Chúa Trịnh – Wikipedia tiếng Việt

Chúa Trịnh (chữ Nôm: 主鄭, chữ Hán: 鄭王 / Trịnh vương; 1545 – 1787) là một vương tộc phong kiến kiểm soát quyền lực lãnh thổ Đàng Ngoài suốt thời Lê Trung hưng. Về danh nghĩa thì chúa Trịnh là bề tôi của nhà Lê (họ chỉ xưng tước “vương”, vẫn dùng niên hiệu và nhận sắc phong, chiếu chỉ từ hoàng đế nhà Lê). Tuy nhiên thực tế thì vua Lê không có thực quyền, việc cai trị chủ yếu do chúa Trịnh thực hiện. Bộ máy triều đình lúc này hoạt động theo thể chế lưỡng đầu. Tổng cộng có 11 đời chúa Trịnh chính thức (nếu tính luôn cả Trịnh Kiểm là 12 đời chúa), cai quản xứ Đàng Ngoài trong hơn 2 thế kỷ.

Lên nắm quyền lực tối cao[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi nhà vua Lê Hiến Tông mất năm 1504, những nhà vua kế vị đều yểu mạng, hoặc tàn tệ, hoặc kém tài. Đến năm 1527, quyền thần Mạc Đăng Dung cướp hoàng vị của Lê Cung Hoàng rồi sáng lập nhà Mạc. Năm 1533, ở Thanh Hóa, một võ tướng nhà Lê là Nguyễn Kim nổi dậy chống lại nhà Mạc, lập lại nhà Lê, ông tìm được hậu duệ của nhà Lê là Lê Ninh bèn lập làm nhà vua tức là Lê Trang Tông. Trong vòng 5 năm, những vùng phía nam nằm dưới quyền trấn áp của nhà Lê Trung Hưng nhưng họ không hề chiếm Thăng Long. Trong thời hạn này, nhà Lê cũng tăng trưởng thế lực về phía Nam, chiếm quyền trấn áp vùng cực nam chủ quyền lãnh thổ nơi từng là đất đai của Chăm Pa .Người khởi đầu sự nghiệp của họ Trịnh là Trịnh Kiểm, người huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Tương truyền thuở nhỏ nhà Trịnh Kiểm nghèo, hàng xóm rất ghét, nhân khi Trịnh Kiểm đi vắng bèn bắt mẹ ông ném xuống vực. Trịnh Kiểm về không thấy mẹ đâu bèn đi tìm, đến vực tìm ra xác mẹ thì mối đã xông đầy lên rồi. Sau có ông thầy tướng đi qua chỉ vào ngôi mộ mẹ Trịnh Kiểm đọc rằng :

Phi đế phi bá

Quyền khuynh thiên hạ

Truyền tộ bát đại

Tiêu tường khởi vạ

Nghĩa là:

Chẳng đế chẳng bá

Quyền nghiêng thiên hạ

Truyền được tám đời

Trong nhà dấy vạ

Mẹ mất, nghe tin Nguyễn Kim nổi dậy dựng lại nhà Lê, Trịnh Kiểm bèn đến xin gia nhập. Nhờ kĩ năng, ông được Nguyễn Kim đáng tin cậy và gả con gái là Nguyễn Thị Ngọc Bảo cho. Nǎm 1539 ông được phong làm Đại tướng quân, tước Dực quận công. Năm 1545, Nguyễn Kim mất, Trịnh Kiểm lên thay cầm quyền, được phong làm thái sư nắm toàn thể quân đội .

” Phi đế phi bá, quyền khuynh thiên hạ “[sửa|sửa mã nguồn]

Nắm quyền trong triều đình Nam triều nhà Lê, trước hết Trịnh Kiểm lo đối phó với những con của Nguyễn Kim để củng cố quyền lực tối cao. Ông sai thuộc hạ xông vào nhà giết con cả của Kim là Nguyễn Uông. Người con thứ là Nguyễn Hoàng sợ hãi xin xuống trấn giữ vùng Thuận Hóa – Quảng Nam ở phía Nam. Trịnh Kiểm cho rằng giết cả hai đồng đội Hoàng sẽ mang tiếng, mà Thuận – Quảng là nơi xa xôi, ” ô châu ác địa ” nên bằng lòng cho Hoàng vào đó để mượn tay nhà Mạc giết Hoàng. Từ đó Trịnh Kiểm nắm hàng loạt quyền hành của nhà Lê, kiến thiết xây dựng sự nghiệp cho họ Trịnh .

Năm 1556, vua Lê Trung Tông mất sớm không có con nối, Trịnh Kiểm định giành ngôi nhà Lê, nhưng còn do dự sợ dư luận, bèn sai người tìm đến Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm bấy giờ đang ẩn dật. Nghe theo lời khuyên của Trạng Trình (“giữ chùa thờ Phật thì ăn oản“), Trịnh Kiểm bèn đi tìm được người trong tôn thất nhà Lê là Lê Duy Bang, cháu 6 đời của Lê Trừ (anh Lê Thái Tổ), lập làm vua, tức là Lê Anh Tông. Từ đó họ Trịnh nối đời cầm quyền nhưng danh nghĩa vẫn tôn phò, làm bề tôi cho nhà Lê, hai họ sống chung trong cơ chế lưỡng đầu phụ thuộc nhau: nhà Lê cần có họ Trịnh để bảo vệ và chống Mạc, còn họ Trịnh cần có nhà Lê để việc nắm quyền được danh chính ngôn thuận. Bởi vậy người đời truyền lại câu: “Lê tồn Trịnh tại, Lê bại Trịnh vong.”

Năm 1570, Trịnh Kiểm mất, hai con là Trịnh Cối và Trịnh Tùng tranh quyền. Hai đồng đội dàn quân đánh nhau. Cùng lúc đó quân Mạc từ bắc kéo vào. Trịnh Cối bị kẹp giữa hai đường không hề cự nổi bèn đầu hàng nhà Mạc, được nhà Mạc thu nhận và phong chức .Vua Lê Anh Tông ủng hộ ngôi con trưởng của Trịnh Cối, cùng mưu với Lê Cập Đệ định giết Trịnh Tùng, nhưng việc bị lộ. Vua Anh Tông mang 4 người con lánh đi nơi khác. Trịnh Tùng lập người con út của vua là Đàm lên ngôi, tức là Lê Thế Tông. Sau đó, Trịnh Tùng lùng bắt được cha con vua Anh Tông mang về lập mưu giám sát, rồi bức chết. Từ đó vua Lê hoàn toàn nép trong cung, Trịnh Tùng tự mình xử trí mọi việc trong triều. Các vua Lê sau có dự tính chống lại đều bị bức tử và sửa chữa thay thế bằng một nhà vua nhỏ tuổi hoặc dễ bảo hơn .

Khôi phục Thăng Long[sửa|sửa mã nguồn]

Tranh vẽ đám rước chúa Trịnh xuất hành, thế kỷ 17Từ khi Trịnh Kiểm nắm quyền, họ Trịnh quản lý vùng phía nam của Đại Việt ( trên danh nghĩa vẫn là chiến đấu dưới quyền vua Lê ) và chiến đấu với nhà Mạc ở phía bắc. Bấy giờ nhà Lê chiếm lại được Thanh Hóa và Nghệ An. Nhờ có khẩu hiệu ” Phù Lê diệt Mạc ” ( giúp Lê diệt Mạc ), thanh thế họ Trịnh ngày một lớn. Ở vùng Tây bắc, đồng đội Vũ Văn Mật, Vũ Văn Uyên ( Chúa Bầu ) cát cứ tại Tuyên Quang sai người đến xin quy phục. Sau đó năm 1550, thái tể nhà Mạc là Lê Bá Ly là cựu thần nhà Lê sơ cùng thông gia là Nguyễn Thiến mang gia quyến về hàng .Trong suốt những năm 1545 – 1580 là quá trình hai bên giằng co. Được tăng sức mạnh, họ Trịnh liên tục tiến công ra bắc đánh Sơn Nam, Tỉnh Ninh Bình, Sơn Tây, Thăng Long. Nhà Mạc lúc đó dưới sự chèo lái của Khiêm Vương Mạc Kính Điển đã đứng vững. Mạc Kính Điển nhiều lần phải mang vua Mạc qua sông tránh sang Kim Thành ( Thành Phố Hải Dương ) nhưng quân Lê – Trịnh vẫn không vào được Thăng Long. Ngược lại, sau những đợt tiến công ra bắc, quân Trịnh cũng phải đối phó với những đợt tiến công vào Thanh Hóa – Nghệ An của Mạc Kính Điển. Hai bên khi được khi thua. Cuộc chiến giằng co nổi lên tên tuổi những tướng Hoàng Đình Ái, Nguyễn Hữu Liêu bên Lê-Trịnh, Nguyễn Quyện bên Mạc .Sau khi trấn thủ Thuận Hoá ( năm 1558 ), năm 1570, Nguyễn Hoàng lại xin trấn thủ Quảng Nam. Chúa Trịnh mải lo mặt trận phía bắc nên chấp thuận đồng ý. Năm 1572, Hoàng dùng kế giết được tướng Mạc là Mạc Lập Bạo vào đánh. Nhà Mạc mất hẳn phía nam và chỉ còn trấn áp Bắc Bộ .Sau khi Mạc Kính Điển chết ( 1580 ), nhà Mạc khởi đầu suy yếu. Vua Mạc là Mậu Hợp ít lo chính vì sự, phụ chính Mạc Đôn Nhượng không đủ năng lượng. Quân Lê-Trịnh khởi đầu chiếm lợi thế. Năm 1591, Trịnh Tùng đem quân bắc tiến áp sát thành Thăng Long. Đầu năm 1592, Mạc Mậu Hợp chạy sang Gia Lâm, thống suất thủy quân để làm thanh thế trên sông Nhị Hà cho những tướng giữ kinh thành Thăng Long. Trịnh Tùng thúc quân tổng tiến công. Các tướng Mạc Ngọc Liễn, Bùi Văn Khuê, Trần Bách Niên tan vỡ bỏ chạy. Phục binh của Nguyễn Quyện ở cầu Dền không kịp nổi dậy đã bị giết. Nguyễn Quyện bị bắt rồi bị giết, hai con tử trận. Quân Mạc chết rất nhiều .Trịnh Tùng rút quân chủ lực về. Mạc Mậu Hợp thu tàn quân án ngữ sông Nhị Hà, lại ham vẻ đẹp của vợ tướng Bùi Văn Khuê là Nguyễn Thị Niên nên muốn giết Khuê. Tháng 8 năm 1592, Bùi Văn Khuê biết chuyện bèn đem quân hàng Lê, hợp binh với Trịnh Tùng đại phá quân Mạc .Tháng 11 năm 1592, Trịnh Tùng lại tiến đánh Thăng Long. Mạc Mậu Hợp thua chạy về Kim Thành ( Thành Phố Hải Dương ). Thấy thế nguy cấp, Mậu Hợp lập con là Toàn lên ngôi, tự mình làm tướng thống suất quân đội. Sau những đại chiến ác liệt tại khu vực những phủ Nam Sách, Hạ Hồng, Kinh Môn trong tháng 11 và 12 thì quân Mạc thua to. Mạc Mậu Hợp phải bỏ trốn đến huyện Phượng Nhãn, bị bắt sống sau đó ít ngày và bị hành hình .Sau vài cuộc chiến khác chống lại những thế lực tàn dư nhà Mạc, Trịnh Tùng rước vua Lê Thế Tông trở lại Thăng Long năm 1593. Họ Trịnh ghi lại quyền lực tối cao bằng cách thực thi xây Phủ chúa Trịnh ở Thăng Long .

Dẹp tàn dư họ Mạc[sửa|sửa mã nguồn]

Dù Mạc Mậu Hợp và sau đó là Mạc Toàn bị bắt và bị giết thì thế lực của nhà Mạc chưa bị tàn phá hết. Các vùng như Thái Nguyên, Lạng Sơn, Cao Bằng vẫn thuộc quyền quản trị của nhiều người như Mạc Kính Chỉ, Mạc Kính Cung cho tới năm 1623. Nhà Minh, vì muốn duy trì thế Nam Bắc triều ở Đại Việt có lợi cho họ nên can thiệp để họ Mạc được cát cứ ở Cao Bằng. Vì vậy cháu Mạc Kính Điển là Kính Khoan và con Khoan là Kính Vũ vẫn cát cứ ở Cao Bằng, dù về cơ bản, họ Trịnh đã làm chủ Bắc Bộ và Bắc Trung bộ .Khi nhà Minh sụp đổ ( 1644 ), những vua Nam Minh – tàn dư nhà Minh – vẫn ủng hộ họ Mạc. Họ Mạc nối nhau cát cứ ở đây trong nhiều năm. Mãi đến khi nhà Minh mất hẳn ( 1662 ) về tay nhà Thanh, họ Trịnh mới ra tay dẹp họ Mạc. Tới năm 1677, chúa Trịnh Tạc sai tướng Đinh Văn Tả đi đánh, việc trấn giữ Cao Bằng của họ Mạc mới chấm hết. Tàn dư họ Mạc phải chạy sang Trung Quốc .

Trịnh – Nguyễn phân tranh[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi Nguyễn Hoàng xuống phía Nam đã thiết kế xây dựng địa thế căn cứ và tăng trưởng thành một thế lực độc lập, hình thành chính quyền của họ Nguyễn. Tuy những chúa Nguyễn vẫn hợp tác với chúa Trịnh để chống nhà Mạc và vẫn đứng danh nghĩa là thần tử nhà Lê, nhưng trong thực tiễn những chúa Nguyễn vẫn quản lý những tỉnh biên giới phía Nam Đại Việt với một chính quyền độc lập. Hơn thế nữa, họ đã có công lan rộng ra chủ quyền lãnh thổ Đại Việt lên gấp đôi về phía Nam. Sau khi vượt mặt nhà Mạc, sự độc lập của những chúa Nguyễn ngày càng trở nên không dễ chịu so với những chúa Trịnh .Những sự stress lên đỉnh điểm năm 1627 khi cuộc chiến tranh nổ ra giữa hai phe. Trong khi phe chúa Trịnh kiểm soát một vùng to lớn và đông dân cư hơn, thì chúa Nguyễn lại có nhiều lợi thế. Thứ nhất, họ chỉ muốn bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của mình, họ không muốn tiến công miền bắc. Thứ hai, chúa Nguyễn hoàn toàn có thể tận dụng lợi thế về những tiếp xúc của mình với những người châu Âu, đặc biệt quan trọng là những người Bồ Đào Nha, để mua những loại súng tân tiến của châu Âu. Thứ ba, điều kiện kèm theo địa lý cũng khuyễn mãi thêm cho họ, đất đai phẳng vốn thích hợp cho những quân đội được tổ chức triển khai lớn lại hiếm có ở chủ quyền lãnh thổ của họ, nơi núi non phần nhiều lan ra đến tận biển .Chúa Nguyễn xây dựng hai giới tuyến rất vững chãi lê dài vài dặm từ biển đến tận những ngọn đồi ở phía bắc thành Phú Xuân. Họ đã bảo vệ hai giới tuyến này chống lại nhiều cuộc tiến công của những chúa Trịnh. Trong thời hạn từ 1627 đến tận 1672, hai bên giao chiến cả thảy 7 lần. Năm 1655, quân Nguyễn thắng thế vượt sông Gianh đánh Nghệ An, chiếm 7 huyện và mang theo nhiều dân cư ở đây vào khai khẩn trong nam. Năm sau quân Trịnh phản công chiếm lại .Năm 1672, hai bên đình chiến, Tây Định Vương Trịnh Tạc và Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần lấy sông Gianh làm ranh giới chia cắt Nước Ta. Đất nước bị chia ra thành Đàng Trong – Đàng Ngoài bởi hai mái ấm gia đình quản lý. Tuy vậy, hai bên cùng mang danh nghĩa là quan nhà Hậu Lê, giúp vua Lê cai quản quốc gia nên cả Đàng Trong, Đàng Ngoài vẫn đều được coi là chủ quyền lãnh thổ của Đại Việt .

Dẹp yên khởi nghĩa nông dân[sửa|sửa mã nguồn]

Các chúa Trịnh từ Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Trịnh Tráng, Trịnh Tạc, Trịnh Căn, Trịnh Cương đều là những chúa giỏi quản lý. Sau khi cuộc chiến tranh Trịnh – Nguyễn và Trịnh – Mạc chấm hết, Bắc Hà yên ổn thịnh trị .Các chúa Trịnh quản lý khá tốt, luôn giữ danh nghĩa cho vua nhà Lê. Tuy nhiên họ là người lựa chọn ra vua, họ sửa chữa thay thế vua và họ cũng có quyền cha truyền con nối để chỉ định nhiều quan chức số 1 trong triều đình. Không giống như những chúa Nguyễn, những người thường gây chiến với Chân Lạp và Xiêm La, những chúa Trịnh giữ quan hệ độc lập hữu hảo với những nước láng giềng .Năm 1729, Trịnh Cương chết, con là Trịnh Giang lên thay. Trịnh Giang ăn chơi trác táng, sa đọa, sửa đổi nhiều phép tắc của cha mình, giết chết hàng loạt những vị quan giỏi như Lê Anh Tuấn, Nguyễn Công Hãng, giết vua nọ lập vua kia, gian dâm với cung nữ của cha, lại gây ra thuế khóa nặng nề làm mất lòng dân. Từ đó nông dân liên tục nổi dậy khởi nghĩa. Đó chính là trào lưu khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài .Năm 1737, nhà sư Nguyễn Dương Hưng nổi dậy khởi nghĩa. Năm 1739, hậu duệ nhà Mạc ( đã bị đổi họ ) là Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển cùng Vũ Trác Oánh nổi dậy ở Thành Phố Hải Dương. Tông thất nhà Lê là Lê Duy Mật cũng định làm binh biến ở Thăng Long để lật đổ họ Trịnh nhưng không thành nên rút ra ngoài khởi nghĩa. Đến năm 1740 hàng loạt những cuộc khởi nghĩa lớn của Q. He Nguyễn Hữu Cầu, Q. Hẻo Nguyễn Danh Phương và Hoàng Công Chất bùng phát. Chính sự Bắc Hà rất là rối ren .

Trịnh Giang không khắc phục được khó khăn, lại mắc bệnh nằm bẹp dưới nhà hầm không điều hành được công việc. Trước tình hình đó, gia tộc họ Trịnh phế bỏ Trịnh Giang, lập em Giang là Trịnh Doanh lên ngôi năm 1740. Là người có tài năng, Trịnh Doanh điều chỉnh chính sách, ra tay đánh dẹp, dần dần củng cố lại tình hình Bắc bộ. Trong cuộc chinh phạt các cuộc khởi nghĩa, nổi lên tên tuổi các danh tướng Hoàng Ngũ Phúc, Bùi Thế Đạt, Phạm Đình Trọng. Đến khi Trịnh Doanh mất (1767), cơ bản các cuộc khởi nghĩa đều bị dẹp tan, chỉ còn Hoàng Công Chất và Lê Duy Mật. Con Doanh là Trịnh Sâm lên ngôi nhanh chóng dẹp nốt các cuộc khởi nghĩa này năm 1769.

Lê bại Trịnh vong[sửa|sửa mã nguồn]

Tây Sơn khởi nghĩa[sửa|sửa mã nguồn]

Hòa bình lâu dài hơn với Đàng Trong kết thúc khi cuộc nổi dậy Tây Sơn ở phía nam chống lại chúa Nguyễn bùng nổ năm 1771. Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn được chúa Trịnh Sâm coi là một thời cơ để kết liễu chúa Nguyễn ở miền nam Nước Ta. Năm 1774, Trịnh Sâm cử lão tướng Q. Việp Hoàng Ngũ Phúc mang quân tiến công và chiếm Phú Xuân. Quân Trịnh liên tục tiến về phía Nam trong khi quân Tây Sơn chiếm những thành khác ở trong nam. Các chúa Nguyễn giữ Gia Định tới tận khi nó bị chiếm vào năm 1777 và dòng họ nhà Nguyễn gần như bị hủy hoại .Lần tiên phong bờ cõi của Lê – Trịnh được lan rộng ra đến Quảng Nam .

” Truyền tộ bát đại, tiêu tường khởi vạ “[sửa|sửa mã nguồn]

Họ Trịnh từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Sâm là truyền được 9 đời chúa. Năm 1782, Trịnh Sâm qua đời. Ngay từ khi Sâm còn sống đã diễn ra cuộc tranh giành ngôi thế tử giữa con trưởng Trịnh Tông và con thứ Trịnh Cán. Vì Cán còn nhỏ nên thực ra nắm quyền là phe của Tuyên phi Đặng Thị Huệ. Tuyên phi lôi kéo Q. Huy là Hoàng Đình Bảo ( cháu Hoàng Ngũ Phúc ). Vì Tuyên phi sủng ái nên Trịnh Cán được lập làm thế tử. Khi Sâm mất, Trịnh Cán lên thay, Q. Huy phụ chính. Quân kiêu binh giúp Trịnh Tông làm binh biến giết chết Q. Huy, phế bỏ Trịnh Cán và đưa Tông lên ngôi chúa, đổi tên là Khải .Tuy nhiên từ khi Trịnh Khải lên ngôi, chính sự cũng không sáng sủa. Quân kiêu binh cậy công làm càn, cướp của, phá phách kinh đô, kể cả nhà những quan lại. Trịnh Khải không dẹp nổi .Ngoài biên cương, sau khi Q. Việp mất, thành Phú Xuân giao cho Bùi Thế Đạt. Sau Đạt cũng rút về bắc giao lại cho Phạm Ngô Cầu và Hoàng Đình Thể. Tướng sĩ kiêu ngạo, lơ là mất cẩn trọng phòng bị .

Vua chúa cùng chạy[sửa|sửa mã nguồn]

Tây Sơn không muốn trở thành kẻ bầy tôi của những chúa Trịnh và sau một vài năm củng cố quyền lực tối cao ở phía nam, tướng Tây Sơn là Nguyễn Huệ tiến ra phía bắc Đại Việt vào giữa năm 1786 với một đội quân phần đông. Quân Trịnh bị quân Tây Sơn vượt mặt và chúa Trịnh Khải phải chạy về phía bắc rồi sau đó bị bắt và tự vẫn .Quân Tây Sơn rút về, sau đó những bầy tôi cũ của họ Trịnh lại lập con Trịnh Giang là Trịnh Bồng lên ngôi. Vua Lê mới là Chiêu Thống muốn chấn hưng nhà Lê nên triệu Nguyễn Hữu Chỉnh đang trấn thủ Nghệ An ra giúp. Chỉnh đánh tan quân Trịnh, Trịnh Bồng bỏ đi mất tích .Tuy nhiên sau đó Nguyễn Hữu Chỉnh lại lộng quyền. Nguyễn Huệ phái Vũ Văn Nhậm ra giết Chỉnh rồi đến lượt Nhậm lại mưu cát cứ ở Bắc Hà khiến Lê Chiêu Thống phải bỏ đi lưu vong, chạy sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh. Vua Càn Long điều một đội quân lớn tới Đại Việt, danh nghĩa là tái lập vua Lê nhưng thực ra là muốn chiếm Đại Việt. Quân Thanh chiếm được Thăng Long năm 1788 nhưng sau đó bị Nguyễn Huệ giáng cho một đòn nặng nề đầu năm 1789. Quân Thanh thua to, tháo chạy. Nguyễn Huệ – lúc ấy đã là nhà vua Quang Trung – sau đó được vua Thanh công nhận và chính thức thay họ Lê cai trị nước Đại Việt. Chiêu Thống lưu vong và mất ( 1793 ) ở Trung Quốc .
Các chúa Trịnh cầm quyền từ năm 1545 đến năm 1786, tổng số 241 năm, được 11 đời chúa. Nếu kể cả Trịnh Kiểm và Trịnh Cối là có 13 chúa. Xét sinh ra Trịnh Cán, Trịnh Khải và Trịnh Bồng có thời hạn quản lý ngắn và rối ren nên thường chỉ tính 8 đời cầm quyền vững vàng, thịnh trị từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Sâm, không tính Trịnh Giang, đúng như lời ” sấm ngữ “. Có lẽ câu truyện về mẹ Trịnh Kiểm do đời sau đặt ra .Thời gian nắm quyền của những chúa Trịnh là dài so với những Triều đại nhà Trần, Mạc, Tiền Lê, Hồ cũng như nhà Tây Sơn và nhà Nguyễn sau này, không thay đổi quốc gia trong thời Nam – Bắc triều phân tranh .Các chúa Trịnh đã tránh một số ít yếu tố quản trị triều đình bằng cách lựa chọn người giỏi nhất từ thế hệ trẻ họ Trịnh để quản lý quốc gia. Thứ bậc bạn bè không được họ Trịnh coi trọng nhiều và đã có lời nói rằng đứa con thứ hai sẽ trở thành người chỉ huy tốt hơn. Giống như những chúa Nguyễn và nhà Nguyễn sau này, những chúa Trịnh cũng gặp phải yếu tố với những cuộc nổi dậy của nông dân và việc không có ruộng đất đã trở thành một nguồn gốc gây nên những yếu tố cho triều đình .Các chúa Trịnh quan tâm tới việc giữ vững những quan hệ tốt với Trung Quốc và giữ gìn xã hội Khổng giáo hơn những chúa Nguyễn. Những người châu Âu phần đông không có lãi khi kinh doanh với những chúa Trịnh, cả người Hà Lan ( năm 1637 ) và người Anh ( năm 1673 ) đều đã lập thương điếm nhỏ ở TT Thăng Long nhưng không tăng trưởng được .Vào những năm sau này khi nhà Nguyễn nổi lên và quản lý hàng loạt Nước Ta, những chúa Trịnh đã bị nhìn nhận thấp, thậm chí còn lên án trong chính sử, nổi bật là sách ” Khâm định Việt sử Thông giám cương mục “. Nếu nhìn nhận khách quan hơn, chỉ trừ Trịnh Giang, những chúa từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Sâm đều là những vị chúa tài ba, do đó đã triển khai xong việc đánh dẹp và quản lý phía Bắc Nước Ta, giữ cho xã hội Đại Việt không thay đổi trong gần 2 thế kỷ. Chiến tranh Trịnh-Nguyễn diễn ra trong 45 năm giữa thế kỷ 17 nhưng trong thời hạn đó Bắc Hà không có cuộc bạo loạn, chống đối lớn nào của nông dân. Sử gia Tạ Chí Đại Trường nhận xét trong sách ” Bài sử khác cho Nước Ta ” : [ 1 ]

“Công bình nhìn lại, ta thấy không có ông chúa nào mà không xứng đáng với tính cách người thủ lĩnh cả. Họ giết nhau để giành ngôi hay giữ ngôi nhưng rõ ràng là thật tận lực trong địa vị lãnh đạo đất nước. Trịnh Căn có một tuổi trẻ hư đốn theo lời gia phả họ Đặng nhưng đã len lách lên đến tột đỉnh bằng chính quân công của mình trước khi chứng tỏ khả năng điều hành. Trịnh Cương là người thi hành cải cách nhiều nhất, có căn bản nhất như cải cách thuế khoá 1723, hình phạt cũng bớt phần tàn khốc (không chặt tay 1721, không xử tử xã trưởng ẩn lậu dân đinh). Trịnh Giang bị lật đổ với cớ làm hư hỏng triều chính nhưng đó là khi ông ta đã đắc chí và mang bệnh hoạn, còn khi mới lên ngôi ông vẫn sử dụng Nguyễn Công Hãng để thi hành những cải cách lớn lao dù đã bị ông này chê nặng lời khi còn là Thế tử.”

Các chúa Trịnh Căn, Trịnh Doanh và Trịnh Sâm ngoài võ thuật còn được nhìn nhận là những người hay chữ. 5 chúa đầu từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Căn đều rất thọ ( từ 68 đến 81 tuổi ), hẳn những chúa cũng phải là những người sống tráng lệ và điều độ. Các thành tựu của nhà Lê Trung Hưng thực ra là thành tựu do những chúa Trịnh .Hiển nhiên với ngôi vị ” phi đế phi bá “, vừa thực sự là người cầm trịch trong cỗ máy chính quyền, vừa phải cẩn trọng với sự nổi dậy đòi quyền của họ Lê, những chúa Trịnh phải luôn có thái độ cứng rắn, cương quyết, không hề ôn hòa để nhằm mục đích bảo vệ vị thế của mình. Do đó việc phế lập tại triều đình trong cuộc đấu tranh đó là khó tránh khỏi. Chỉ có những vua Lê Trung Hưng bằng lòng sống chung với họ Trịnh mới hoàn toàn có thể sống sót. Tuy nhiên trong thời phong kiến, việc ép chế quyền lực tối cao của nhà vua, phế ngôi giết vua làm cho những chúa Trịnh bị mang tiếng mãi cùng với lịch sử dân tộc .Họ Trịnh suy tàn khởi đầu từ thời Trịnh Giang lên nắm quyền hành. Trịnh Giang ăn chơi trác táng, giết vua này lập vua kia, tư thông với cung nữ của cha, kiến thiết xây dựng nhiều chùa chiền làm hao tổn sức dân. Vì những việc làm đó họ Trịnh quyết định hành động đưa Trịnh Doanh lên thay nhằm mục đích cải cách lại quốc gia, đối xử tốt với vua Lê nên đã phần nào cải tổ lại được tình hình, tuy nhiên sang thời Trịnh Sâm tình hình lại xấu đi vì Trịnh Sâm kiêu căng ngạo mạn, ăn chơi xa xỉ, sửa sang phép tắc quy mô trong cung một cách bừa bãi, không quyết đoán, đố kị người hiền, ham mê chiến trận quá mức khiến quốc gia kiệt quệ. Và điều gì đến sẽ phải đến họ Trịnh trượt dốc nhanh gọn rồi bị Tây Sơn đánh đổ một cách thuận tiện, Trịnh Khải phải dùng dao cắt cổ tự tử .Cách mà họ Trịnh rút khỏi vũ đài chính trị khá êm thấm, Trịnh Bồng khi biết không thể nào Phục hồi lại ngôi vị nhà chúa đã bỏ đi tu và sau đó không còn tung tích. Người ta không nghe thấy bất kể một người họ Trịnh nào cầu viện quốc tế như họ Lê hay họ Nguyễn, hoặc thậm chí còn không có cả chuyện chạy trốn bất thành như Quang Toản của nhà Tây Sơn sau này. Cách mà họ kết thúc vai trò của mình hoặc là có chí khí ( như Trịnh Khải tự vẫn ) hoặc là êm thấm ( như Trịnh Bồng ) khiến cho những đối thủ cạnh tranh chính trị phải tôn trọng, như Nguyễn Huệ đã tống táng Trịnh Khải chu đáo và Nguyễn Ánh sau này cũng hậu đãi con cháu họ Trịnh. Bỏ qua đại chiến phân tranh vào thế kỷ XVII, thì họ Trịnh không gây thù chuốc oán đến mức nặng nề với họ Nguyễn, họ Lê và với cả Tây Sơn. Thậm chí Lê Chiêu Thống còn có lỗi với chúa Trịnh khi đã đốt sạch hàng loạt phủ chúa trong một đêm, khiến cho người dân Thăng Long cảm thấy thương tiếc cho chúa. Thực sự mọi chỉ trích so với chính quyền họ Trịnh lâu nay chỉ tập trung chuyên sâu vào hai vị chúa Trịnh Giang và Trịnh Sâm. Xét về thời hạn quản lý dài tới 241 năm với một kết cục tương đối bình ổn như vậy, với thực quyền lê dài đến tận những năm cuối, thì chánh quyền họ Trịnh thực sự là một triều đại không thay đổi nhất trong lịch sử vẻ vang Nước Ta. Có những triều đại dài hơn như nhà Lê ( 360 năm ) và Nguyễn ( hàng loạt 387 năm tính từ 1558 đến 1945 ) nhưng vô cùng không ổn định, bị gián đoạn, vua bị giết hại, dòng tộc lâm đại nạn, mồ mả bị xâm phạm, hứng chịu nhiều chỉ trích về việc ” bán nước ” hay ” bạo chúa “, và thực quyền của họ không lê dài quá 100 năm thì 241 năm nắm quyền của họ Trịnh lâu dài hơn hơn, cũng không tham quyền cố vị đến mức gạt bỏ thể diện của vương quốc .

Danh sách những chúa Trịnh[sửa|sửa mã nguồn]

1. ^ Đàng Ngoài và Đàng Trong (1)
2. ^ Đại Việt Sử ký toàn thư, Kỷ Nhà Lê, Thế Tông Nghị nhà vua
3. ^ Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Hiển Tông Vĩnh nhà vua
4. ^

   Đại Việt Sử ký Tục Biên, Kỷ Nhà Lê, Chiêu Thống Đế

   Xem thêm: Tin tức đời sống online: câu chuyện đời sống, tâm sự, gia đình

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Đời Sống