà thôi. Ở làng khảm trai Chuôn Ngọ, truyền thống lịch sử hiếu học, thấm nhuần quan điểm “ nhất nghệ tinh, nhất thân vinh ”, đoàn kết giúp sức nhau đã được truyền từ đời này sang đời khác .
Từ rất lâu rồi, làng Ngọ đã có nhiều nghệ nhân nổi tiếng. Nhiều nhệ nhân của làng đã từng được triệu vào kinh thành Huế để làm đồ khảm cho nhà vua như cụ Nguyễn Văn Phú, cụ Lý Mục … Cuối thời nhà Nguyễn, nghề khảm trở nên nổi tiếng hơn nhờ việc khảm truyền thần. Theo lời kể của những cụ cao niên, người tiên phong vẽ ảnh truyền thần trên vỏ xác khảm nền đồng là cụ Bát Nhượng ( quê ở Hà Nam ), sau đó cụ Lý Thực ở làng Ngọ kế nối được, rồi đến cụ Cửu Phú, cụ Nhiêu Mính, cụ Phó Loan, tiếp nữa có những nghệ nhân Nguyễn Văn Tố, Nguyễn Văn Nhiên, Trần Bá Chuyển, Nguyễn Văn Mỹ là những nghệ nhân khảm truyền thần nổi tiếng ở Chuôn Ngọ .
Những người thợ khéo tay trong nghề khảm ở Chuyên Mỹ được người dân học tập có cụ Cốc Dật, cụ Nguyễn Văn Thơm, cụ Nguyễn Văn Đẩu, cụ Nguyễn Đình Liễm, cụ Nguyễn Văn Khiển … Thế hệ sau có những ông Nguyễn Văn Nhiễm, Trần Bá Dinh, Nguyễn Văn Lạc, Nguyễn Thuyết Trình …, trẻ hơn có Nguyễn Văn Dũng, Nguyễn Văn Chuẩn, Vũ Văn Oanh, Trần Bá Duẩn … Thôn Ngọ Vinh có cụ Nguyễn Văn Tố và Trần Bá Chuyển được Nhà nước Tặng Kèm thương hiệu Nghệ nhân xuất sắc ưu tú đợt tiên phong, sau có ông Trần Bá Dinh, Nguyễn Thuyết Trình, Nguyễn Đắc Biết .
Nghệ nhân Trần Bá Dinh :
Nghệ nhân Trần Bá Dinh đã hai lần được nhà nước phong tặng thương hiệu “ bàn tay vàng ”. Làm nghề từ thở niên thiếu, đến nay khi đã ngoài 70 tuổi, ông đã có hơn 50 tuổi nghề. Từ những năm 20 tuổi, nghệ nhân Dinh đã có những mẫu sản phẩm tinh xảo. Ông đã nhiều lần được đặt làm tranh chân dung Bác Hồ và những vị chỉ huy Đảng và Nhà nước như chiến sỹ Phạm Văn Đồng, Nguyễn Văn Linh, Đỗ Mười …. Ông từng kể lại những kỷ niệm như : Năm 1968, để chuẩn bị sẵn sàng cho Bác Hồ sang thăm Cu Ba, những chiến sỹ thuộc Văn phòng của Bác đã đặt ông làm bức ảnh quản trị Fidel Castro. Đang làm thì ông bị ốm, ông đã được Bác Hồ gửi Tặng Ngay 1 kg đường và 10 gói chè để động viên. Nhận được quà của Bác, ông thấy khỏe ra, quên hết căng thẳng mệt mỏi và đã hoàn thành xong kịp thời hạn bức chân dung Ngài quản trị, kịp để Bác đi thăm Cu Ba .
Năm 2003, tại Văn Miếu Văn Miếu, bức “ Chân dung Bác Hồ ” đã đem đến cho ông phần thưởng Tinh hoa Nước Ta. Năm 2005 ông được phong thương hiệu Nghệ nhân dân gian và sau đó là Huy chương vì sự nghiệp Văn nghệ dân gian …
Mặc dù tuổi đã cao, nhưng nghệ nhân Trấn Bá Dinh vẫn luôn tận tâm với nghề, góp sức cho đời những loại sản phẩm tinh túy. Gần đây nhất là bức tranh kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Thành Phố Hà Nội, ông đã thực thi một bức tranh hoành tráng trong suốt 2 năm do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng. Những kiến thức và kỹ năng của ông được tích góp qua nhiều năm làm nghề, bằng chính sự tự học hỏi, điều tra và nghiên cứu, quan sát của riêng ông. Nhờ sự dìu dắt, chỉ bảo nghiêm khắc của người cha, nhờ sự chịu khó rèn luyện, không ngại khó ngại khổ, học hỏi mọi nơi, mọi lúc, nhờ sự tinh xảo, nhạy bén mà ông đã có cả một kho kiến thức và kỹ năng, kinh nghiệm tay nghề, sự điêu luyện của kinh nghiệm tay nghề. Nghệ nhân Trần Bá Dinh đã luôn tâm niệm : Điều đáng quý và thiết yếu so với mỗi nghệ nhân Chuôn Ngọ là chăm sóc truyền dạy nghề cho những lớp thế hệ con cháu để duy trì và phát huy được nghề truyền thống cuội nguồn của làng. Ông đã tham gia tổ chức triển khai những lớp dạy nghề cho thanh thiếu niên trong xã, trong đó có những cháu khuyết tật. Xã Chuyên Mỹ lúc bấy giờ có hàng ngàn thợ khảm, trong đó nhiều người là học trò của ông đã trở thành những thợ giỏi .
Nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng :
Là một trong những người “ giữ lửa “ cho làng nghề, nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng đã có gần 30 năm gắn bó với nghề khảm trai, càng làm càng mê hồn. Ngay từ khi còn nhỏ, khởi đầu từ những vỏ ốc, vỏ trai, những thứ tưởng chừng như vứt đi ấy, dần gắn bó với tuổi thơ của nghệ nhân. Những lúc rảnh rỗi, chú bé Dũng lại phụ giúp ông nội và bố làm những việc làm đơn thuần của quy trình khảm trai. Cứ như thế mà nghề nó ngấm vào người khi nào không rõ .
Nghề khảm trai đã đem lại thu nhập chính cho mái ấm gia đình ông cũng như hàng ngàn hộ dân trong xã. Bàn tay tài hoa, khôn khéo của ông đã chạm trổ, đặt những mảnh trai đã được cắt gọt lên bức tranh nhà Phật. Những vỏ ốc, vỏ trai vô hồn qua bàn tay của ông dần trở thành con rồng uốn lượn trên chiếc tráp cổ, những bức tranh tam quốc tinh xảo, sôi động, tranh truyền thần có hồn .

1.5. Di tích làng nghề:

Đền thờ Tổ nghề khảm trai :
Đền được dựng trên một thế đất đẹp gần TT làng, thờ tổ nghề khảm trai là ngài Trương Công Thành. Hồ sơ xếp hạng di tích lịch sử đền thờ tổ nghề khảm trai dẫn sự tích về ngài từ những sách đã nêu là “ Làng nghề làng văn ” và lời kể của những cụ cao niên .
Đền có kiến trúc kiểu chính kiểu chữ Đinh ( J ) bao gổm phần Tiền tế và Hậu cung. Khuôn viên ngôi đền có nhiều cây cổ thụ như đa, mối, lộc vừng quanh năm xanh tốt, tạo cảnh trí tĩnh mịch, trang nghiêm. Đền được thiết kế xây dựng tựa sống lưng vào làng, phía trước cố một hổ nước rộng, người xưa theo thuyết tử vi & phong thủy cho rằng như vậy cũng là thế đất sơn thủy, cảnh trí hữu tinh .
Tiền tế của ngôi đền được thiết kế xây dựng ba gian, gian chính giữa treo bức đại tự “ Tối linh từ ” ( Đền thờ rất rất linh ) và đôi câu đối :
Ngọ ấp tứ dân ca lạc lợi
Địa linh lịch đại vĩnh truyền lưu
( Dịch : Bốn dân ấp Ngọ ca mừng đời sống vui, sung túc
Đất thiêng trải những đời lưu truyền mãi )
Người dân nơi đây từ thời xưa đã tự hào về mảnh đất của mình nên tại đây cũng treo đôi câu đối :
Huyền vũ cao sơn chung vượng khí
Nhuệ Giang thủy nhiễu trạc linh thanh
( Dịch : Phía Bắc có núr cao chung đúc vượng khi
Nước sông Nhuệ bao quanh dào dạt rất linh ) .
Hậu cung đền được kiến thiết xây dựng theo kiểu hai tầng bốn mái, bên trong cuốn vòm, trên lợp ngói ri cổ. Không gian Hậu cung là nơi rất linh nhất, bài trí long ngai, bài vị thành hoàng – tổ nghề và những di vật quý khác. Thường nơi này chỉ có cụ từ và những vị chức sắc hành lễ khi có lễ trọng. Tại đây có bức cửa võng chạm nổi ” Lưỡng long chầu nguyệt “, được sơn son thếp vàng rực rỡ tỏa nắng .
Để tỏ lòng tôn kính với vị tổ nghề, những đồ thờ tự tại đây phần đông túc tắc sơn, khảm. Những mảnh ốc, trai đẹp nhất, mầu sắc rực rỡ tỏa nắng nhất đã được những nghệ nhân trau chuốt chạm khảm để dâng cúng ngài. Có nghệ nhân đã khôn khéo, kiên trỉ khảm cả dòng mỹ tự của Tổ nghề bằng ốc trên gồ quý để thờ ở đền .
Xưa kia, vào những dịp kỷ niệm ngày sinh ngày hóa của thành hoàng ( tổ nghề ), nhân dân địa phương thường rước bài vị ngài ra giữa dòng sông Nhuệ lấy nước về tắm thánh và bao sái đồ thờ, sau đó rước về đình tổ chức triển khai tế lễ. Lễ lớn vào những dịp mùng 9 tháng Giêng và mùng 9 tháng 8 âm lịch hàng năm với những nghi lễ trang nghiêm, lễ vật dâng cúng nghiêm cẩn, sau đó đến những game show dân gian, múa hát diễn xướng. Để tỏ lòng tôn kính với đức thành hoàng tổ nghề, người dân kiêng húy tên ngài và đọc chệch thành “ Thiềng ” .
Trải qua thời hạn, ngôi đền đổ nát, đến năm 2002, nhân dân địa phương đã dựng lại trên nền đất cũ. Tại đây hiện treo nhiều hoành phi, câu đối, đồ thờ do chính những nghệ nhân làng Chuôn chế tác để biểu lộ lòng tôn kính với đức tổ nghề .
Chùa Bối Khê :
Chùa có tên chữ là Sùng Nghiêm tự, toạ lạc ở khu đất giữa làng Bối Khê, xã Chuyên Mỹ. Chùa ngoảnh hướng Tây, phía trước là sân chùa, đường làng và khu vực dân cư đông đúc. Khu di tích lịch sử có những khu công trình kiên trúc cơ bản : Tiền đường, Thượng điện, nhà Tổ, nhà Mầu và nhà khách .
Tiền đường chùa Bối Khê xưa kia có bốn mái đao cong, xung quanh thưng ván, cửa bức bàn theo kiểu kiến trúc của thời Lê. Đến năm Tự Đức thứ 32 ( 1879 ) thời Nguyễn thì được sửa lại như lúc bấy giờ dạng tường hồi bít đốc, hai mái chảy lợp ngói ri, tuy nhiên vẫn giữ kiểu cửa bức bàn. Đây là nơi để những phật tử ngồi lễ Phật và chiêm bái. Hai bên gian hồi có ban thờ hương hồn những liệt sĩ là người con ở quê nhà Bối Khê đã quyết tử trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, cạnh đó có tấm bia đá thời Nguyễn và quả chuông đồng thời Tây Sơn ( 1795 ) .
Thượng điện nối từ gian giữa Tiền đường lê dài về phía sau thành hình chuôi vồ. Tại đây xây bệ nhiều cấp cao dần để đặt tượng Phật nên gọi là toà Tam bảo. Kiến trúc khung vì ngôi nhà này còn trọn vẹn dấu tích thời Lê. Đó là một bộ vì sát hồi làm hình thức chữ đinh. Hai bộ vì ngoài làm hình thức chồng rường. Những bộ vì thượng làm theo kiểu chữ đinh và chồng rường là những đặc thù cua bộ vì thời Lê. Bài trí tượng tại Thượng điện gồm : Lớp thứ nhất là 3 pho tượng Tam thế ; lớp thứ hai là tượng Phật Thích ca giáo chủ, Đại thế chí Bồ tát và Đức Quan thế âm Bồ tát ; lớp thứ ba là tượng Phật A di đà ; tiếp theo là toà Cửu long và Nam Tào, Bắc Đẩu ; tiếp nữa là là Quan âm chuẩn đề, trên thân có 12 cánh tay, hai bên là thị giả ; sau cuối là toà Cửu long được làm bằng vật liệu đồng với hình tượng Thích ca sơ sinh trong tư thế đứng, hai bên có vị Thánh tăng và Long thần .
Hai gian bên giáp đầu hồi nhà Thượng điện có bàn thờ cúng : Bên tả là bàn thờ cúng Đức ông toạ giữa, hai bên là thị giả. Bên hữu là bàn thờ cúng Đức Thánh hiền toạ giữa, hai bên là thị giả của ngài .
Nhà Tổ có ba gian, là nơi thờ những vị Tổ chùa .
Nhà Mẫu nằm phía sau Thượng điện, có bàn thờ cúng Mẫu với Tam toà thánh Mẫu có tượng Đức thánh Trần .
Nhà khách : Hướng ra sân vườn, là nơi tiếp đón khách đến chiêm bái di tích lịch sử .
Hệ thống tượng chùa Bối Khê là những tác phẩm thẩm mỹ và nghệ thuật điêu khắc tượng tròn của hai thời đại triều Lê và triều Nguyễn. Tượng thời Lê còn lại những pho tượng sau : tượng Phật Tam thế, tượng A di đà, tượng Thích Ca giáo chủ và Đại thế chí bồ tát. Số tượng còn lại phần đông được làm vào đầu thời Nguyễn. Đây là những di sản văn hoá quý của cổ nhân để lại cho .
Ngoài ra, chùa Sùng Nghiêm còn quả chuông đồng đúc vào triều Tây Sơn năm Cảnh Thịnh thứ ba ( 1795 ). Đây là một trong những hiện vật thời Tây Sơn còn lại trong những ngôi chùa cổ .

Là ngôi chùa thờ Phật theo phái Đại thừa thuần túy, vào những ngày tuần tiết, những khóa lễ theo quy định của nhà Phật như lễ Thượng Nguyên, lễ vào hè, lễ Vu Lan, lễ Phật Đản, lễ Trừ tịch, rồi những ngày giỗ các vị Tổ… tại chùa làng Bối Khê đều diễn ra những nghi lễ thờ cúng rất trang nghiêm, thành kính, lành mạnh.

Vật phẩm dâng lên cúng Phật là những nông sản thanh khiết đất trời qua cần mẫn làm lụng của người dân với tấm lòng tôn kính và cái tâm trong sáng dâng lên tòa tam bảo cao minh .
Người dân và Phật tử địa phương đến chùa lễ Phật vào những ngày sóc vọng và những dịp lễ trong Đạo. Họ bước vào của Thiền sau khi đã gạt đi những khổ não và khó khăn vất vả đời thường ; họ lắng tâm xuống nghe lời kinh, tiếng chuông, tiếng mõ và ngước lên nhìn đức Phật nở nụ cười từ bi mà tìm đến với sáng láng trí tuệ và thanh nhẹ cõi lòng. Chính từ đây, những chân lý nhiệm màu của đạo Phật thấm vào họ rồi bộc lộ ra bằng đạo lý, tình cảm và đối nhân xử thế hết mực nhân văn trong cuộc sống đời thực .

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn