Đàn Chapi của người Raglai

Ninh ThuậnĐàn Chapi là nhạc cụ truyền thống cuội nguồn độc lạ của người Raglai, đang được những bậc cao niên ở miền núi Bác Ái gìn giữ và lưu truyền .Sau một ngày lao động khó khăn vất vả trên nương rẫy, ông Bubu Viết, 66 tuổi, ở thôn Ma Nai, xã Phước Thành, ôm cây đàn Chapi lên nhà sàn. Mắt nhìn về dãy núi phía trước xa xăm, ông ngân nga bài ca bằng tiếng Raglai mà ông học thuộc được từ thời thơ ấu. Âm thanh từ ống đàn Chapi phát ra uyển chuyển, lúc trầm lúc bổng, văng vẳng âm điệu núi rừng .Ông Viết cho biết, Chapi là cây đàn gắn liền với ông từ bé. Năm lên 10 tuổi, ông đã được cha truyền dạy cách gảy đàn và những điệu nhạc đầy cảm hứng của người Raglai. Những bạn đồng trang lứa với ông cũng vậy, ai cũng biết chơi đàn Chapi .

Ông Bubu Viết, người Raglai ở Bác Ái đang chơi đàn Chapi trên nhà sàn. Ảnh: Việt Quốc.

Ông kể, hồi đó trong làng, gần như là nhà nào cũng chiếm hữu một cây đàn Chapi để hát ca trong tiệc tùng ở làng hoặc mang lên núi, lên rẫy giải sầu. Đối với người trẻ tuổi, những đêm trăng sáng, trai gái trong làng qua nhà nhau chơi, ngỏ ý cùng nhau cũng trải qua tiếng đàn Chapi dìu dặt .

Theo ông Viết, đàn Chapi ban đầu được người xưa chế tác phỏng theo tiếng mã la, một loại chiêng không có núm, còn gọi là chiêng bằng, được dùng phổ biến trong các lễ hội của người Raglai, phổ biến nhất là 3 lễ hội: bỏ mả, báo hiếu và ăn lúa mới. Nhưng thời đó, mã la không dễ có được, vì quá đắt. Mỗi bộ mã la có giá trị hơn cả đàn trâu chục con.

Người nghèo không thể nào chiếm hữu được mã la, nhưng vì mê âm nhạc, họ đã tự mày mò chế tác bộ đàn bằng tre ngăn nắp phỏng âm thanh của dàn mã la. Với mười ngón tay, người đàn hoàn toàn có thể tinh chỉnh và điều khiển cả một đội ” mã la ” 4-6 người trải qua cây đàn tre độc lạ này. Âm thanh không kêu to, nhưng cũng đủ nghe trong khoảng trống một căn nhà .Nó thuận tiện vì dễ mang đi. ” Những lúc lên rừng, lên rẫy ngủ lại một mình, chúng tôi cũng thường mang theo để hát giải sầu “, ông Viết nói .Ông cho biết làm đàn Chapi không khó. Một ống tre to tròn được cưa chừa lại hai mắt, dài khoảng chừng hai gang tay ( 40 cm ). Hai màng mắt được đục thông lỗ để âm thanh phát ra. Trên thân ống có 6 cặp dây được vót nhẵn từ chính vỏ của ống tre đó .Mỗi đầu dây có chêm một miếng đôn tre nhỏ bé như đầu đũa chuyển dời lên xuống để căng hạ dây đàn trầm bổng. Muốn kêu bổng thì đẩy lên căng, còn trầm thì kéo xuống. Chính giữa mỗi cặp đây có một miếng tre vuông vức cài chặt ở giữa để làm phím gảy. Tại mỗi vị trí này trên thân đàn, thợ trui lỗ để tiếng đàn đi vào trong khuếch đại ra hai đầu ống .Ông Viết cho biết, tre lồ ô làm đàn Chapi phải là tre già lấy trên núi cao. Sau khi mang về nhà, ông phơi trên giàn bếp khoảng chừng một tháng mới mang ra chế tác. ” Tre già đủ độ dẻo dai mới hoàn toàn có thể làm ra những chiếc đàn có độ bền và phát ra âm thanh hay “, ông nói .Từ trái qua : khèn bầu, đàn Chapi, sáu bầu …, những loại nhạc cụ gắn liền với đời sống niềm tin của người Ralgai ở Bác Ái ( Ninh Thuận ). Ảnh : Việt Quốc .Ở cách nhà ông Viết chưa tới một km, ông Chamalé Liếp, 79 tuổi, cũng là người thành thạo đàn Chapi, mã la và khèn bầu ở thôn Ma Nai này. Hàng ngày ông cũng ôm đàn Chapi mỗi khi thảnh thơi việc làm. Có khi, ông cùng ông Viết rủ nhau chơi hòa tấu giữa Chapi với kèn bầu hoặc mã la .

Ông Liếp nói, âm nhạc của người Raglai thường phỏng theo tiếng nước chảy, tiếng chim hót, tiếng lá cây reo… Phỏng theo âm thanh thiên nhiên, nên chủ yếu được truyền miệng, không có phương pháp ký âm như âm nhạc của phương Tây và các dân tộc khác.

Ông cho rằng giờ đây do khoảng trống tiệc tùng không còn như xưa cũng như tác động ảnh hưởng của những trào lưu mới, việc chơi đàn Chapi đang bị mai một trong những buôn làng người Raglai. Do vậy, nếu không kiên trì truyền dạy, ông lo lắng rằng mai này thế hệ sau sẽ không còn nhớ về truyền thống văn hóa truyền thống dân tộc .Ông Liếp cùng ông Viết đang nỗ lực để truyền dạy Chapi và một số ít loại nhạc cụ truyền thống lịch sử khác của dân tộc cho thế hệ trẻ. Vào ngày cuối tuần, nhà sàn ông Liếp thường đảm nhiệm hơn chục người trẻ tuổi và học viên đến học đàn Chapi, mã la và kèn bầu …” Bài hát Giấc mơ Chapi của nhạc sĩ Trần Tiến nổi tiếng khắp cả nước, nhưng thật buồn nếu lớp trẻ người Ralgai không còn mặn mà với chính cây đàn Chapi của dân tộc “, ông Liếp nói .

Đàn Chapi của người Raglai

Ông Bubu Viết cùng ông Chamalé Liếp hòa tấu Chapi và khèn bầu. Video: Việt Quốc.

Mới đây, trải qua đề án Bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống truyền thống lịch sử của những dân tộc thiểu số gắn với tăng trưởng du lịch tiến trình 2020 – 2025, Ủy Ban Nhân Dân huyện Bác Ái đã tương hỗ thêm kinh phí đầu tư cho những xã thuần đồng bào Ralgai mở những lớp học nhạc cụ dân tộc cho lứa tuổi người trẻ tuổi và học viên địa phương .Ông Trần Văn Toàn, Trưởng phòng Văn hóa huyện Bác Ái cho biết đề án trong bước đầu đã phát huy hiệu quả, nhưng yếu tố quyết định hành động vẫn chính là con người. ” Các nghệ nhân như cụ Liếp, cụ Viết hăng say truyền thụ. Hy vọng những năm tới, sẽ có nhiều bạn trẻ Raglai biết sử dụng nhạc cụ dân tộc của mình “, ông Toàn nói .

Việt Quốc

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nông Thôn