[Huế] Giới Thiệu Về Làng Nghề đan Lát Bao La – Khám Phá Di Sản – Dấu ấn Di Sản Thế Giới ở Việt Nam

LÀNG NGHỀ ĐAN LÁT BAO LA (XÃ QUẢNG PHÚ, QUẢNG ĐIỀN, THỪA THIÊN HUẾ)

Lịch sử hình thành làng nghề đan lát Bao La

Làng Bao La ( xã Quảng Phú, Quảng Điền, Thừa Thiên Huế ) nổi tiếng với nghề đan lát truyền thống lịch sử. Để đến làng đan lát Bao La, Từ Huế theo Quốc lộ 1A về hướng Bắc, đến thị xã Tứ Hạ ( huyện Hương Trà ) rẽ phải qua cầu Tứ Phú, đi khoảng chừng 2 km là đến làng Bao La .
Làng gồm những xóm Đình, Hóp, Đông, Cầu, Chùa, Chợ, ôm lấy cánh đồng làng và một phần ở vùng cát nội đồng ven phá Tam Giang, gọi là Bao La thủy lập phường – Đơn vị hành chính mới phường vùng sông nước thủy lập của làng Bao La, về sau biệt đinh biệt điền hình thành thôn độc lập là Thủy Lập ( lấy tính từ thành danh từ ). Quá trình khai lập làng xã ghi nhận công lao những ngài thủy tổ những dòng họ qua sắc phong :

– Dực Bảo Trung Hưng Linh Phò Bổn Thổ Khai canh Nhân Lộc hầu Nguyễn Mặc Nghị quí công chi thần (Khải Định thứ 2 – 1917), gia tặng Đoan Túc tôn thần (Khải Định thứ 9 – 1924).

– Dực Bảo Trung Hưng Linh Phò Thái Chủ Thiện tướng quân chi thần ( Khải Định thứ 2 – 1917 ), gia Tặng Ngay Đoan Túc tôn thần ( Khải Định thứ 9 – 1924 ) .
– Dực Bảo Trung Hưng Linh Phò Bổn Thổ Tô chủ Khai canh Nguyễn Bá Linh đại lang chi thần ( Khải Định thứ 2 – 1917 ), gia khuyến mãi ngay Đoan Túc tôn thần ( Khải Định thứ 9 – 1924 ) .

Ba vị Khai canh quê gốc Nghệ An, về sau tịch nhập 9 họ có công khai mở làng xã là Võ, Phạm, Ngô, Dương, Hồ, Hà, Hoàng, Trần, Lê.(1) Làng Bao La được thành lập từ sớm, chưa có tài liệu xác định cụ thể nhưng có thể vào khoảng thế kỷ XV. Dư địa chí (viết năm 1438) cho biết làng xã Hóa Châu tăng lên đáng kể, riêng huyện Đan Điền đã có 63 xã, 9 thôn, 6 sách.(2) Ô châu cận lục (giữa thế kỷ XVI) ghi nhận Bao La ở trong 52 làng xã của huyện Đan Điền.(3) Đến thế kỉ XVIII, làng Bao La thuộc tổng Phú Ốc, huyện Quảng Điền.(4) Đến thời Nguyễn thì làng Bao La là một trong 12 xã, giáp thuộc tổng Thanh Cần, huyện Quảng Điền.(5)

Trên vùng châu thổ sông Bồ, người dân Bao La lấy nghề canh nông làm trụ cột, nhưng đồng thời, cũng tăng trưởng một ngành nghề bằng tay thủ công độc lạ, đó chính là nghề đan lát. Trong ký ức người dân, đáng tiếc là chúng tôi chưa tiếp cận được tài liệu văn bản nào, tổ tiên từ đất bắc di cư vào Nam, mang theo ngành nghề truyền thống lịch sử từ cố hương để liên tục trở thành sinh nghệ trên quê nhà mới. Từ rất lâu rồi, làng Bao La đã nổi tiếng khắp vùng Huế với nghề đan thúng mủng, với những loại sản phẩm được làm từ tre nứa vừa đẹp vừa bền : Thúng mủng Bao La đem ra đựng bột, Chiếu Quảng Nghĩa tốt lắm ai ơi …

Nghề đan lát Bao La

Cây tre phổ cập và hình ảnh cây tre cùng những loại sản phẩm mang lại nhiều giá trị thiết thực của nó đã đi sâu vào đời sống của con người Nước Ta, từ thôn quê cho đến thành thị. Tre trở thành nguyên vật liệu thiết thân cho việc đan lát vốn rất thông dụng và truyền kiếp trong hội đồng làng xã. Sản phẩm mây tre đã có từ hàng ngàn năm qua trong đời sống hội đồng của người Nước Ta, trở thành nghề thông dụng trong chốn dân gian .

Ở miền Bắc, nghề mây tre đan nổi tiếng ở Thủ Sỹ (Tiên Lữ, Hưng Yên), thôn Phúc Tằng (Tăng Tiến, Việt Yên, Bắc Giang), Quảng Phong, Quảng Xương (Thanh Hóa), Ninh Sơ (Hà Tây)…. Riêng ở miền núi, phải nhắc đến nghề đan của người Thái, Tày… Ở Nam Bộ, nhiều nơi có tre trúc như miền Đông, miền Tây, trong đó có Hậu Giang chuyên sản xuất các những bàn ghế, giường chõng, đồ gia dụng, nông cụ.(6) Ở miền Trung, đáng chú ý là nghề đan lát ở Đà Lam (Đà Sơn, Đô Lương, Nghệ An), Bao La (Quảng Phú, Quảng Điền, Thừa Thiên Huế),…

Với bề dày truyền thống phát triển, nghề đan lát Bao La phát triển mạnh mẽ trong các thế kỷ XVIII – XIX, với nhiều sản phẩm phục vụ nông nghiệp, đồ gia dụng cùng nhiều sản phẩm đa dạng khác. Nhờ đó, thị trường tiêu thụ sản phẩm đan lát Bao La đã vượt khỏi nhu cầu địa phương quanh vùng, ở các ngôi chợ làng như Văn Xá, Phú Lễ, Sịa,… mà còn đi khắp nơi ở Huế, như chợ Đông Ba, chợ cầu ngói Thanh Toàn, chợ Phò Trạch… Cao điểm là trước mùa thu hoạch lúa, trước Tết nguyên đán, hàng được đóng đi khắp nơi rất tấp nập, nhờ vào phẩm chất bền, đẹp của sản phẩm, rất được thị trường ưa chuộng.

Về chủng loại thì mẫu sản phẩm đan lát truyền thống lịch sử Bao La đa phần Giao hàng trong sản xuất nông nghiệp và đồ gia dụng, từ chiếc rá vo gạo, những loại rổ rửa rau, đựng cá đến những loại giần sàng của nghề xay xát, nong nia để phơi phong nông sản, thủy hải sản, thúng mủng đựng nông sản cũng như chiếc nôi trẻ con, giường, chõng …, được làm bằng tre rất tinh xảo, thích mắt .

Bảng 1: Sản phẩm đan lát Bao La truyền thống

Trong những năm 1985 – 1990, cùng với quy trình công nghiệp hóa, thị trường thông thương, mẫu sản phẩm mây tre đan bị cạnh tranh đối đầu nóng bức bởi sự sinh ra của những loại sản phẩm nhôm, nhựa gia dụng, với mẫu mã phong phú, phong phú và đa dạng … Hàng mây tre đan càng khó tiêu thụ nên làng nghề đan lát Bao La chỉ hoạt động giải trí cầm chừng, với số lượng hạn chế, chỉ đan lát những mẫu sản phẩm thiết yếu Giao hàng trong nông – ngư nghiệp .
Trước rủi ro tiềm ẩn mai một, chính quyền sở tại địa phương đã có chủ trương Phục hồi những ngành nghề và làng nghề thủ công truyền thống, như chủ trương Ưu đãi góp vốn đầu tư và hỗ trợ sản xuất kinh doanh thương mại trên địa phận ( Quyết định số 1546 / QĐ – UB ngày 12/6/2002 của Ủy Ban Nhân Dân tỉnh ), Chính sách khuyến khích và tương hỗ xuất khẩu trực tiếp sản phẩm & hàng hóa và dịch vụ ( Quyết định số 1584 / QĐ – UB ngày 14/6/2002 của UNBD tỉnh ), Chính sách khuyến mại và tương hỗ góp vốn đầu tư cho những làng nghề, nghề trên địa phận Thừa Thiên Huế ( Quyết định số 53 / QĐ – UB ngày 13/1/2003 của Ủy Ban Nhân Dân tỉnh ) … Đặc biệt là chương trình tăng trưởng sản xuất hàng Tiểu thủ công nghiệp từ năm 2002, trong đó tập trung chuyên sâu tăng trưởng hàng bằng tay thủ công mỹ nghệ, hàng lưu niệm Giao hàng du lịch và xuất khẩu. ( 7 )
Nhờ vậy, huyện Quảng Điền đã có kế hoạch vực dậy những làng nghề đang đứng trước rủi ro tiềm ẩn mai một, trong đó có nghề đan lát Bao La. Năm 2007, xây dựng Hợp tác xã Mây tre đan Bao La, với khuynh hướng Phục hồi tăng trưởng làng nghề gắn với du lịch, lôi cuốn ngày càng đông người lao động, mẫu sản phẩm làm ra ngày càng phong phú ( Nhân lực tăng dần qua những năm : từ 18 – 20 người [ năm 2007 ], 130 người [ năm 2013 ] và 145 người [ năm năm ngoái ] ), đa phần tăng trưởng theo hướng sản xuất hàng gia dụng, hàng thủ công bằng tay mỹ nghệ Giao hàng du lịch và xuất khẩu. ( 8 )
Đến nay, Hợp tác xã có 3 người quản trị và cũng là người đồng sáng lập, có 2 nghệ nhân được Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Thừa Thiên Huế công nhận : ông Võ Chức và ông Thái Phi Hùng. Đáng chú ý quan tâm là nghề đan lát tương thích với người già, có thâm niên nghề từ 10 năm trở lên, lao động trẻ thường có xu thế theo những nghề khác. ( 9 ) Nhờ vậy mà từ đây, chủng loại mẫu sản phẩm của làng nghề đã có sự đổi khác đáng kể. Ngoài những nông ngư cụ và đồ gia dụng mang hình dáng truyền thống cuội nguồn, Hợp tác xã đã có nhiều nỗ lực trong việc biến hóa mẫu mã đồ gia dụng để cung ứng thị hiếu của người mua. Những mẫu sản phẩm gia dụng mang hình dáng tân tiến như bàn và ghế, giỏ xách và một số ít mẫu sản phẩm mỹ nghệ ship hàng tọa lạc, lưu niệm chiếm tỷ trọng lớn, được làm từ tre và có bổ trợ nguyên vật liệu mây, có khi tích hợp cả mây tre .

Nhiều lớp tập huấn được tổ chức triển khai để chuyển giao kỹ thuật đan lát những mẫu sản phẩm mới, thích hợp với nhu yếu thị hiếu xã hội và hướng đến mẫu sản phẩm lưu niệm Giao hàng du lịch để làm thế nào không hề bỏ nghề truyền thống cuội nguồn của cha ông như tận tâm của bà con dân làng. Nhờ đó, mẫu sản phẩm của làng nghề đã phong phú hơn về mẫu mã, mỗi mẫu có 3 – 4 kích cỡ, mẫu mã khác nhau, như giỏ xách quai tròn, giỏ xách cao quai tròn, giỏ xách chữ nhật, giỏ quai tròn to ; có nhiều loại đèn như đèn lục bình, đèn lục giác, đèn ống tre, đèn bát, đèn trái lựu … ; cùng những mẫu sản phẩm ngư nghệ như ghe đua, ghe buồm, chơm cá, ( 10 ) … [ xem phụ lục bảng ] .
Nét mới trong thị trường tiêu thụ mẫu sản phẩm đan lát Bao La là đã dần vươn ra khỏi địa phận vùng Huế, lan rộng ra ra cả nước và thậm chí còn là xuất khẩu. Thông qua những kỳ Festival và Festival nghề truyền thống cuội nguồn Huế, mẫu sản phẩm làng nghề Bao La được tiếp thị, lôi cuốn nhiều người mua và đối tác chiến lược, nhất là những doanh nghiệp, khách sạn, nhà hàng quán ăn, khách du lịch và từng bước xuất khẩu sang thị trường châu Âu, Trung Quốc, dù tỉ trọng chưa cao. Đáng quan tâm là từ hiệu quả của những cuộc tọa lạc triển lãm, mẫu sản phẩm đan lát Bao La đạt được nhiều phần thưởng cao quí và từng được chọn đi triển lãm ở châu Âu. Đó là cơ sở để có thể hiện thực hóa nhu yếu, khát vọng tăng trưởng làng nghề thủ công truyền thống trong toàn cảnh lúc bấy giờ, mặc dầu vẫn còn nhiều khó khăn vất vả, như chưa đủ sức lôi cuốn nguồn lao động trẻ bởi thu nhập còn thấp .

Nghề đan lát Bao La: những đặc trưng

3.1. Tổ chức sản xuất và qui ước nghề nghiệp

Về cơ bản, những ngành nghề thủ công truyền thống Huế vẫn mang đậm đặc thù đơn thuần, thủ công bằng tay, trong quy mô mái ấm gia đình và đa phần vẫn là hoạt động giải trí phụ trợ lúc nông nhàn. Điểm đáng chú ý quan tâm là những khâu trong nghề đan lát hoàn toàn có thể thuận tiện lôi cuốn nhiều nguồn lao động ở những lứa tuổi, trình độ kinh nghiệm tay nghề khác nhau, từ chẻ tre, vót ( chuốt ), đan, đát, nạp, lận, nức, … Tuy nhiên, ở đây có sự phân công lao động rất rõ ràng, tùy giới tính, độ tuổi và kinh nghiệm tay nghề để đảm trách việc làm tương thích. Những người đàn ông khỏe mạnh đảm trách hầu hết mọi việc làm, như tìm mua, đốn và luân chuyển tre về làng, lận vành, đan lát … ; Người già cưa tre, chẻ nan, vót ; Trẻ em cũng học đan lát ; Phụ nữ đan lát và bán loại sản phẩm. Như vậy, mọi thành viên trong mái ấm gia đình đều hoàn toàn có thể tham gia, tùy vào năng lực của mỗi người. Trong khoanh vùng phạm vi mái ấm gia đình nhưng làng vẫn có qui định khắc nghiệt để bảo vệ bí hiểm nghề nghiệp, như không cho người trong làng quan hệ hôn nhân gia đình với người ngoài làng, hay để tránh thực trạng cạnh tranh đối đầu thị trường, người mua, mỗi xóm sẽ chuyên sản xuất một số ít mẫu sản phẩm chủ yếu, trải qua ràng buộc bằng khẩu ước của làng :

• [1]. Xóm Nguyên Tự (xóm Chùa): các sản phẩm rá, mủng các loại;
• [2]. Xóm Vĩnh Thạnh (xóm Đình): lồng bàn, rổ lồng hai, mẹt;
• [3]. Xóm Đại Phu Tiên (xóm Hóp): các sản phẩm rổ lồng mốt, rổ lồng phân, quạt gắp, kiềng (rế);
• [4]. Xóm Đại Phu Hậu (xóm Đông): chuyên sản xuất nong, nia, thúng, sề;
• [5]. Xóm Lý Nhơn (xóm Chợ): chuyên sản xuất dần, sàng các loại;
• [6]. Xóm Cầu, chỉ có khoảng 1-2 hộ gia đình, chuyên làm nia, thúng, mủng.

Làng Bao La có tổ chức triển khai sản xuất ngặt nghèo, tuân thủ qui ước, góp thêm phần bảo vệ chất lượng loại sản phẩm, được thị trường ưu thích. Điều đó còn được phản ánh rõ nét trong di sản văn hóa truyền thống dân gian qua câu truyện Kén rể :
Vào thời phát đạt của thúng, mủng, những trai lực điền vâm váp muốn làm rể làng Bao La phải biết đan thúng, mủng. Và thúng mủng do họ đan khi quăng mạnh ra xa, vành phải bung ra. Thoạt nghe câu truyện, những tưởng có điều gì đó không bình thường, xích míc với câu ca ca ngợi về độ tốt, bền của đồ đan Bao La. Suốt dải đất miền Trung phần đông ai cũng biết thúng, mủng làng Bao La đựng được bột mịn không chảy. Có lẽ mọi người khi nghe về điều này sẽ không khỏi vướng mắc. Sở dĩ như vậy, bởi “ Nết nông dân không ưa làm dối. Các cụ muốn nhìn nhận ở độ khít khao của tấm mên khi chàng rể quăng mạnh ra xa, vành bung nhưng tấm mên vẫn sít rịt với nhau. ( 11 )
Ở đây, điểm cốt yếu là những cụ muốn thử kinh nghiệm tay nghề của chàng rể qua chất lượng tấm mên .
Hiện nay, ngoài việc đồng áng, bà con làng Bao La vẫn liên tục bắt tay vào nghề đan tre truyền thống cuội nguồn, tổ chức triển khai sản xuất theo mái ấm gia đình và người dân còn tham gia sản xuất hàng bằng tay thủ công mỹ nghệ do Hợp tác xã tổ chức triển khai và bao tiêu loại sản phẩm .
Ngoài quy mô sản xuất theo hộ mái ấm gia đình, trong bước đầu đã có sự chuyên môn hóa từng quy trình cho những nhóm mái ấm gia đình, như để sản xuất một cái quạt hoàn hảo, những mái ấm gia đình phân loại từng quy trình, trong mái ấm gia đình tùy mức độ việc làm và kinh nghiệm tay nghề, lại có sự phân công tương thích giữa những thành viên, có người chẻ tre, có người bó nan, có người khoan lỗ, người mài nhẵn quạt … Hợp tác xã còn tổ chức triển khai sản xuất theo dây chuyền sản xuất, để những thành viên kèm cặp, tương hỗ nhau. Nhân lực được phân theo tổ, gồm hai tổ phụ nữ và tổ đàn ông ; mỗi tổ lại phân loại theo loại mẫu sản phẩm : tổ chuyên làm đèn trang trí, tổ làm rổ, tổ làm mành … ; Trong tổ lại sắp xếp phân loại theo loại việc làm cho những thành viên, như có người nức, người lận, người đan lát … Chính sự phân khúc và trình độ hóa đó đã giúp hoàn thành xong kỹ thuật và chất lượng, mẫu mã của loại sản phẩm ngày càng tốt hơn, đủ sức sản xuất lượng lớn sản phẩm & hàng hóa khi có hợp đồng .

3.2. Nguyên vật liệu sản xuất

Tre là nguyên vật liệu sử dụng đa phần trong đan lát ở làng Bao La, ngoài những còn có mây, vốn là những thổ sản đặc trưng trong vùng, như Ô châu cận lục từng ghi nhận ( nay có thêm cước ). ( 12 ) Mây hầu hết sử dụng trong việc nức vành, với mây rã ( loại mây to, dài ) để đan những mẫu sản phẩm thủ công bằng tay dùng trong hoạt động và sinh hoạt sản xuất ; mây tắc ( loại mây nhỏ hơn ) dùng để nức vành hay làm mẫu sản phẩm bằng tay thủ công mỹ nghệ. Mây được người dân mua đa phần ở những xã gò đồi thuộc huyện Hương Trà nhưng do ngày càng khan hiếm, giá cao nên họ đã dùng cước để sửa chữa thay thế, rất tiện nghi dù không ít làm mất đi nét tự nhiên, tinh xảo, truyền thống cuội nguồn của loại sản phẩm bằng tay thủ công. Mây chỉ còn được sử dụng trong 1 số ít mẫu sản phẩm theo nhu yếu của người mua .
Có rất nhiều loại tre khác nhau, trong đó chỉ 1 số ít loại tương thích trong việc để đan lát, như tre nhà ( tre có gai, thân to, ruột bọng ) và tre lồ ô ( tên khoa học Bambusa balcooa ) với đặc thù thân thẳng, lóng dài, có độ đàn hồi cao, mềm dẻo nên thích hợp làm nguyên vật liệu đan lát. Các xã vùng gò đồi huyện Hương Trà, xã Phong Mỹ ( huyện Phong Điền ), tỉnh Thừa Thiên Huế là nơi cung ứng nguyên vật liệu hầu hết cho làng nghề đan lát Bao La

3.3. Công cụ và các công đoạn, kỹ thuật chế tác

Do đặc thù trọn vẹn thủ công bằng tay nên người thợ đan lát Bao La ngoài sự tương hỗ của một số ít loại phương tiện đi lại rất thô sơ như rựa, mác, cưa … thì đôi tay của họ quyết định hành động phần nhiều đến hình hài và chất lượng loại sản phẩm. Hiện nay, bên cạnh dụng cụ truyền thống cuội nguồn, đã có sự tương hỗ của những phương tiện đi lại máy móc trong việc sơ chế nguyên vật liệu : máy chẻ tre, máy cưa, máy khoan, mái chà, máy cưa lọng …
Để hoàn thành xong một loại sản phẩm, người thợ trải qua nhiều quy trình khác nhau như chọn nguyên vật liệu, sơ chế nguyên vật liệu, chẻ thành nan và vót, gầy, đan, đát, lận, nứt, cạp vành. Ngoài đôi bàn tay tinh xảo và khôn khéo thì kiến thức và kỹ năng lựa chọn nguyên vật liệu cũng đóng vai trò rất quan trọng, tùy vào tác dụng, thời gian để lựa chọn. Cây Lồ ô được chọn phải có độ tuổi từ 1,5 – 3 năm và thường được khai thác vào khoảng chừng tháng 2 – 4 ÂL, tránh khai thác vào mùa măng mọc ( khoảng chừng tháng 5 ) do nuôi măng, tre dễ bị sâu, mục. Cây tre được chọn phải tương đối thẳng, lóng dài, không bị sâu, không bị hỏng ngọn. Mỗi bộ phận trên thân cây tre được sử dụng vào những chi tiết cụ thể khác nhau của mẫu sản phẩm, như để làm thúng thì đoạn gộc dùng làm vành, vành lót trong được vót tròn, vành ngoài vót lép ; đoạn giữa cây tre dùng để đan mên, chẻ thành nan và vót láng ; khúc ngọn để đát thành miệng thúng nên chẻ mảnh hơn, nhỏ hơn .

Tre sau khi đốn về được cưa thành từng đoạn dài ngắn khác nhau, tùy theo nhu cầu kích thước sản phẩm cho phù hợp. Người ta dùng rựa, mác để chẻ tre thành từng thanh mỏng – nan, với độ dày mỏng, rộng hẹp tùy thuộc nhu cầu sản phẩm. Cật tre có màu xanh lục, cứng, có sức đàn hồi lớn, độ bền cao được ưu tiên sử dụng, còn ruột tre bên trong xốp, thường được vứt bỏ. Nếu dùng toàn cật tre để làm nan thì sản phẩm bền chắc hơn nhưng cũng tốn nhiều tre, giá thành cao, nên chỉ làm theo đơn hàng. Nan ra rồi thì phải vót nan – trau chuốt cho có độ dày mỏng trơn láng thích hợp rồi mới đan, vót càng kỹ thì sản phẩm làm ra càng đẹp.

Muốn đan thì trước hết phải gầy – sắp xếp những nan tiên phong với nhau theo một lề lối riêng để tạo thành đường nét cơ bản của mẫu sản phẩm. Sau đó, người ta mới đan – gài cái nan này với những cái nan khác theo một nguyên tắc chồng chéo xấp xỉ để cho chúng tự giữ chặt với nhau. Có nhiều cách đan, nhưng thông dụng nhất vẫn là đan lòng mốt, đan lòng hai, đan lục giác … Thúng, mủng, nong, trẹt thì đan lòng thúng ( bắt 2 múi, đè 3 múi, kế đến bắt 4 múi, đè 3 múi ) ; rổ rá đan theo kiểu lòng mốt ; Dần, sàng, lồng bàn đan theo kiểu lòng hai .
Đan thưa, đan dày hay đan bít tùy thuộc hiệu quả của loại sản phẩm, như rổ sưa ( thưa ) và rổ dày có độ dày thưa khác nhau ; dần sẽ đan dày hơn sàng ; thúng, mủng thì đan bít để vật đựng không hề rơi rớt được. Đát cũng là đan, nhưng theo lối khác : đan với nan nhỏ hơn và đan dày hơn ; sau khi đã đan xong phần chính của mẫu sản phẩm, trên cái mảng đan bằng tre, người ta gọi là cái mên. Đan lòng xong, người ta để 4 góc khoảng chừng từ 5 – 10 cm để đát dày theo công thức bết 3 múi đè 3 múi. Để dễ phân biệt, nếu quan sát kĩ một chiếc rổ thì chung quanh bốn phía của phần đan là đát : những nan nhỏ hơn được đan khít với nhau ; ở giữa là phần đan, mặt hình vuông vắn, nan được xếp cách đều nhau, tạo ra những ô vuông trống hở, là mặt chính của rổ ; đát mất thời hạn, công phu tỉ mỉ hơn .
Lận là làm cho tấm mên phẳng trở thành hình dạng của mẫu sản phẩm, như rổ, rá, thúng, mủng … Khi lận phải sẵn sàng chuẩn bị cặp vành ( vành trong, vành ngoài ), được làm bằng tre cật. Khi lận thì chỉ dùng vành ngoài, lận xong mới dùng đến vành trong, một cách can đảm và mạnh mẽ nhưng khôn khéo, người ta buộc cái mên phải nằm lọt vào bên trong vành để tạo dáng mẫu sản phẩm. Với những thứ như giần, sàng, mẹt ( trẹt ), mủng, rổ rá tương đối “ cạn ”, size lại nhỏ nên thao tác lận không khó lắm, lận cạn. Với những loại thúng có độ sâu trên 30 cm, đường kính cũng lớn hơn phải lận sâu, nên để việc lận dễ hơn người ta đào một cái hố tròn để cho mên lọt xuống. Đối với những loại nong nia, đường kính từ 1-2 m, mên dày và cứng hơn, khi lận người ta phải đóng cọc để giữ vành thật vững, mới đủ sức ép đưa mên vào khuôn khổ. Khi mên đã lọt vào vành ngoài, phải sửa sang uốn nắn để nó nằm ngay ngắn đúng vị trí thích hợp rồi bỏ vành trong vào. Người ta trong thời điểm tạm thời buộc chặt vành trong vành ngoài và mên lại với nhau bằng một sợi lạt, khoảng cách 10 – 20 cm tùy kích cỡ ; những nút buộc này sẽ lần lượt được cắt bỏ khi đến quy trình nức .
Nức là động tác buộc cố định và thắt chặt vành trong, vành ngoài vào mên lại với nhau theo kỹ thuật, vừa đẹp vừa bền. Có hai lối chính là nức đơn và nứt kép, nếu nức không kỹ thì vành sẽ mau sút. Người thợ nức lợt khi làm trẹt, nức khuốc khi làm nong, nia, thúng, mủng, dần, sàng và nức nhiều lúc làm những mẫu sản phẩm cần độ chắc bền. Khi nức người ta không dùng lạt tre mà dùng mây vì mây dẻo dai và cho sợi dài. Cây mây được chẻ nhỏ làm bốn hay sáu sợi và vót rất công phu, với bề ngang chừng 2 mm. Trước đây, chẻ và vót mây trọn vẹn bằng tay và do 1 số ít hộ mái ấm gia đình chuyên trách phân phối lại, nay được sử dụng bằng máy, có cả xưởng sản xuất .
Nức xong là triển khai xong mẫu sản phẩm, và do tre tươi nên lúc này, người thợ đốt lửa rơm hui cháy xơ tre, cho mẫu sản phẩm bén lửa ngả màu vàng của khói để chống mọt, rồi mới đem phơi nắng hoặc treo giàn bếp, nay còn có sự tương hỗ của dầu toa hoặc máy sấy để dữ gìn và bảo vệ mẫu sản phẩm .
Ngoài ra, những loại đồ vật sau một thời hạn sử dụng thì vành dễ bị bung hoặc do lận, nức không kỹ, bung vành mà mên vẫn còn nguyên vẹn thì để tận dụng, người thợ sẽ sửa vành lại, gọi là cạp vành .

Kết luận

Làng nghề đan lát Bao La sinh ra từ sớm và ngày càng nổi tiếng với những loại sản phẩm đan lát từ tre. Sản phẩm của làng nghề đạt đến trình độ tinh xảo, thích mắt, mang đặc trưng riêng có, kết tinh trong đó những giá trị văn hóa truyền thống, lịch sử dân tộc truyền kiếp. Làng nghề trải qua những thăng trầm trong quy trình tăng trưởng, có lúc tưởng chừng như “ biến mất ” trước sự cạnh tranh đối đầu của hàng công nghiệp nhưng với lòng đam mê nghề của những người thợ tận tâm và sự giúp sức của chính quyền sở tại địa phương mà làng nghề từng bước được vực dậy. Đứng trước những khó khăn vất vả chung của toàn cảnh xã hội, người thợ thủ công Bao La đã không từ bỏ mà ngược lại, luôn trăn trở để tìm ra cách đi tương thích nhằm mục đích thích ứng với toàn cảnh mới .
Trên cơ sở loại sản phẩm thủ công truyền thống, những người thợ đã có sự phát minh sáng tạo, biến tấu mẫu mã phong phú hơn. Sản phẩm mây tre đan ngày hôm nay không còn là hàng đan mây tre gia dụng thường thì mà đã chuyển hóa thành hàng lưu niệm, mỹ nghệ có giá trị. Với bàn tay khôn khéo và tài tình, sự mày mò, phát minh sáng tạo từng bước đi từ mây tre, người thợ, người dân làm nghề đã tạo ra những mẫu sản phẩm mang nét tự nhiên rất là điệu đàng, có giá trị sử dụng lẫn thẩm mĩ cao. Tuy nhiên, tìm kiếm đầu ra cho mẫu sản phẩm đang là yếu tố quan trọng bởi đa phần vẫn còn nhỏ lẻ. Để làng nghề liên tục sống sót và tăng trưởng, yên cầu sự năng động phát minh sáng tạo của dân cư, đặc biệt quan trọng là sự vào cuộc của những doanh nghiệp, theo đúng ý thức xã hội hóa, để kịp thời góp vốn đầu tư, chuyển hóa làng nghề tương thích với toàn cảnh xã hội tân tiến trên nền tảng truyền thống cuội nguồn, từ nhiều phương diện : quy mô tổ chức triển khai, yếu tố kỹ thuật, yếu tố mỹ thuật, giá trị sản phẩm & hàng hóa và giá trị sử dụng của mẫu sản phẩm, yếu tố khảo sát thị trường …
Với khuynh hướng tăng trưởng làng nghề truyền thống lịch sử gắn với du lịch vững chắc, những làng nghề truyền thống lịch sử ở Thừa Thiên Huế nói chung, làng đan lát mây tre đan Bao La nói riêng không chỉ là nơi sản xuất của người dân vì mục tiêu kinh tế tài chính mà đang trở thành nét văn hóa truyền thống của vùng đất sản sinh ra nó. Vì thế, văn hóa truyền thống làng nghề được ghi nhận là một bộ phận không hề tách rời khỏi giá trị văn hóa truyền thống truyền thống lịch sử của văn hóa truyền thống Huế .

Tài liệu tham khảo

• Bảo Trân (2012), Nhân Festival Huế: Một làng nghề truyền thống có hơn 600 năm, 15-9-2016, http://kyluc.vn/tin-tuc/tin-ky-luc/nhan-festival-hue-mot-lang-nghe-truyen-thong-co-hon-600-nam.
• Dương Văn An (2001), Ô châu cận lục, Trần Đại Vinh – Hoàng Văn Phúc [Hiệu đính – dịch chú], Huế.: Nxb. Thuận Hóa.
• Dương Văn An (2009), Ô Châu cận lục, Văn Thanh – Phan Đăng [Dịch & Chú giải], Hà Nội.: Nxb. Chính trị Quốc gia, tr.32.
•  https://vi.wikipedia.org/wiki/Tre_l%E1%BB%93_%C3%B4.
• Lê Quý Đôn (1977), Toàn tập, tập I, Phủ biên tạp lục, H..: Nxb. KHXH, tr.80.
• Lê Văn Viện, “Nghề mây tre đan làng Bao La, xã Quảng Phú, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế”, https://123doc.org//document/4196987-nghe-may-tre-dan-lang-bao-la-xa-quang-phu-huyen-quang-dien-tinh-thua-thien-hue.htm.
• Nguyễn Hữu Thông (1994), Huế – Nghề và làng nghề thủ công truyền thống, Huế.: Nxb. Thuận Hóa, tr.47.
• Nguyễn Khắc Hoàn, Hoàng La Phương Hiền, Lê Thị Phương Thảo (2017), “Thực trạng phát triển sản xuất mây tre đan tại hợp tác xã mây tre đan Bao La, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế”, Tạp chí Khoa học – Đại học Huế, tập 126, số 5A, dẫn lại trong http://www.vjol.info/index.php/CSKTPT/article/view/30864/26179, tr.7.
• Nguyễn Trãi, Dư địa chí, H.: Nxb. Khoa học Xã hội, tr. 235.
• Nguyễn Văn Vinh (2001), “Làng nghề đan lát Bao La”, Tạp chí Sông Hương, số 150, http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c85/n259/Lang-nghe-dan-lat-Bao-La.html.
• Phạm Côn Sơn (2004), Làng nghề truyền thống Việt Nam, H.: Nxb. Văn hóa Dân tộc, tr.63.
• Phan Hồng Khôi (2005), “Chính sách phát triển thủ công nghiệp: thực trạng, hiệu quả và vấn đề đặt ra”, trong Kỷ yếu HTKH Di sản ngành nghề thủ công trong bối cảnh thành phố Festival, UBND thành phố Huế – Phân viện Nghiên cứu Văn hóa – Thông tin tại Huế, tr. 154.
• QSQ triều Nguyễn (2003), Đồng Khánh địa dư chí, Ngô Đức Thọ dịch, H.: Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp, Trường Cao học Thực hành Pháp & Viện Nghiên cứu Hán nôm – Nxb. Thế giới, tr. 1427.
• Thanh Hương (2014) Mây tre đan Bao La xuất ngoại, 15-09-2016, http://baothuathienhue.vn/may-tre-bao-la-xuat-ngoai-a6256.html

( 1 ) – Tài liệu điền dã tại làng, tích lũy văn bản Hán Nôm, phỏng vấn ( Phân Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Nước Ta tại Huế ) .
– Nguyễn Hữu Thông ( 1994 ), Huế – Nghề và làng nghề thủ công truyền thống, Huế. : Nxb Thuận Hóa, tr. 47 .
( 2 ) Nguyễn Trãi ( 1976 ), Dư địa chí, trong Toàn tập, in lần 2 có thay thế sửa chữa, bổ trợ, bản dịch Viện Sử học, H. : Nxb. KHXH, tr. 235 .
( 3 ) Vô danh thị, ( 2001 ), Ô châu cận lục, Dương Văn An nhuận sắc tập thành, Trần Đại Vinh – Hoàng Văn Phúc hiệu đính – dịch chú, Huế. : Nxb. Thuận Hóa, tr. 59 – 61 .
( 4 ) Lê Quý Đôn ( 1977 ), Toàn tập, tập I, Phủ biên tạp lục, H. : Nxb. Khoa học Xã hội, tr. 80 .
( 5 ) QSQ triều Nguyễn ( 2003 ), Đồng Khánh địa dư chí, Ngô Đức Thọ dịch, H. : Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp, Trường Cao học Thực hành Pháp và Viện Nghiên cứu Hán nôm – Nxb. Thế giới, tr. 1427 .
( 6 ) Phạm Côn Sơn ( 2004 ), Làng nghề truyền thống cuội nguồn Nước Ta, H. : Nxb. Văn hóa Dân tộc, tr. 63 .
( 7 ) Phan Hồng Khôi ( 2005 ), “ Chính sách tăng trưởng thủ công nghiệp : tình hình, hiệu suất cao và yếu tố đặt ra ”, trong Kỷ yếu HTKH Di sản ngành nghề thủ công bằng tay trong toàn cảnh thành phố Festival, Ủy Ban Nhân Dân thành phố Huế – Phân viện Nghiên cứu Văn hóa – tin tức tại Huế, tr. 154 .
( 8 ) Ông Võ Văn Dinh, chủ nhiệm HTX, ngày 1/06/2016 ; Nguyễn Khắc Hoàn, Hoàng La Phương Hiền, Lê Thị Phương Thảo ( 2017 ), “ Thực trạng tăng trưởng sản xuất mây tre đan tại hợp tác xã mây tre đan Bao La, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế ”, Tạp chí Khoa học – Đại học Huế, tập 126, số 5A, dẫn lại trong http://www.vjol.info/index.php/CSKTPT/article/view/30864/26179, tr. 6 .
( 9 ) Nguyễn Khắc Hoàn, Hoàng La Phương Hiền, Lê Thị Phương Thảo ( 2017 ), “ Thực trạng tăng trưởng sản xuất mây tre đan tại hợp tác xã mây tre đan Bao La, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế ”, Tlđd …, tr. 7 .
( 10 ) Theo Ông Võ Văn Dinh ( chủ nhiệm HTX đan lát Bao La ), phỏng vấn ngày 01/06/2015 .
( 11 ) Nguyễn Văn Vinh ( 2001 ), “ Làng nghề đan lát Bao La ”, Tạp chí Sông Hương, số 150, trong http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c85/n259/Lang-nghe-dan-lat-Bao-La.html .
( 12 ) Dương Văn An ( 2009 ), Ô Châu cận lục, Văn Thanh – Phan Đăng Dịch và Chú giải, TP.HN. : Nxb. Chính trị Quốc gia, tr. 32, 38 .

Khám Phá Di Sản

5/5 – ( 2 bầu chọn )

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn