Người Ra Glai – Wikipedia tiếng Việt

Người Ra Glai, còn gọi là Raglai, Ra Glây, Raglay, Rang Chơk, Rang ngok để phân biệt với Rang La tức người Chăm, Glai, La Vang [2], là một dân tộc trong số 54 dân tộc tại Việt Nam [3][4].

Người Ra Glai cư trú hầu hết ở tỉnh Ninh Thuận và huyện Khánh Sơn, phía nam tỉnh Khánh Hòa cũng như tại Bình Thuận. Dân số người Ra Glai là 146.613 năm 2019 [ 1 ] 122.245 năm 2009 [ 5 ], và 96.931 năm 1999 [ 6 ] .

Người Raglai nói tiếng Raglai, một ngôn ngữ trong ngữ chi Malay-Polynesia thuộc ngữ hệ Nam Đảo.

Raglai là một nhánh của dân tộc Chăm. Thành ngữ của người Chăm có câu nói : “ Chăm sa-ai Raglai adei ”. Nghĩa là người Chăm là người chị cả còn người Raglai con gái út trong mái ấm gia đình .Hai tộc người Raglai và Chăm còn có những mối quan hệ thâm giao khác như tín ngưỡng dân gian, sự phân công trong quá khứ. Nếu lấy quốc lộ 27 chạy theo trục Đông – Tây thì tộc người Raglai Ninh Thuận có hai mảng sắc thái văn hóa truyền thống : Văn hóa Raglai Bắc và văn hóa truyền thống Raglai Nam .Người Raglai Nam, gồm những palei của những xã Ma Nới, Phước Hà. Đặc điểm đời sống văn hóa truyền thống của người Raglai ở đây thân thiện với đời sống văn hóa truyền thống của người Chăm. Đây là địa phận cư trú mà tộc người Raglai “ được xem là con út ” nên được những vua – thần Chăm xứ Panduranga xưa gởi gắm bảo vật. Hẳn tất cả chúng ta còn biết những địa phương người Raglai đã và đang lưu giữ bảo vật như ở thôn Giá ( Njak ) xã Phước Hà, huyện Thuận Nam lưu giữ bảo vật của Pô Inâ Nâgar – Hữu Đức ; thôn Tân Điền, xã Phan Diền, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận lưu giữ bảo vật Pô Dam. Hàng năm đến đợt nghỉ lễ Katé, họ lại đưa về làng Chăm .Ở khu vực phía Nam này, người Raglai sống thân mật với người Chăm ở đồng bằng, nên đời sống văn hóa truyền thống của họ có sự giao thoa, tác động ảnh hưởng khá lớn, được chứng tỏ qua cuộc trao đổi của hai người ( đi cắm nêu rẫy về và người giữ nhà ) trong lễ Cúng “ ăn lúa mới ” ( Mbak padai baruw ) ở thôn Ú, xã Ma Nới, huyện Ninh Sơn bằng tiếng Chăm ; cũng trong lễ này ở thôn Tà Dương, xã Phước Thái, huyện Ninh Phước những bộ phục trang tổ tiên treo trên dây nơi đàn cúng là phục trang truyền thống cuội nguồn của phụ nữ Chăm và ở Ma Nới cũng vậy, phục trang của tổ tiên là những tấm váy hoa aban bayôn ( loại váy hoa có băng đỏ hai đầu tấm váy ) của bà Pajuw Chăm và chiếc akhan mbram của người phụ nữ Chăm Hồi giáo Bàni .Người Raglai Bắc chiếm số lượng dân cư lớn, tập trung chuyên sâu phần đông ở huyện Bác Ái, ngoài những còn ở những huyện : Ninh Sơn, Thuận Bắc cũng có người Raglai sinh sống tương đối đông. Rất mê hoặc là làng ở những huyện đó có dòng họ trùng tên với một tộc họ lớn ở làng Chăm này, đó là dòng tộc Aia Mâthin. Người Raglai gọi tên dòng tộc này là Aia Masit, tên một loại cỏ có bộ rễ rất cứng. Ông Thành Mây, quản trị Hội người Cao tuổi xã Bắc Sơn cũng đã xác nhận rằng, lúc bấy giờ ở làng Xóm Bằng có 1 số ít người trong tộc họ anh sinh sống từ mấy chục năm qua .Hai tộc người Chăm và Raglai trong quy trình sống sót đã có những mối quan hệ thâm thúy, câu tục ngữ ngàn đời vẫn còn lưu “ Cam sa-ai Raglai adei ” nói lên quan hệ ruột thịt. Hai tộc người cùng nói thứ tiếng Mã Lai Đa Đảo, cùng số lượng mạng lưới hệ thống ngữ âm. Cái đáng nói hơn cả là hai hội đồng cùng tôn thờ Pô Inâ Nâgar ( Bà Chúa xứ ) và Pô Nai Tang mà hai mô hình chức sắc của hai dân tộc tham gia cúng tế trên ngôi đền của thôn Ú Tà Lâm, xã Ma Nới, huyện Ninh Sơn mà người Chăm gọi là palei Uk Dalam-Hamu Ranâc .
Raglai ( cũng được phiên âm thành Radlai, Oranglai, Roglai, Rắclây … ) là một tộc người trong nhóm ngữ hệ Malayo – Polynesien ( nhóm này ở Nước Ta gồm Chăm, Raglai, Chu Ru, Êđê, Giarai ). Về ngọn nguồn những tộc người của nhóm này, dù những nhà khoa học còn nhiều tranh luận nhưng đều thống nhất rằng họ vốn là những dân cư hải đảo ( gốc Khu vực Đông Nam Á hoặc di cư từ những hòn đảo vùng biển Nam Trung Quốc xuống Khu vực Đông Nam Á ) .Có thể tưởng tượng quy trình hình thành và tăng trưởng của người Raglai ở Nước Ta qua hai quá trình cơ bản :

• Giai đoạn 1: Thời kỳ giao lưu văn hóa với người Chăm. Người Chăm phát triển thành một vương quốc hùng mạnh, người Raglai chuyển dần lên sống trên tại các vùng núi ở Tây Nguyên tuy một số vẫn sống ở các vùng ven biển cùng với người Chăm. Để cai quản khu vực có người Raglai sinh sống, người Chăm đặt các Po lagar (đầu xứ sở) do chính người Raglai đảm trách.
• Giai đoạn 2: Thời kỳ giao lưu với người Việt và các dân tộc trong khu vực (từ cuối thế kỷ 17 đến nay).

Người Raglai nói tiếng Raglai là một nhóm ngôn từ Chăm thuộc Ngữ hệ Nam Đảo .

Dân số và địa phận cư trú[sửa|sửa mã nguồn]

Dân số theo tìm hiểu dân số 1999 là gần 97.000 người .Theo Tổng tìm hiểu dân số và nhà ở năm 2009, người Raglai ở Nước Ta có dân số 122.245 người, xuất hiện tại 18 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Hiện nay, người Raglai sinh sống ở những vùng núi Nam Trung bộ có độ cao xấp xỉ 500 mét, từ miền Tây Khánh Hòa qua vùng Tây Bắc Ninh Thuận, Tây và Tây Nam Bình Thuận đến tận Lâm Đồng, trong đó, tập trung chuyên sâu đông nhất ở Ninh Thuận ( hơn 50 % ) và Khánh Hòa. Dân số tại : Ninh Thuận ( 58.911 người, chiếm 48,2 % tổng số người Raglai tại Nước Ta ), Khánh Hòa ( 45.915 người, chiếm 37,6 % tổng số người Raglai tại Nước Ta ), Bình Thuận ( 15.440 người ) và Lâm Đồng ( 1.517 người ) [ 5 ] …Theo tiêu chuẩn về vị trí địa lý và quan hệ với những dân tộc khác, những nhà khoa học phân loại người Raglai thành hai nhóm : Raglai Bắc và Raglai Nam với quốc lộ 27 ( từ Ninh Thuận lên Lâm Đồng ) làm ranh giới. Cả hai nhóm Raglai Bắc và Raglai Nam đều quan hệ giao lưu văn hóa truyền thống với những dân tộc chung quanh, đặc biệt quan trọng là với dân tộc Chăm .

Đặc điểm cư trú và kinh tế tài chính[sửa|sửa mã nguồn]

Cuộc sống của người Raglai truyền thống gần như chỉ thu hẹp trong khuôn khổ của các bur (xóm) hoặc palei/plei (buôn làng). riêng khu đất cao, bằng phẳng và gần nguồn nước. Mỗi pa-lây thường gồm vài chục nóc nhà của một dòng họ. Số thành viên trong nhà thường gồm bố, mẹ và các con chưa lập gia đình. Đứng đầu pa-lây là pô pa-lây (trưởng làng), thường đó là người có công khai phá đất đầu tiên. Trưởng làng có trách nhiệm làm lễ cúng trời đất khi bị hạn hán nặng. Người có uy tín nhất dòng họ gọi là kây pa-lây (già làng). Già làng là người điều hành mọi hoạt động, chủ trì các lễ hội, tổ chức đội ngũ phòng chống thú dữ cũng như các lực lượng xâm nhập…). Ngoài ra còn có chủ Núi (cai quản rừng núi, nương rẫy thuộc sở hữu gia đình, sở hữu dòng họ và sở hữu cộng đồng) và chủ Xử việc (phân xử sự việc lớn nhỏ xảy ra trong làng trên cơ sở luật tục, những kiêng cữ cấm kỵ, phong tục tập quán…).

Mọi sản phẩm & hàng hóa, đồ vật bên ngoài đều do những người dân tộc khác ( Chăm, Kinh … ) mang đến tận nhà, trao đổi tận rẫy nương. “ Cuộc sống khác biệt khiến cho khối người này lưu giữ được nhiều hơn những đặc thù truyền thống cuội nguồn văn hoá cổ thân mật với dân cư những hải đảo ” ( Trần Ngọc Thêm )Họ thường không cư trú nơi thung lũng vì ý niệm đó là lối đi của ma quỷ, cũng không cư trú trên sống sống lưng những quả đồi vì đấy là đường đi của những thần. Chỉ nơi lưng chừng núi là khoảng trống thuộc quyền sở hữu của con người .Khu vực địa lý của người Raglai cũng có khá nhiều sông ngòi. Chỉ tính riêng ở vùng Khánh Sơn, Khánh Vĩnh – nơi tập trung chuyên sâu người Raglai đông nhất ( hơn 75 % ) trong tỉnh Khánh Hòa, có đến 48 con sông có chiều dài vài kilômét, trong đó năm con sông dài trên 10 kilômét và hàng trăm con suối lớn nhỏ … Chính những con sông, dòng suối này cung ứng nguồn nước uống cho người, gia súc ; cho việc tưới tiêu sản xuất .Nông nghiệp nương rẫy là phương pháp sản xuất chủ yếu với bắp và lúa là nguồn lương thực chính. Ngoài ra còn có những loại nông sản khác như đậu, khoai củ, hoa quả … Trâu, bò, heo, gà được nuôi thả phổ cập. Những hoạt động giải trí bằng tay thủ công như đan lát, rèn, làm gốm … mặc dầu thô sơ nhưng đủ bảo vệ cho sản xuất và hoạt động và sinh hoạt .
Xã hội truyền thống cuội nguồn của người Raglai được cấu trúc theo dòng tộc và khu vực cư trú. Người Raglai sống quy tụ theo tộc họ. Trong tộc họ, trưởng họ có quyền quyết định hành động những việc làm lớn. Điển hình có bốn dòng họ chính :

• Chamalịa (có nghĩa là sợi dây máu – loại dây thừng to bằng ngón chân cái, rất dai, ruột đỏ như máu, đồng bào thường dùng dây đó để buộc, người Raglai do cho rằng màu đỏ là màu của sự xui rủi, là kiêng cữ nên gọi chệch thành họ Mấu)
• Pupur (có nghĩa là cái bếp, nay gọi thành họ Tro)
• Katơr (một loại cây lương thực, hạt nhỏ, người Kinh vẫn thường gọi là hạt bo bo, – gọi là họ Bo Bo)
• Pinãng (nghĩa là cau, nay gọi là họ Cau / họ Cao) (Theo Tô Đông Hải).

Người Raglai sống theo chính sách mẫu hệ, vẫn giữ tục “ con gái bắt chồng ”, đàn ông sống trọn đời ở nhà vợ, con cháu đều lấy họ mẹ. Thông thường con gái út trong mái ấm gia đình được thừa kế gia tài, là có nghĩa vụ và trách nhiệm lớn chăm nom cha mẹ về tuổi già. Mẹ hay vợ là chủ nhà có quyền quyết định hành động trong mái ấm gia đình. Cô gái nếu ưng thuận chàng trai nào thì nói với cha mẹ lo lễ cưới chồng. Trong hôn nhân gia đình ngoài quyền của người mẹ, lời nói của ông cậu khá quan trọng. Tuy nhiên trong những mái ấm gia đình mà đàn ông Raglai lấy vợ là người Kinh hay người của dân tộc sống theo phụ hệ, thì quyền trong gia đinh nghiêng về người chồng .Người Raglai có nhiều dòng họ : Chamalea ( tiếng Việt dịch là Mấu ), Pi Năng ( tiếng Việt là họ Cao ), KaTơr ( tiếng Việt dịch là họ Bo Bo ), Ha Vâu ( tiếng Việt dịch là Tro ), Patauaxa ( tiếng Việt dịch là Đá, Thạch, … ), Pupu, Asah, Tala, Jack, Taing, Cao, manuk ( dịch ra tiếng Việt là con gà ) … trong đó họ Chamalé là đông hơn cả. Mỗi họ đều có một sự tích, thần thoại cổ xưa kể về nguồn gốc của họ mình là người Raglai nói riêng và về dân tộc nói chung .
Người Raglai có những trường ca, truyện thần thoại cổ xưa, truyện cổ tích mang giá trị lịch sử vẻ vang, nghệ thuật và thẩm mỹ và có tính giáo dục thâm thúy .Hình thức hát đối đáp khá thông dụng trong hoạt động và sinh hoạt văn nghệ. Nhạc cụ của người Raglai gồm nhiều loại như : đàn bầu, kèn môi, đàn Chapi, Mã la, đàn Đá, đàn salaken .Hàng năm sau mùa thu hoạch, cả làng quy tụ thịt trâu, bò, lợn để cúng Giàng và ăn mừng lúa mới .
Một căn nhà sàn kiểu Raglai .

Nhà sàn là nhà ở truyền thống của người Raglai. Từ nền đất đến nhà sàn không cao quá một mét.

Không có đậm chất ngầu tộc người qua phục trang mà chịu ảnh hưởng tác động khá đậm của những dân tộc trong cùng nhóm ngôn từ ( như Chăm, Ê Đê … ) .

Hình ảnh của người Chăm (Chap/Cham), người Êđê (Rađê), người Kinh (Yuơn), Chu ru (Churu) thường xuyên xuất hiện trong các sử thi, truyện kể, các câu nói vần (đờp pacap), thành ngữ, ca dao…của người Raglai. Đặc biệt gắn bó là quan hệ với người Chăm. Những dấu ấn của sự gắn bó chặt chẽ ấy thể hiện qua sự tương đồng, gần gũi Chăm-Raglai từ hình thức kinh tế đến phong tục, tập quán, lễ hội, tục ngữ, thành ngữ, thơ ca dân gian; từ các nhạc cụ cho đến trang phục…

Người Ra Glai có nổi tiếng[sửa|sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn