Tứ Xuyên – Wikipedia tiếng Việt

Tứ Xuyên (tiếng Trung: 四川; bính âm: Sìchuān) là một tỉnh nằm ở tây nam của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Tỉnh lị của Tứ Xuyên là Thành Đô, một trung tâm kinh tế trọng yếu của miền Tây Trung Quốc. Giản xưng của Tứ Xuyên là Thục (蜀), do thời Tiên Tần, trên đất Tứ Xuyên có hai nước chư hầu là Thục và Ba, nên Tứ Xuyên còn có biệt danh là Ba Thục (巴蜀).

Năm 2018, Tứ Xuyên là tỉnh đông thứ tư về số dân, đứng thứ sáu về kinh tế tài chính Trung Quốc với 83 triệu dân, tương tự với Đức [ 1 ] và GDP đạt 4.068 tỉ NDT ( 615,4 tỉ USD ) tương ứng với Đài Loan. [ 2 ]

Tỉnh Tứ Xuyên có một lịch sử lâu dài, cảnh quan đẹp, sản vật phong phú, từ xưa đã được gọi là Thiên phủ chi quốc (天府之国; quốc gia của trời đất thiên phủ). Phía tây Tứ Xuyên là nơi cư trú của các dân tộc thiểu số như người Tạng, người Di và người Khương.

Vào khoảng triều nhà Thương, vùng đất Tứ Xuyên đã xuất hiện nước Ba, Thục, đặc biệt là nền văn minh Tam Tinh Đôi (hoặc gọi là nền văn minh đồi Ba Sao), văn minh Kim Sa là đại biểu cho nền văn minh Thục thời xa xưa phát đạt cao độ. Sau khi vương triều Tần thống trị Tứ Xuyên, văn hoá Ba Thục và văn hoá Trung Nguyên hoà trộn lẫn nhau, trở thành một trong những đầu nguồn trọng yếu của văn hoá Trung Hoa, nắm giữ vị trí quan trọng trong lịch sử Trung Quốc.

Nguồn gốc tên đất Tứ Xuyên[sửa|sửa mã nguồn]

Vào khoảng chừng năm Hàm Bình nhà vua Tống Chân Tông triều Bắc Tống, xuyên hạp lộ ( 川峡路 ) là đường phân loại ranh giới hành chính, mà nằm ở vành đai bồn địa Tứ Xuyên thời nay, gồm có tổng số bốn lộ là Ích Châu lộ, Tử Châu lộ, Lợi Châu lộ và Quỳ Châu lộ, toàn bộ hợp lại gọi là xuyên hạp tứ lộ ( 川峡四路 ), sau này thường gọi tắt là tứ xuyên, tỉnh Tứ Xuyên được đặt tên từ đó. Có cách lý giải khác là cảnh nội Tứ Xuyên thời đó có bốn con sông lớn là sông Dân, sông Đà, sông Gia Lăng, sông Ô, thời xưa gọi sông ( 江 ) là xuyên ( 川 ), tỉnh Tứ Xuyên được đặt tên từ đó [ 3 ] .

Trong suốt thời kỳ tiền sử và lịch sử ban đầu của mình, Tứ Xuyên và các vùng phụ cận trong lưu vực Trường Giang là các nôi của các nền văn minh bản địa có thể có niên đại ít nhất từ thế kỷ XV TCN và trùng hợp với những năm cuối của nhà Thương và trong thời nhà Chu ở phía bắc Trung Quốc. Tứ Xuyên đã xuất hiện trong các thư tịch cổ Trung Hoa với cái tên Ba Thục (巴蜀) do kết hợp tên gọi của hai quốc gia cổ trong bồn địa Tứ Xuyên là Ba và Thục. Lãnh thổ của nước Ba nay là Trùng Khánh, vùng đất đông bộ Tứ Xuyên dọc theo Trường Giang và một số chi lưu của nó, trong khi nước Thục có lãnh thổ tại khu vực Thành Đô cùng các đồng bằng xung quanh và lãnh thổ lân cận ở tây bộ Tứ Xuyên.[4]

Văn vật khai thác tại Tam Tinh Đôi, một đầu đồng lớn với hai mắt lồi ra, được cho là để diễn đạt Tàm Tùng ( 蠶叢 ), người sáng lập nước Cổ Thục

Sự tồn tại của nước Cổ Thục được ghi lại rất nghèo nàn trong các chính sử của Trung Hoa, song trong Kinh Thư nước Thục được ghi là một đồng minh đã giúp nhà Chu lật đổ được nhà Thương.[5] Các mô tả về nước Thục chủ yếu là pha trộn giữa các câu chuyện thần thoại và truyền thuyết lịch sử, chúng được chép trong các biên niên sử địa phương như Hoa Dương quốc chí (華陽國志) được biên soạn vào thời nhà Tấn,[6][7] với các truyện kể dân gian rằng ông vua Đỗ Vũ (杜宇) đã dạy người dân làm nông nghiệp và đã tự hóa thân thành một con chim cu cu sau khi chết.[8] Khám phá khảo cổ học tại một thôn nhỏ có tên là Tam Tinh Đôi (三星堆) ở huyện Quảng Hán đã đưa ra ánh sáng về sự tồn tại của một nền văn minh phát triển cao với một ngành công nghiệp đồng độc lập tại Tứ Xuyên.[9] Di chỉ này được tin là một thành cổ của nước Cổ Thục, ban đầu nó được một nông dân địa phương phát hiện ra vào năm 1929 và ông ta đã tìm thấy các đồ tạo tác bằng ngọc bích và đá. Các cuộc khai quật do những nhà khảo cổ tiến hành trong khu vực đã mang lại một vài phát hiện có ý nghĩa cho đến năm 1986, khi người ta tìm thấy hai hố cúng tế lớn với các đồ vật bằng đồng đẹp đẽ cũng như các đồ tạo tác bằng ngọc bích, vàng, đất nung và đá.[10] Khám phá này cùng các phát hiện khác tại Tứ Xuyên gây mâu thuẫn với quan niệm truyền thống trong sử sách rằng văn hóa và kỹ thuật của Tứ Xuyên thua kém khi so sánh với nền văn minh tại thung lũng Hoàng Hà.

Nước Ba thường được diễn đạt là một liên minh lỏng lẻo hoặc là một tập hợp những tù trưởng, gồm có một số ít thị tộc độc lập link lỏng lẻo cùng công nhận một vị vua. Các thị tộc người Ba rất phong phú, gồm có nhiều sắc tộc. Các dẫn chứng khảo cổ cho thấy người Ba dựa hầu hết vào đánh cá và săn bắn, hoạt động giải trí nông nghiệp ở mức độ thấp và không có vật chứng về thủy lợi. Nước Ba đã liên minh với nước Tần khi Tần đánh Thục. Sau khi Thục bị diệt, Tần ngay lập tức chinh phục liên minh và bắt vua nước Ba. Ba sau đó trở thành một Q. của Tần .Khu vực Tứ Xuyên thời cổ có niềm tin tôn giáo và thế giới quan riêng không liên quan gì đến nhau. Có những tài nguyên quặng khác nhau. Thêm vào đó, khu vực này cũng thêm phần quan trọng khi nằm trên tuyến đường thương mại giữa thung lũng Hoàng Hà và những vương quốc khác ở phía tây nam, đặc biệt quan trọng là những nước nay thuộc chủ quyền lãnh thổ Ấn Độ .
Sau khi nước Tần hủy hoại cả hai nước Thục và Ba, những bản văn cùng những thành tựu của hai nước này đều bị Tần hủy hoại. Triều đình Tần sáp nhập Thục và Ba thành hai Q. của mình, Tần gửi quan chức đến trực tiếp quản lý tại Thục và dữ thế chủ động khuyến khích dân di cư từ Tần tới Thục. Tuy nhiên so với Ba, bắt đầu Tần vẫn để những tầng lớp trên của nước Ba cũ liên tục quản lý trực tiếp và không thực thi cưỡng bách người Tần di cư quy mô lớn đến chủ quyền lãnh thổ Ba, tuy nhiên những tầng lớp này về sau đã bị đẩy ra ngoài lề trong một chủ trương chia để trị. Tần có vẻ như cũng đã đưa những kỹ thuật nông nghiệp tiên tiến và phát triển đến Tứ Xuyên, khiến trình độ nông nghiệp tại đây ngang bằng với thung lũng Hoàng Hà. Tần đã cho thiết kế xây dựng nên mạng lưới hệ thống thủy lợi Đô Giang Yển vào thế kỷ thứ III TCN trên sông Dân tại Tứ Xuyên. Công trình do thái thú Thục Q. Lý Băng ( 李冰 ) giám sát thiết kế và là hình tượng cho kỹ thuật nông nghiệp vào thời kỳ đó. Công trình này gồm có một loạt đập nước, nó chuyển hướng dòng chảy từ sông Dân ( một chi lưu lớn của Trường Giang ) đến những cánh đồng và cũng làm giảm thiệt hại của những trận lũ lụt theo mùa. Việc thiết kế xây dựng mạng lưới hệ thống thủy lợi này đã khiến sản lượng nông nghiệp của Tứ Xuyên tăng lên rất nhiều, Tứ Xuyên cũng trở thành một nguồn cung lương thảo và binh lính chính cho Tần khi nước này triển khai những đại chiến nhằm mục đích thống nhất Trung Quốc .Trong suốt lịch sử dân tộc sau đó của Trung Quốc, tầm quan trọng về quân sự chiến lược của Tứ Xuyên cũng nổi lên ngang bằng với ý nghĩa về thương mại và nông nghiệp. Bồn địa Tứ Xuyên nằm lọt giữa cao nguyên Thanh-Tạng ở phía tây, Tần Lĩnh – Mễ Thương Sơn ở phía bắc, cao nguyên Vân-Quý ở phía nam, phía đông có Tam Hiệp, dãy núi Vu Sơn, và thường có sương mù. Do Trường Giang chảy qua bồn địa và là đầu nguồn so với vùng Hoa Trung và Hoa Đông, thủy quân hoàn toàn có thể thuận tiện từ Tứ Xuyên đi thuyền về hạ du. Do đó, Tứ Xuyên đã trở thành địa thế căn cứ của nhiều lực lượng quân sự chiến lược và cũng là nơi ẩn náu lý tưởng cho những người tị nạn chính trị của những triều đại Trung Quốc .
Giao thời nhà Tần và Nhà Hán, Hạng Vũ đã phong cho Lưu Bang làm Hán vương, quản lý đất Hán Trung và Ba Thục. Tháng 4 năm 206 TCN, Lưu Bang trở lại đất phong, được cấp 3 vạn quân. Theo khuyến nghị của Trương Lương, ông đi qua đường sạn đạo xong liền đốt và cắt đứt đường sạn đạo để đề phòng quân chư hầu đánh úp, đồng thời cũng để chứng tỏ cho Hạng Vũ thấy rằng mình không có ý đi về hướng đông. Trong cuộc chiến tranh Hán-Sở, vùng Tứ Xuyên không bị ảnh hưởng tác động trực tiếp của chiến loạn và là nơi phân phối phục vụ hầu cần trọng điểm cho việc Lưu Bang xưng đế lập nên Nhà Hán .Thời kỳ đầu Tây Hán, tình hình xã hội, kinh tế tài chính, văn hóa truyền thống của khu vực Tứ Xuyên tăng trưởng nhanh gọn, mức thịnh vượng vượt quá vùng Quan Trung nên được gọi là ” Thiên phủ chi quốc “, mỹ xưng này vẫn sống sót đến nay. Những năm Hán Cảnh Đế, Văn Ông ( 文翁 ) nhậm chức thái thú Thục Q., đã thiết lập học đường do chính quyền sở tại quản trị tiên phong tại Trung Quốc, ” Văn Ông Thạch Thất ” ( 文翁石室 ), tại Thủ Đô, từ đó truyền thống lịch sử học tập của Tứ Xuyên lên cao, ngang bằng với vùng Tề Lỗ .Cuối thời Tây Hán, nhân lúc thiên hạ có biến loạn, năm 25, Công Tôn Thuật ( 公孫述 ) đã chiếm cứ Ích châu, xưng đế, đặt quốc hiệu là ” Thành Gia “, lập quốc đô tại Thủ Đô. Công Tôn Thuật đặt tên thành trì xây bên khe Cù Đường là ” Bạch Đế Thành “, cử nhiều binh sĩ phòng thủ. Công Tôn Thuật làm nhà vua tại Thủ Đô được 12 năm thì đến năm 37, Lưu Tú sau khi kiến thiết xây dựng triều Đông Hán ở Cafe Trung Nguyên đã đưa quân tiến công Công Tôn Thuật, Công Tôn Thuật chết trong loạn binh. Tổng cộng, Công Tôn Thuật đã thống trị miền tây nam Trung Quốc trong vòng 28 năm. Trong 28 năm ấy, khu vực miền này rất không thay đổi, không bị chiến loạn Tập Đoàn Cafe Trung Nguyên tác động ảnh hưởng. Trong thời hạn làm nhà vua, Công Tôn Thuật đã tăng trưởng nông nghiệp, thiết kế xây dựng thủy lợi, đem đến đời sống no đủ cho dân cư. Cho nên sau khi Công Tôn Thuật chết, nhân dân địa phương thiết kế xây dựng ” đền Bạch Đế ” trong Bạch Đế thành để tưởng niệm ông. [ 11 ]Cuối thời Đông Hán, cha con Lưu Yên đã cát cứ tại Ích châu. Ích châu bấy giờ do Khước Kiệm làm thứ sử, vận dụng chủ trương thuế khoá khắc nghiệt khiến người dân bất mãn. Lưu Yên khi đến Ích châu bèn thực thi chủ trương khoan dung, vỗ về dân chúng và tranh thủ sự ủng hộ của những quý tộc địa phương. Một số quan chức triều đình như Đổng Phù, Triệu Vĩ từ quan theo Lưu Yên vào đất Thục. Ích châu khi đó quản lý 9 Q. : Thục Q., Quảng Hán, Kiến Vi, Ba Q. ( đông Tứ Xuyên ), Việt Huề ( Tứ Xuyên ), Tây Khang, Tường Kha ( Quý Châu ), Vĩnh Xương ( Vân Nam ), Ích Châu ( Vân Nam ). Năm 194, Lưu Yên lâm bệnh và qua đời. Trưởng quan Triệu Vĩ lập Lưu Chương lên làm Ích châu mục. Ích châu tương đối yên ổn trong 20 năm thì bị Lưu Bị đánh chiếm. Lúc đó, ở Ích châu, Lưu Chương có 3 mối lo : thù với Trương Lỗ, sự rình rập đe dọa của Tào Tháo và sự chống đối của những thế lực địa phương người Thục vẫn chưa thực sự phục tùng cha con Lưu Chương. [ 12 ] Sau đó, Lưu Chương lại sai Pháp Chính sang Kinh châu mời Lưu Bị ( người cùng họ ) mang quân nhập Xuyên, Lưu Bị coi đây là thời cơ tốt để tiến vào Ích châu. Lưu Bị sau đó đã trở mặt tiến đánh Lưu Chương, ở đầu cuối chiếm được Thủ Đô. Lưu Chương Open thành ra hàng, được Lưu Bị đưa về an trí cùng gia quyến. Quan lại những châu quận của Ích châu đều ngả theo Lưu Bị, chỉ có Hoàng Quyền đóng cửa thành cố thủ. Mãi đến khi Lưu Chương đầu hàng, Hoàng Quyền mới ra quy thuận .

Thời Tam Quốc[sửa|sửa mã nguồn]

Bản đồ Tam Quốc năm 262Năm 221, sau khi Tào Phi phế Hán Hiến Đế và xưng đế ( tức Ngụy Văn Đế ), Lưu Bị lên làm nhà vua, lấy quốc hiệu là Hán với hàm ý kế tục Nhà Hán, đóng đô ở Thủ Đô. Tuy nhiên sử thường gọi là nước Thục hoặc Thục Hán, ít khi gọi là nước Hán. Cương vực của Thục Hán bao trùm lên những khu vực Tứ Xuyên, Trùng Khánh, đại bộ phận Vân Nam, hàng loạt Quý Châu và một bộ phận nhỏ ở phía nam Thiểm Tây và Cam Túc. Thục Hán cùng Tào Ngụy và Đông Ngô hình thành thế cạnh tranh đối đầu Tam Quốc. Trước đó, Đông Ngô vào năm 220 đã đánh chiếm Kinh châu và giết chết Quan Vũ ; hai thủ hạ của Trương Phi là Phạm Cương và Trương Đạt đã sát hại Trương Phi rồi sau đó sang hàng Đông Ngô. Vì thế, Lưu Bị sau khi xưng đế đã quyết định hành động thân chinh cầm quân đi đánh Đông Ngô, giao cho thừa tướng Gia Cát Lượng giúp thái tử Lưu Thiện giữ Thủ Đô. Tháng 7 năm 211, Lưu Bị hạ lệnh tập trung chuyên sâu quân ở Giang châu huyện thuộc Ba Q. rồi tiến về Kinh châu. Kết quả là Thục Hán thất bại trước Đông Ngô, Lưu Bị phải lui về Bạch Đế thành rồi mất ở đó. Thất bại trong trận Di Lăng là bước ngoặt quan trọng trong lịch sử dân tộc quân sự chiến lược và chính trị của Thục Hán. Sức quân, sức nước của Thục Hán thể hiện sự suy yếu rõ ràng ; bản thân chính quyền sở tại tự xưng là thừa kế ngôi chính thống của nhà Đông Hán mở màn đi vào con đường nhấp nhô. [ 13 ]Thái tử Lưu Thiện sau đó lên ngôi nhà vua Thục Hán, Gia Cát Lượng vẫn làm thừa tướng và đóng một vai trò quan trọng. Tuy nhiên trong lúc này ở vùng Nam Trung xảy ra cuộc làm mưa làm gió vũ trang ở Ích Châu quận của 1 số ít địa chủ do Ung Khải đứng đầu, những người này đã nổi dậy giết chết quan thái thú do Thục Hán chỉ định. Tiếp đó xảy ra hai cuộc làm mưa làm gió tiếp theo để hưởng ứng là cuộc khởi nghĩa ở Chu Bảo đứng đầu ở Hoàng Bình-Quý Châu và Cao Định ở Tây Xương-Tứ Xuyên. Ung Khải còn sai Mạnh Hoạch triển khai tuyên truyền trong vùng dân tộc thiểu số ở Nam Trung. Vì thế, đích thân thừa tướng Gia Cát Lượng đã phát đích thân dẫn quân nam chinh. Sau khi giành được thắng lợi ở phương Nam, thừa tướng Gia Cát Lượng liên tục dẫn quân Thục triển khai 5 cuộc Bắc phạt chống Tào Ngụy, tuy nhiên đã không đạt được tiềm năng kế hoạch, đều phải lui binh .Sau cái chết của Gia Cát Lượng, vị trí thừa tướng của Thục Hán lần lượt do Tưởng Uyển, Phí Vĩ và Đổng Doãn tiếp đón. Sau năm 258, triều đình Thục Hán ngày càng bị trấn áp bởi những hoạn quan và tham nhũng tràn ngập mà nổi bật là Hoàng Hạo, ngoài những, còn vì nhà vua bất tài nhu nhược nên Thục Hán dần suy sụp. Các cuộc cuộc chiến tranh với Ngụy khiến chiến binh Thục Hán dần hao mòn. Đến mùa đông năm 263, quân Ngụy chiếm được kinh đô Thủ Đô của Thành Hán, nhà vua Lưu Thiện đầu hàng .

Thời Tây Tấn[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi chiếm được đất Thục, nhà Tấn khởi đầu sẵn sàng chuẩn bị lấn chiếm Đông Ngô bằng việc thiết kế xây dựng hạm chiến và huấn luyện và đào tạo thủy quân tại Tứ Xuyên dưới quyền Vương Tuấn. Năm 279, khi nhà Tấn triển khai chiến dịch quyết định hành động tàn phá Đông Ngô, những tướng Đỗ Dự, Vương Tuấn của Tấn đã chỉ huy hạm quân từ Tứ Xuyên xuôi dòng Trường Giang tới Kinh Châu. Nhà Tấn sau đó đã chia Ích châu thành ba châu là Lương châu, Ích châu và Ninh châu. [ 14 ]

Thời Thành Hán[sửa|sửa mã nguồn]

Sau loạn Bát vương, Tây Tấn suy yếu trầm trọng. Người Đê (hay Chi) vốn ở Quan Trung, vì mất mùa mấy năm, đã kéo hàng chục vạn người vào Thục kiếm sống. Nhà Tấn sai La Thượng (羅尚) vào Thục, ép lưu dân người Đê rời khỏi Ích Châu vào tháng 7 năm 302. Thủ lĩnh người Đê là Lý Đặc xin được gặt mùa xong, tới mùa đông sẽ đi. La Thượng không bằng lòng, mang quân đến đánh đuổi Lý Đặc. Người Đê bèn theo Lý Đặc nổi dậy làm phản. Tuy nhiên, mùa xuân năm 303, Lý Đặc sau một chiến thắng lớn trước La Thượng, đã bất cẩn tin lời thỉnh cầu của La Thượng về việc đình chiến (chống lại lời khuyên của Lý Hùng và Lý Lưu). Sau đó, La Thượng đã tiến hành một cuộc đánh úp và giết chết Lý Đặc. Tàn quân của Lý Đặc lập Lý Lưu làm lãnh đạo mới. Vào mùa đông năm 303, Lý Lưu lâm bệnh và trước khi qua đời ông đã chỉ định Lý Hùng làm người kế vị. Vào đầu năm 304, Lý Hùng chiếm được Thành Đô, đô phủ của Ích Châu, buộc La Thượng phải chạy trốn. Vào mùa đông năm 304, Lý Hùng xưng Thành Đô vương, đến năm 306 thì xưng đế và đặt quốc hiệu là “Thành”. Sau đó ngôi vị hoàng đế của nước Thành về tay Lý Ban rồi Lý Kỳ.

Lý Thọ sau khi tiến hành binh biến và tiến về Thủ Đô lật đổ Lý Kỳ, đã lên ngôi và cải quốc hiệu từ Thành sang ” Hán ” và lập một tông miếu mới cho cha ông là Lý Tương và mẹ, tuyệt giao với chính sách mà Lý Hùng đã thiết kế xây dựng nên. Mùa xuân năm 339, Thánh Hán bị mất Ninh châu, là vùng mà Lý Thọ đã chiếm của Đông Tấn vài năm trước đó. Trong vài năm sau đó, Đông Tấn và Thành Hán liên tục giao chiến tại nhiều nơi ở Ninh châu. Lý Thọ cũng vận dụng hình thức quản lý khắc nghiệt và cho khởi đầu kiến thiết xây dựng nhiều khu công trình, thần dân Thành Hán phải chịu gánh nặng và điều này đã khiến họ suy giảm lòng trung thành với chủ với quốc gia. Sau khi Lý Thọ chết, Lý Thế lên kế vị, đến mùa đông năm 346, tướng Lý Dịch ( 李奕 ) đã làm mưa làm gió và nhanh gọn tiến về Thủ Đô, tuy nhiên cuộc làm mưa làm gió đã thất bại. Sau khi vượt mặt Lý Dịch, Lý Thế càng trở nên ngạo mạn và thiếu cẩn trọng chính sự vương quốc, ông cũng cho thực thi những hình phạt dã man khiến cho người dân mất tin cậy. Thành Hán cũng bị tổn hại với sự Open của một bộ lạc được gọi là Lão ( 獠 ), chính quyền sở tại địa phương không hề trấn áp người Lão một cách thuận tiện. Quân Đông Tấn do Hoàn Ôn chỉ huy sau đó đã hủy hoại nước Hán của người Đê vào năm 347 .

Thời Đông Tấn[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi Thành Hán bị tàn phá, Tứ Xuyên được sáp nhập vào chủ quyền lãnh thổ Đông Tấn. Từ đó, Đông Tấn trọn vẹn trấn áp được miền Nam Trung Quốc. Tuy nhiên, cũng thời gian này, Hoàn Ôn mở màn độc lập thực tiễn trong việc ra những quyết định hành động ở những châu phía tây, trong đó có vùng Tứ Xuyên. Năm 373, Tiền Tần đã tiến công, chiếm Lương châu ( 梁州 ) và Ích châu. Sau trận Phì Thủy, quân Đông Tấn đã lấy lại được Lương châu và Ích châu .
Vào mùa xuân năm 405, quân của Mao Cừ ( 毛璩 ) ở Ích Châu bất mãn rằng Mao Cừ đã đưa họ vào những chiến lê dài chống Hoàn Huyền và Hoàn Chấn nên đã làm mưa làm gió, họ ủng hộ tướng Tiều Túng ( 譙縱 ) làm chỉ huy của mình. Quân làm mưa làm gió vượt mặt và giết chết Mao Cừ, chiếm Thủ Đô, Tiều Túng lập nên nước Tây Thục độc lập ở đây. Tiều Túng sau đã khuất phục làm chư hầu của nhà vua Diêu Hưng của nước Hậu Tần. Ông cũng bí hiểm duy trì một mối quan hệ với thứ sử Quảng Châu Trung Quốc ( 廣州, nay là Quảng Đông và Quảng Tây ) của Đông Tấn là Lư Tuần. Năm 412, Lưu Dụ cử tướng Chu Linh Thạch ( 朱齡石 ) dẫn 2 vạn quân đi đánh Tây Thục, quân Đông Tấn đã tiến theo một tuyến đường khác so với tuyến đường trước đó mà Lưu Kính Tuyên ( 劉敬先 ) đã đi. Tiều Túng không Dự kiến được điều này nên đã sắp xếp phòng thủ sai lầm đáng tiếc, quân Đông Tấn tiến theo sông Dân rồi bỏ thuyền tiến thẳng đến kinh thành Thủ Đô. Tây Thục diệt vong, đất Tứ Xuyên lại về tay Đông Tấn .
Năm 420, Lưu Dụ đã ép Tấn Cung Đế thoái vị và nhường ngôi cho mình, lập ra triều Lưu Tống. Năm 432, dưới thời Lưu Tống Văn Đế, căm giận trước sự quản lý tồi của thứ sử Ích châu là Lưu Đạo Tế ( 劉道濟 ), người dân Ích Châu đã nổi dậy, dưới sự chỉ huy của Hứa Mục Chi ( 許穆之 ), người này đã đổi tên thành Tư Mã Phi Long ( 司馬飛龍 ) và tự công bố là một hậu duệ của hoàng tộc nhà Tấn. Lưu Nghĩa Khang đã nhanh gọn vượt mặt và giết chết Tư Mã Phi Long, tuy nhiên một sư tăng tên là Trình Đạo Dưỡng ( 程道養 ) ngay sau đó đã nổi dậy và rình rập đe dọa thủ phủ Thủ Đô của Ích Châu, và mặc dầu tướng Bùi Phương Minh ( 裴方明 ) đã hoàn toàn có thể vây hãm quân làm mưa làm gió, Trình vẫn còn là một mối rình rập đe dọa trong vài năm, ông ta tự xưng tước hiệu là Thục vương. Trong khi chiến dịch đang được triển khai, người quản lý của Cừu Trì [ một nước chư hầu trên danh nghĩa của cả Lưu Tống và Bắc Ngụy ] tên là Dương Nan Đương ( 楊難當 ) cũng tiến công và chiếm giữ Lương châu vào năm 433. Mùa xuân năm 434, tướng Lưu Tống là Tiêu Tư Thoại ( 蕭思話 ) đã đánh bại quân của Dương Nan Đương và tái chiếm Lương châu. Năm 441, Dương Nan Đương không sẵn lòng từ bỏ thèm muốn với Lương Châu và Ích Châu nên đã tiến công Lưu Tống, thất bại, ông phải chạy trốn đến Bắc Ngụy .Sau khi Lương Vũ Đế mất, miền Nam Trung Quốc trở nên biến loạn. Sau khi Tiêu Luân chết, Thứ sử Ích châu Vũ Lăng Vương Tiêu Kỷ vốn là em thứ 8 của Tiêu Dịch lại trở thành đối tượng người tiêu dùng mà Dịch hủy hoại. Từ năm Đại Đồng thứ 3 ( 537 ), Tiêu Kỷ được chỉ định làm thứ sử Ích châu. Đến năm 552 đã trấn thủ Lương châu, Ích châu cả thảy hơn 16 năm, có trong tay 4 vạn tinh binh, 8 nghìn con ngựa. Trong thời hạn Tiêu Kỷ quản lý Ích châu, kinh tế tài chính và quân đội tại đây được củng cố. Thấy Tiêu Kỷ xua quân về Đông, Tiêu Dịch liền sai sứ thần đến Tây Ngụy xin binh đánh Tiêu Kỷ. Tiêu Dịch ra lệnh cho cháu là Nghi Phong hầu Tiêu Tuân, thứ sử Lương Châu ( Nam Thiểm Tây ) rút khỏi thủ phủ Lương Châu là Nam Trịnh ( Hán Trung, Thiểm Tây ) và nhường thành Nam Trịnh cho Tây Ngụy. Tây Ngụy liền phái đại quân đánh xuống Lương Châu, chiếm được Ích châu .

Thời Tùy và Đường[sửa|sửa mã nguồn]

Năm Khai Hoàng thứ 1 ( 581 ) thời Tùy Văn Đế, Tứ Xuyên đã được nhập vào bản đồ nhà Tùy, dưới thời Tùy Đường, khu vực Tứ Xuyên có tình hình xã hội không thay đổi, kinh tế tài chính tăng trưởng toàn thịnh ; vào thời Trung Đường có thuyết nói là ” Dương nhất, Ích nhị “. Trong loạn An Sử, Đường Huyền Tông đã chạy đến đất Thục tị nạn. Sau đó, một số ít nhà vua Đại Đường cũng nhập Thục tị nạn, như Đường Đức Tông trong loạn Chu Thử ( 朱泚之乱 ), Đường Hy Tông trong loạn Hoàng Sào. Vào năm Thiên Bảo thứ 7 ( 748 ), Nam Chiếu thống nhất một vùng tây nam gồm có Vân Nam, Quý Châu, phía nam Tứ Xuyên. Năm 829, Thủ Đô đã bị quân Nam Chiếu chiếm đóng ; nó đã là một phần thưởng lớn, vì Nam Chiếu nay đã có năng lực chiếm hàng loạt Tứ Xuyên với những cánh đồng phì nhiêu. Kiếm Nam tiết độ sứ là Đỗ Nguyên Dĩnh không chuẩn bị sẵn sàng trước nên khi quân Nam Chiếu công nhập ngoài thành phố Thủ Đô, đã chạy trốn cùng với tổng số hơn mười vạn người và rất nhiều châu báu. Đến Đại Độ Hà, gặp quân Nam Chiếu, người Đường ngảy xuống sông tự vẫn đến 3 phần 10. Điều này là quá đủ với người Hán, họ đã không mất nhiều thời hạn để phản công, Đường và Nam Chiếu sau đó ký kết hòa ước. Sau khi không được đồng ý lời cầu hôn và vượt mặt được Thổ Dục Hồn, quân Thổ Phồn của Tùng Tán Can Bố đã thừa cơ tiến đánh Tùng Châu ( nay là Tùng Phan, A Bá ) thuộc đất Đường và đánh thắng quân Đường ở đây. Khi quân Đường đem quân đến đánh, Tùng Tán Can Bố đã cho người đến giảng hòa .

Thời Ngũ Đại Thập Quốc[sửa|sửa mã nguồn]

Năm 891, Vương Kiến được Nhà Đường phong Tây Xuyên Tiết độ sứ. Khi Nhà Đường suy yếu, ông lan rộng ra khoanh vùng phạm vi quản trị của mình sang phía đông. Ông xưng đế khi Nhà Đường sụp đổ năm 907, không thần phục nhà Hậu Lương, triều đại thay thế sửa chữa Nhà Đường. Quốc đô Tiền Thục là Thủ Đô, Tiền Thục có chủ quyền lãnh thổ gồm có gần như hàng loạt tỉnh Tứ Xuyên, một phần phía nam tỉnh Cam Túc và Sơn Tây, phía tây tỉnh Hồ Bắc và hàng loạt Trùng Khánh. Đến năm 925, Hậu Đường Trang Tông đã sai tướng Quách Sùng Thao mang quân thôn tính Tiền Thục. Mạnh Tri Tường là một trong những tướng lĩnh Hậu Đường lĩnh trách nhiệm đi chinh phục Tiền Thục. Ông được Hậu Đường Trang Tông phong làm Nam Tứ Xuyên, Thủ Đô quân Tiết độ sứ, quản trị vùng đất thuộc Tiền Thục cũ. Sau khi Hậu Đường Minh Tông Lý Tự Nguyên lên ngôi vào năm 926, Mạnh Trí Tường mưu phản Hậu Đường. Hậu Đường Minh Tông bị sự rình rập đe dọa của người Khiết Đan phía bắc nên phải an trí Mạnh Tri Tường bằng cách phong ông làm Thục vương. Năm 933, Hậu Đường Minh Tông mất, nhà Hậu Đường suy yếu do xích míc nội bộ, Mạnh Tri Tường quyết chí cát cứ, tự xưng đế, chính thức lập ra nước Hậu Thục. Nước Hậu Thục trấn áp vùng đất tương tự như nước Tiền Thục trước đây, quốc đô cũng đặt ở Thủ Đô. Vùng Tứ Xuyên chỉ phải chịu ảnh hưởng tác động nhỏ của chiến loạn trong thời kỳ này, vì vậy đã trở thành vùng phồn hoa nhất tại Trung Quốc lúc đó. Nước Hậu Thục bị Nhà Tống hủy hoại vào năm 965 .

Thời Nhà Tống[sửa|sửa mã nguồn]

” giao tử ” được phát hành tại Tứ Xuyên là tiền giấy tiên phong trên quốc tếThời Tống Thái Tông. trên địa phận Xuyên Hiệp Tứ lộ đã phát sinh nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân quy mô nhỏ, như khởi nghĩa Vương Tiểu Ba ( 王小波 ) Lý Thuận ( 李顺 ) ; Lý Thuận đã lập ra nước Lý Thục, sống sót từ tháng 1 đến tháng 5 năm 944. Tuy nhiên, so với những khu vực khác của quốc gia, Tứ Xuyên vẫn là vùng yên ổn, kinh tế tài chính duy trì tăng trưởng, vẫn nằm ở vị trí đứng vị trí số 1 cả nước .Thời Nam Tống, Tứ Xuyên là hậu phương kháng cự quân Kim và quân Mông. Năm Thiên Hi thứ 5 ( 1021 ) thời Tống Chân Tông, tại Tứ Xuyên đã phát hành tiền giấy tiên phong trên quốc tế, gọi là ” giao tử ” ( 交子 ). [ 15 ] [ 16 ] [ 17 ] Vào thời toàn thịnh của Nam Tống, nhân khẩu của Xuyên Hiệp Tứ lộ chiếm 23,6 % tổng dân số toàn nước Nam Tống ( năm 1231 có 5,4 triệu hộ ), tổng lượng kinh tế tài chính chiếm 1/4 của toàn Nam Tống, quân lương chiếm 1/3 .

Thời Nhà Nguyên[sửa|sửa mã nguồn]

Năm 1231, Đà Lôi dẫn quân triển khai cướp phá Hán Trung, Tứ Xuyên, khởi đầu gần 50% thế kỷ thảm sát, cướp bóc và đốt phá tại Tứ Xuyên. Sau khi quân Mông Cổ trọn vẹn sở hữu Tứ Xuyên, nhân khẩu suy giảm rõ ràng. Kinh tế và văn hóa truyền thống Tứ Xuyên bị tàn phá, người dân cơ cực, quay ngược trở lại 1550 năm trước. Năm Chí Nguyên thứ 15 ( 1278 ) thời Nguyên Thế Tổ, Tứ Xuyên nhập vào bản đồ Nhà Nguyên, nhân khẩu có 15,5 vạn hộ với khoảng chừng 77,5 vạn người. Về mặt kinh tế tài chính, Tứ Xuyên khi đó đội sổ trong số 11 hành tỉnh, tuy nhiên điều này chỉ lê dài trong vài thập niên .

Thời Nhà Minh[sửa|sửa mã nguồn]

Năm Hồng Vũ thứ 4 ( 1371 ) thời Minh Thái Tổ, khu vực Tứ Xuyên được nhập vào bản đồ Nhà Minh. Sau đó, đã có những đợt di dân, đến năm Hồng Vũ thứ 26 ( 1393 ), nhân khẩu của Tứ Xuyên thừa công bố chánh sứ ti đã tăng lên 1,34 triệu người. Đến năm Vạn Lịch thứ 6 ( 1578 ) thời Minh Thần Tông, nhân khẩu của khu vực Tứ Xuyên thừa công bố chánh sứ ti đã tăng lên 3.102.073 người. Trong những năm này, kinh tế tài chính và văn hóa truyền thống Tứ Xuyên đã Phục hồi, Tứ Xuyên một lần nữa lại trở thành một trong những khu vực cường thịnh nhất nước. Tuy nhiên, từ sau những năm Vạn Lịch trở đi, Tứ Xuyên khởi đầu rơi vào trong chiến họa, triều đình Nhà Minh phải mất 10 năm để ứng phó với việc Dương Ứng Long ( 杨应龙 ) nhiều lần làm phản rồi lại thu phục ở Bá châu tại phía nam Tứ Xuyên, ở đầu cuối Dương Ứng Long đã bị hủy hoại vào năm 1600. Năm 1621, Xa Sùng Minh ( 奢崇明 ) đã phản lại triều Minh, đặt niên hiệu là Thụy Ứng, từng chiếm Trùng Khánh, đánh Thủ Đô. Đến năm 1623, nữ danh tướng Tần Lương Ngọc của Nhà Minh đã đánh bại quân Xa Sùng Minh. Cuối cùng, Xa Sùng Minh và thúc thúc là An Bang Ngạn ( 安邦彦 ) tử trận vào năm 1629 .Thời Nhà Minh, đã có những khu công trình kiến trúc lớn được thiết kế xây dựng tại Tứ Xuyên. Chùa Báo Ân ( 报恩寺 ) là một khu phức tạp tu viện được dữ gìn và bảo vệ tốt, nó được kiến thiết xây dựng trong thời hạn giữa 1440 và 1446 dưới thời Minh Anh Tông. Đại Bi điện ( 大悲殿 ) còn cất giữ được một tượng Quan Âm nghìn tay bằng gỗ và Hoa Nghiêm điện ( 华严殿 ) là một kho chứa với một tủ quay đựng kinh Phật. Các bức họa trên tường, những tác phẩm điêu khắc và những cụ thể khác của chùa là những siêu phẩm của thời Nhà Minh. [ 18 ]
Quân khởi nghĩa nông dân cuối thời Minh của Trương Hiến Trung vào năm Sùng Trinh thứ 13 ( 1640 ), khi bị Tả Lương Ngọc vượt mặt, đã đưa quân nhập Xuyên. Sau đó lại giao chiến với quân của Tả Lương Ngọc song lần này đã thu được thắng lợi. Trương Hiến Trung sau khi tự xưng ” Đại Tây vương “, kiến lập chính quyền sở tại nông dân Đại Tây tại Vũ Xương, lại tiến vào Tứ Xuyên để mưu sự vĩnh viễn. Ngày 4 tháng 7 năm 1644, Trương Hiến Trung mệnh cho Lưu Đình Cử giữ Trùng Khánh, tự mình đưa quân đi đánh thủ phủ của Tứ Xuyên là Thủ Đô. Tứ Xuyên tuần phủ Long Văn Quang từ Thuận Khánh đến chi viện Thủ Đô, lại điều tổng binh Lưu Trấn Phiên đưa thổ binh vùng phụ cận đến giữ thành. Vào lúc quân Minh tập trung chuyên sâu về Thủ Đô, Trương Hiến Trung sai bộ hạ giả làm viện binh hỗ trợ, chạy bừa vào thành, Long Văn Quang không hề phân biệt được. Ngày 7 tháng 8, nghĩa quân bốn mặt công thành, trong ứng ngoài hợp, trong ba ngày đã phá được thành. Ngày 16 tháng 11 cùng năm, Trương Hiến Trung đã xưng đế tại Thủ Đô, đặt quốc hiệu là Đại Tây, đổi niên hiệu là Đại Thuận, lấy Thủ Đô làm Tây kinh. Để đáp lại sự kháng cự của giới tinh hoa địa phương, Trương Hiến Trung đã cho thảm sát một lượng lớn dân cư địa phương. [ 19 ]Không lâu sau, tướng lĩnh Nhà Minh là Tằng Anh, Lý Chiêm Xuân, Vu Đại Hải, Vương Tường, Dương Triển, Tào Huân … những nơi nối nhau tụ tập binh mã, tập kích quân đội Đại Tây, giết chết quan viên Đại Tây ở địa phương, gây ra sự uy hiếp rất lớn lên chính quyền sở tại Đại Tây. Sau khi quân Thanh nhập quan và Nam Minh diệt vong, Đại Tây phải chống lại cả tàn dư quân đội Nhà Minh và địa chủ vũ trang ở Tứ Xuyên. Đầu năm Đại Thuận thứ 3 ( 1646 ), Nhà Thanh phái Túc thân vương Hào Cách làm Tĩnh Viễn đại tướng quân và Ngô Tam Quế thống soái đại quân Mãn Hán tiến đánh quân đội nông dân Đại Tây. Tháng 7, vì muốn lên Thiểm Tây ở phía bắc nhằm mục đích chống lại quân Thanh, Trương Hiến Trung quyết định hành động rời bỏ Thủ Đô, tuy nhiên, quân khởi nghĩa đã thất bại .

Thời Nhà Thanh[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi Nhà Thanh nhập quan, Tứ Xuyên liên tục xảy ra chiến loạn, đến năm Khang Hi thứ 20 ( 1681 ) thì mới không thay đổi. Thời Minh mạt Thanh sơ, do hậu quả của thảm sát cũng như những năm hỗn loạn sau khi người Mãn nhập quan, dân số Tứ Xuyên lại suy giảm mạnh, cần có một lượng người nhập cư lớn từ những tỉnh khác. [ 20 ] [ 21 ] Do đó, triều đình Nhà Thanh từ đời Thuận Trị đến thời Càn Long đã triển khai hoạt động di dân trên quy mô lớn đến Tứ Xuyên, sử sách gọi là ” Hồ Quảng điền Tứ Xuyên “, lê dài trên 100 năm. Làn sóng di dân đã bù đắp cho Tứ Xuyên một lực lượng lao động lớn, kinh tế tài chính cũng được Phục hồi, vào thời trung và hậu kỳ Nhà Thanh, kinh tế tài chính tỉnh Tứ Xuyên đứng thứ tư cả nước sau Giang Tô, Chiết Giang và Quảng Đông, là một tỉnh kinh tế tài chính phát đạt. [ 22 ]Năm Gia Khánh thứ 1 ( 1796 ), đã bùng phát đại khởi nghĩa Bạch Liên giáo Xuyên-Sở. Đầu năm 1797, quân khởi nghĩa Tương Dương chia làm 3 đạo tiến vào Tứ Xuyên. Tháng 7, quân khởi nghĩa Tứ Xuyên bị quân Thanh vây hãm, quân khởi nghĩa Tương Dương đến kịp giải vây, tại Đông Hương cùng quân khởi nghĩa Tứ Xuyên hội sư. Cuộc khởi nghĩa của Bạch Liên giáo ở đầu cuối đã thất bại vào năm 1804 .Đến năm 1895, Lý Hồng Chương và đại diện thay mặt cơ quan chính phủ Nhật Bản là Ito Hirobumi đã ký kết hiệp ước Shimonoseki, trong đó pháp luật Trùng Khánh là một cảng thông thương hiệp ước. Từ đó, kinh tế tài chính và xã hội của Tứ Xuyên từ từ suy sụp, cũng như bị bán thực dân hóa, chủ nghĩa tư bản dân tộc bản địa cũng khởi đầu manh nha tại Tứ Xuyên. Vào những năm 1860, một tướng lĩnh của Thái Bình Thiên Quốc là Thạch Đạt Khai ( 石达开 ) đã dẫn quân nhập Xuyên, sau đó lại nổ ra vụ ” Thủ Đô giáo án “, cùng với khởi nghĩa Nghĩa Hòa đoàn. Bảo Lộ hoạt động ( 保路运动 ) bùng phát tại Tứ Xuyên nhằm mục đích chống đối việc triều đình Nhà Thanh định trao quyền trấn áp đường tàu địa phương cho ngoại bang cũng là một ngòi nổ của cách mạng Tân Hợi .

Thời Trung Quốc Dân Quốc[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi Nhà Thanh sụp đổ, Thủ Đô công bố độc lập, chính thể quân phiệt Tứ Xuyên được xây dựng, Bồ Điện Tuấn ( 蒲殿俊 ) và Doãn Xương Hành ( 尹昌衡 ) lần lượt nhậm chức đô đốc. Đến ngày 11 tháng 3 năm 1912, hai chính thể quân phiệt Thủ Đô và Trùng Khánh hợp nhất, xây dựng Tứ Xuyên đô đốc phủ của Trung Hoa Dân Quốc. Đến tháng 6 năm 1913, Viên Thế Khải chỉ định Hồ Cảnh Y ( 胡景伊 ) làm Tứ Xuyên đô đốc. Ngày 22 tháng 5 năm 1916, Tứ Xuyên đốc quân Trần Hoạn ( 陈宦 ) tại Tứ Xuyên đã công bố độc lập, phản đối Viên Thế Khải xưng đế. Tháng 6 năm 1916, sau khi Viên Thế Khải mất, Lê Nguyên Hồng kế nhiệm chức đại tổng thống, đến ngày 6 tháng 7 đã chỉ định Thái Ngạc ( 蔡锷 ) làm Tứ Xuyên đốc quân kiêm tỉnh trưởng. Song do bệnh tình xấu đi, đến tháng 9 thì Thái Ngạc rời khỏi Tứ Xuyên đến Nhật Bản trị bệnh. Năm 1918, Hùng Khắc Vũ ( 熊克武 ) đã tự chỉ định mình làm Tứ Xuyên tĩnh quốc quân tổng tư lệnh, quản lý cả nghành nghề dịch vụ quân sự chiến lược và dân chính của tỉnh Tứ Xuyên. Tháng 4 năm 1919, Tứ Xuyên phòng khu chế được hình thành, những quân phiệt cát cứ những phòng khu, hỗn chiến với nhau trong gần 15 năm sau đó. Trong đó, tám phái hệ quân phiệt hầu hết là của Lưu Tương ( 刘湘 ), Lưu Văn Huy ( 刘文辉 ), Đặng Tích Hầu ( 邓锡侯 ), Điền Tụng Nghiêu ( 田颂尧 ), Dương Sâm ( 杨森 ), Lý Gia Ngọc ( 李家钰 ), La Trạch Châu ( 罗泽洲 ) và Lưu Tồn Hậu ( 刘存厚 ). Tháng 6 năm 1921, Hùng Khắc Vũ từ chức, Lưu Tương kế nhiệm làm Xuyên quân tổng tư lệnh kiêm Tứ Xuyên tỉnh tưởng. Năm 1924, Lưu Tương nhậm chức Xuyên Điền biên phòng đốc biện, Tứ Xuyên thiện hậu đốc biện. Năm 1929, chính phủ nước nhà Quốc dân phong cho Lưu Văn Huy làm quản trị cơ quan chính phủ tỉnh Tứ Xuyên. Năm 1932, Lưu Tương và Lưu Văn Huy giao chiến. Năm 1933, Lưu Tương đón Tưởng Giới Thạch nhập Xuyên để bình loạn. Tháng 12 năm 1934, Lưu Tương nhậm chức quản trị tỉnh Tứ Xuyên, chủ nhiệm văn phòng chính quyền sở tại bình định Xuyên-Khang. Lưu Văn Huy về sau nhậm chức quản trị tỉnh Tây Khang, một tỉnh được xây dựng năm 1939 với chủ quyền lãnh thổ nay thuộc đông bộ khu tự trị Tây Tạng và tây bộ Tứ Xuyên, dân cư gồm có người Di, người Tạng và người Khương .Năm 1930, quân Tây Tạng của Đạt-lại Lạt-ma thứ 13 đã chiếm được Garzê mà không gặp phải kháng cự đáng kể nào. Năm 1932, quân Hồi của Mã Bộ Phương ( 馬步芳 ) và quân của Lưu Văn Huy đã đánh bại quân Tây Tạng khi người Tạng cố tiến đánh Thanh Hải. Mã Bộ Phương đã chiếm lại một số ít huyện thuộc khu vực sẽ là Tây Khang sau đó từ tay quân Tây Tạng. [ 23 ] [ 24 ] [ 25 ] Quân Tây Tạng bị đẩy lui sang bờ kia của sông Kim Sa. [ 26 ] [ 27 ] Mã Bộ Phương và Lưu Văn Huy đã cảnh báo giới chỉ huy Tây Tạng rằng chứ nên vượt qua sông Kim Sa một lần nữa. [ 28 ] Sau khi người Tạng bị mất thêm rất nhiều chủ quyền lãnh thổ vào tay hai quân phiệt này, [ 29 ] một hiệp định đình chiến đã kết thúc đại chiến. [ 30 ]Năm 1937, cuộc chiến tranh Trung-Nhật bùng phát, Bắc Kinh, Thượng Hải, Nam Kinh và Vũ Hán đều lần lượt rơi vào tay quân Nhật. Chính quyền Quốc dân Trung Quốc Dân Quốc đã triệt thoái và tái tổ chức triển khai ở Trùng Khánh, một thành phố lớn của Tứ Xuyên lúc đó. Ngoài ra, những nhà máy sản xuất công nghiệp và khai khoáng, học hiệu cấp cao và những đoàn thể văn hóa truyền thống ở những khu vực cũng vận động và di chuyển đến Tứ Xuyên, Tứ Xuyên trở thành hậu phương lớn của Trung Quốc. Đồng thời, 3 triệu quân Tứ Xuyên đã xuất Xuyên kháng Nhật, có góp sức lớn cho đại chiến kháng Nhật của Trung Quốc. Quân Nhật gặp khó khăn vất vả trong việc nhập Xuyên từ phía đông, khí hậu sương mù của vùng bồn địa đã cản trở tính đúng mực trong những vụ ném bom của người Nhật .Tháng 9 năm 1939, Tưởng Giới Thạch kiêm nhiệm quản trị tỉnh Tứ Xuyên, trong cùng tháng, Trùng Khánh trở thành một ” viện hạt thị ” ( tức thường trực trực tiếp Hành chính viện ), đến tháng sau Tưởng Giới Thạch lại thăng Trùng Khánh làm Hà Nội Thủ Đô thứ hai ( ” bồi đô ” ). Tháng 11 năm 1940, Tưởng Giới Thạch từ chức quản trị tỉnh Tứ Xuyên và giao cho Trương Quần kiêm nhiệm. Tháng 12 năm 1940, Trùng Khánh trở thành bồi đô vĩnh viễn, tách trọn vẹn khỏi tỉnh Tứ Xuyên. Sau năm 1946, Đặng Tích và Vương Lăng Cơ ( 王陵基 ) lần lượt làm quản trị tỉnh Tứ Xuyên. Sau khi cuộc chiến tranh Trung-Nhật kết thúc, lại liên tục nổ ra Nội chiến Trung Quốc, và khi những thành phố ở phía đông lần lượt rơi vào tay quân Cộng sản, chính quyền sở tại Quốc dân lại một lần nữa cố gắng nỗ lực biến Tứ Xuyên thành một thành trì tại lục địa. Tuy nhiên ngày 30 tháng 11 năm 1949, quân Cộng sản chiếm được Trùng Khánh. Cũng trong ngày 10 tháng 12 năm 1949, Tưởng Giới Thạch và con trai là Tưởng Kinh Quốc đã lên máy bay từ Thủ Đô đến Đài Loan, từ đó không khi nào trở lại đại lục. Ngày 11 tháng 12, Tưởng Văn Huy với danh nghĩa quản trị tỉnh Tây Khang kiêm quân trưởng đội quân số 24 đã đầu hàng Giải phóng quân. Đến ngày 27 tháng 12 năm 1949, Giải phóng quân sở hữu Thủ Đô. [ 31 ] Một tướng Quốc Dân đảng là Vương Thăng ( 王昇 ) muốn cùng quân lính ở lại để liên tục cuộc chiến tranh du kích chống cộng sản tại Tứ Xuyên, tuy nhiên đã bị triệu đến Đài Loan. Nhiều binh lính của ông sau đó vẫn liên tục chiến đấu chống cộng theo cách của họ khi dùng Miến Điện làm bàn đạp. [ 32 ]

Thời Cộng hòa Nhân dân Nước Trung Hoa[sửa|sửa mã nguồn]

Lễ thông xe tuyến đường tàu Thành-Du ( từ Thủ Đô đến Trùng Khánh ) vào tháng 7 năm 1952 Một tòa nhà tại Đô Giang Yển bị hủy hoại trong trận động đất Tứ Xuyên năm 2008Sau khi trấn áp được Tứ Xuyên, chính quyền sở tại mới đã xây dựng những hành thự khu Xuyên Đông, Xuyên Tây, Xuyên Nam, Xuyên Bắc từ năm 1950 tuy nhiên đến năm 1952 thì bãi bỏ và Phục hồi lại mạng lưới hệ thống hành chính cấp tỉnh tại Tứ Xuyên, xây dựng thành phố Bắc Bội thuộc tỉnh Tứ Xuyên. Đến năm 1954, Trùng Khánh lại được sáp nhập vào Tứ Xuyên, trở thành một thành phố thường trực tỉnh. Đến năm 1955, chính phủ nước nhà Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc đã bãi bỏ tỉnh Tây Khang, vùng đất phía đông sông Kim Sa ( thượng du Trường Giang ) được nhập vào Tứ Xuyên còn vùng đất phía tây tuy nhiên được sáp nhập vào Tây Tạng .

Trong ba năm xảy ra nạn đói lớn (1959-1961), ngoài vùng đồng bằng Thành Đô và một vài thành thị khác là có tương đối đủ cơm ăn áo mặc, người dân Tứ Xuyên đã phải chịu một nạn đói chưa từng thấy trong lịch sử, đặc biệt là ở vùng đồi núi Xuyên Đông có dân đông và ít đất canh tác. Tổng số người chết không tự nhiên ở Tứ Xuyên là 9,4 triệu người, đứng đầu về số lượng; con số này chiếm 13,07% so với dân số tỉnh trước nạn đói (71,915 triệu), tỷ lệ này cao thứ hai chỉ sau An Huy. Nạn đói nghiêm trọng nhất là tại Đạt huyện và Trùng Khánh, số người chết đói là 6,42 triệu người, chiếm 37% tổng dân số Đạt huyện và Trùng Khánh.[33] Nạn đói cũng đã làm tổn hại đến sản xuất công nghiệp và nông nghiệp trong tỉnh, ba năm này có thể xem là một bước ngoặt của Tứ Xuyên bởi vì kể từ đó Tứ Xuyên đã không còn là một trong những khu vực phát triển nhất tại Trung Quốc (mà nó nắm giữ tuyệt đại đa số thời gian trong 2000 năm trước đó), và trở thành một tỉnh phát triển tầm trung bình.

Từ năm 1964, tỉnh Tứ Xuyên là một trong những khu vực trọng điểm của Tam tuyến thiết kế ( tăng trưởng công nghiệp trong vùng trong nước tây nam để ứng phó với cuộc chiến tranh hoàn toàn có thể xảy ra ), trong đó Trùng Khánh và Thủ Đô là TT. Trùng Khánh là thành phố có lượng người nhập cư lớn nhất trong số những thành phố của Tam tuyến thiết kế. Năm 1978, khi Đặng Tiểu Bình lên nắm quyền, Tứ Xuyên là một trong những tỉnh tiên phong trải qua thử nghiệm hạn chế so với những doanh nghiệp kinh tế thị trường .Từ năm 1955 cho đến năm 1997, Tứ Xuyên là tỉnh đông dân nhất Trung Quốc, tổng dân số của tỉnh đã đạt 99.730.000 người trong cuộc tìm hiểu nhân khẩu năm 1982. [ 34 ] Song điều này đã biến hóa vào năm 1997 khi thành phố Trùng Khánh cùng những địa cấp thị Phù Lăng, Vạn Huyện và Kiềm Giang tách khỏi Tứ Xuyên để hình thành nên thành phố Trùng Khánh thường trực Trung ương. Đô thị mới này được xây dựng trong nỗ lực tăng trưởng kinh tế tài chính những khu vực miền Tây của Trung Quốc, cũng như để xử lý việc tái định cư những dân cư từ những khu vực sẽ nằm trong lòng hồ chứa của dự án Bất Động Sản đập Tam Hiệp. Năm 1997, khi chia tách, tổng dân số của Trùng Khánh và Tứ Xuyên là 114.720.000 người. [ 35 ]Tháng 5 năm 2008, một trận động đất với cường độ 7,9 / 8,0 độ richter đã xảy ra cách 79 kilômét ( 49 mi ) về phía tây-bắc của Thủ Đô. Theo ước tính chính thức, trận động đất đã khiến 69.188 người thiệt mạng, 374.177 người bị thương và 18.440 người mất tích, tuyệt đại đa số là tại Tứ Xuyên. [ 36 ] Tháng 11 năm 2008, chính phủ nước nhà Trung ương của Trung Quốc đã công bố rằng họ sẽ dành 1 nghìn tỉ NDT ( khoảng chừng 146,5 tỉ USD ) trong ba năm sau đó để tái thiết những khu vực bị tàn phá do động đất. [ 37 ]

Tứ Xuyên nằm ở khu vực Tây Nam Trung Quốc, ở thượng du của Trường Giang, nằm sâu trong trong nước. Chiều dài đông-tây của Tứ Xuyên là 1.075 km, chiều dài bắc-nam là 921 km, diện tích quy hoạnh trên 484 nghìn km². Khu vực tây bộ Tứ Xuyên là một bộ phận của cao nguyên Thanh-Tạng, phần đông đông bộ Tứ Xuyên thuộc bồn địa Tứ Xuyên. Theo chiều kim đồng hồ đeo tay từ phía bắc, Tứ Xuyên lần lượt giáp với Cam Túc, Thiểm Tây, Trùng Khánh, Quý Châu, Vân Nam, khu tự trị Tây Tạng và Thanh Hải .Núi non là loại địa hình hầu hết của Tứ Xuyên và chiếm 77,1 %, tiếp đến là gò đồi ( 12,9 % ), đồng bằng ( 5,3 % ) và cao nguyên ( 4,7 % ). Tứ Xuyên có đặc thù tây cao đông thấp một cách rõ ràng, những cao nguyên ở tây-bắc và núi non ở tây nam cao trên 4.000 m so với mực nước biển, những bồn địa và gò đồi ở phía đông cao từ 1000 – 3000 mét so với mực nước biển. Địa hình Tứ Xuyên phức tạp và phong phú, gồm có bồn địa Tứ Xuyên với diện tích quy hoạnh trên 160.000 km² ( tuy nhiên san sẻ với Trùng Khánh ) ; cao nguyên Thanh-Tạng và dãy núi Hoành Đoạn ở phía tây ; phía nam liền với cao nguyên Vân-Quý. Phía bắc bồn địa Tứ Xuyên là Mễ Thương Sơn ( 米仓山 ) và đây cũng là ranh giới tự nhiên giữa Tứ Xuyên với Thiểm Tây, phía nam bồn địa là Đại Lâu Sơn ( 大娄山 ), phía đông bồn địa là dãy núi Vu Sơn ( 巫山 ), phía tây bồn địa là Cung Lai Sơn ( 邛崃山 ), phía tây-bắc bồn địa là Long Môn Sơn, hướng đông bắc là Đại Ba Sơn ( 大巴山 ), đông nam bồn địa là Đại Lương Sơn ( 大凉山 ). Đỉnh cao nhất tại Tứ Xuyên là Cống Ca Sơn ( 贡嘎山 ) thuộc dãy núi Đại Tuyết Sơn với cao độ 7.556 mét so với mực nước biển. Đứt gãy Long Môn Sơn ( 龙门山断层 ) là nguyên do gây nên trận động đất Tứ Xuyên vào năm 2008, đứt gãy này nằm ở ranh giới phía đông của cao nguyên Thanh Tạng. Tại khu vực đứt gãy, độ cao tăng từ 600 m so với mực nước biển tại khu vực phía nam bồn địa Tứ Xuyên lên đến độ cao trên 6500 m của cao nguyên Thang Tạng trong một khoảng cách dưới 50 km. [ 38 ]

Phần phía bắc châu Ngawa thuộc lưu vực Hoàng Hà, tại châu này, Hoàng Hà tạo thành một đoạn ranh giới tự nhiên giữa Tứ Xuyên và Cam Túc, tại Ngawa có hai chi lưu đáng kể của Hoàng Hà là Bạch Hà và Hắc Hà. Toàn bộ phần còn lại của Tứ Xuyên thuộc lưu vực Trường Giang. Tứ Xuyên là một trong hai tỉnh duy nhất có cả Trường Giang và Hoàng Hà chảy qua địa bàn. Trường Giang là sông lớn nhất chảy qua Tứ Xuyên, đoạn thượng du của Trường Giang gọi là sông Kim Sa, đoạn sông này cũng tạo thành toàn bộ đường ranh giới tự nhiên giữa Tứ Xuyên và khu tự trị Tây Tạng. Các chi lưu chủ yếu của Trường Giang trên địa phận Tứ Xuyên là sông Nhã Lung (dài 1.637 km), sông Dân [1.062 km, bao gồm sông Đại Độ (1.155 km) và sông Thanh Y], sông Đà (702 km), sông Gia Lăng [1.119 km, bao gồm sông Phù (700 km) và sông Cừ (720 km)], sông Xích Thủy (436,5 km). Tổng cộng, Tứ Xuyên có tới 1.400 sông lớn nhỏ, còn gọi là “tỉnh nghìn sông” (thiên hà chi tỉnh).

Tổng lượng tài nguyên nước của Tứ Xuyên ước tính đạt 348,97 tỉ m³. Lượng tài nguyên nước ngầm của Tứ Xuyên là 54,69 tỉ m³, hoàn toàn có thể khai thác 15,5 tỉ m³. Tứ Xuyên có hơn 1.000 hồ và 200 sông băng, cũng có một diện tích quy hoạnh đầm lầy nhất định, phân bổ nhiều tại tây-bắc và tây-nam, tổng lượng nước của những hồ trên địa phận là 1,5 tỉ m³, cộng với lượng nước trong những đầm lầy thì lên đến 3,5 tỉ m². [ 39 ] Các hồ nổi tiếng tại Tứ Xuyên là Cung Hải ( 邛海 ) và hồ Lô Cô ( 泸沽湖 ), khu vực Zoigê ở bắc bộ Tứ Xuyến là khu vực đầm lầy trọng điểm tại Trung Quốc .
Sông băng Hải Loa Câu ( 海螺沟 ) bên dưới Cống Ca Sơn, đỉnh núi cao nhất Tứ XuyênDo ảnh hưởng tác động của địa hình và gió mùa, khí hậu trong tỉnh Tứ Xuyên có sự phong phú. Nói chung, bồn địa Tứ Xuyên ở đông bộ Tứ Xuyên có khí hậu cận nhiệt đới ẩm, tuy nhiên tại khu vực cao nguyên phía tây do chịu tác động ảnh hưởng của địa hình nên khí hậu biến đối dần từ cận nhiệt đới đến cận hàn đới với những vùng đất ngừng hoạt động vĩnh cửu, trong đó khu vực tây nam có khí hậu cận nhiệt đới bán ẩm còn khu cực tây-bắc có khí hậu hàn đới cao nguyên núi cao. Khu vực bồn địa Tứ Xuyên có từ 900 – 1600 giờ nắng mỗi năm, là khu vực có số giờ nắng thấp nhất Trung Quốc. Do điều kiện kèm theo khí hậu phong phú, Tứ Xuyên có nhiều loại đất, tài nguyên động thực vật và cảnh sắc địa lý khác nhau, tạo thuận tiện cho tăng trưởng một nền nông – lâm nghiệp và du lịch phong phú .Bồn địa Tứ Xuyên có nhiệt độ trung bình năm là từ 14-19 °C, cao hơn khoảng chừng 1 °C so với những vùng cùng vĩ độ ở trung hạ du Trường Giang. Trong đó, tháng lạnh nhất là tháng 1 với nhiệt độ không khí trung bình là từ 3-8 °C, tháng nóng nhất là tháng 7 với nhiệt độ trung bình là 25-29 °C, nhiệt độ mùa xuân và mùa thu gần với nhiệt độ trung bình năm, Khu vực có bốn mùa rõ ràng, trong năm có từ 280 – 300 ngày không có sương giá. Vùng cao nguyên phía tây đại bộ phận có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn 8 °C, nhiệt độ trung bình tháng 1 là khoảng chừng – 5 °C và nhiệt độ tháng 7 là từ 10-15 °C, suốt cả năm không có mùa hè, mùa đông lê dài. Tuy nhiên, tại vùng núi tây nam Tứ Xuyên, nhiệt độ trung bình của vùng thung lũng là 15-20 °C, còn của vùng núi là 5-15 °C .Đại bộ phận bồn địa Tứ Xuyên có lượng giáng thủy hàng năm là từ 900 – 1200 mm, trong đó những nơi nằm gần vùng núi bao quanh thì có lượng mưa cao hơn những nơi nằm sâu trong bồn địa, khu vực giáp núi phía tây của bồn địa có lượng mưa lớn nhất toàn tỉnh với 1.300 – 1.800 mm, cho nên vì thế thành phố Nhã An còn được gọi là ” vũ thành “, Liễu Tông Nguyên từng thuyết pháp ” Thục khuyển phệ nhật ” ( Chó đất Thục sủa mặt trời, ý chỉ nhọc công làm điều vô ích ). Theo mùa, lượng giáng thủy vào mùa đông là thấp nhất, chỉ chiếm từ 3-5 % tổng lượng mưa hàng năm, mùa hè có lượng giáng thủy lớn nhất, chiếm 80 % tổng lượng mưa hàng năm. Đại bộ phận vùng cao nguyên phía tây Tứ Xuyên có lượng mưa thấp, lượng giáng thủy hàng năm là từ 600 – 700 mm, trong đó thung lũng sông Kim Sa chỉ có 400 mm, là khu vực khô hạn nhất của tỉnh. Tại những khu vực có một mùa mưa rõ ràng, mùa này sẽ diễn ra trong thời hạn từ tháng 6 đến tháng 9, lượng mưa chiếm 70-90 % của cả năm ; tháng 11 đến tháng 4 là mùa khô. Khu vực tây nam Tứ Xuyên có lượng giáng thủy độc lạ lớn, có một mùa mưa rõ ràng. Trong nhiều năm, lượng giáng thủy trung bình của Tứ Xuyên là 488,975 tỉ m³. [ 39 ]

Những con gấu trúc lớn tại Cơ sở điều tra và nghiên cứu gây giống gấu trúc lớn Thủ Đô ( 成都大熊猫繁育研究基地 )Tỉnh Tứ Xuyên rất phong phú và đa dạng về tài nguyên sinh vật, có nhiều loài động thực vật quý và hiếm và cổ xưa, là ngân hàng nhà nước gen sinh học quý giá của Trung Quốc cũng như quốc tế .Tứ Xuyên có nhiều loài thực vật. Toàn tỉnh có gần 10.000 loài thực vật có phôi, chiếm 1/3 tổng số thực vật có phôi của cả nước và chỉ xếp thứ hai sau Vân Nam. Trong đó, có hơn 500 loài rêu, có hơn 230 họ và hơn 1.620 chi thực vật có mạch ; có 708 loài dương xỉ ; có hơn 100 loài thực vật hạt trần ; có hơn 8.500 loài thực vật có hoa ; có 87 loài tùng, sam, bách và ở vị trí đứng đầu cả nước. Tứ Xuyên có 84 loài thực vật quý và hiếm nguy cấp được bảo lãnh cấp vương quốc, chiếm 21,6 % của cả nước. Số loài thực vật hoang dã có giá trị kinh tế tài chính là hơn 5.500 loài, trong đó số loài thực vật hoàn toàn có thể dùng làm thuốc là hơn 4.600 loài, tổng sản lượng dược thảo Trung dược của Tứ Xuyên chiếm 1/3 và đứng đầu tại Trung Quốc. Tứ Xuyên cũng có trên 300 loài thực vật hoàn toàn có thể dùng làm hương liệu, là địa phương sản xuất dầu thơm lớn nhất cả nước. Tứ Xuyên có nhiều loài cây có quả hoang dã, đa dạng chủng loại nhất là dương đào. Tứ Xuyên có tài nguyên nấm đa dạng và phong phú, trong hoang dã có 1.291 loài nấm, chiếm 95 % của Trung Quốc. Tỷ lệ bao trùm rừng của Tứ Xuyên là 31,3 %, trữ lượng gỗ đứng thứ hai tại Trung Quốc. [ 39 ]

Tứ Xuyên cũng có tài nguyên động vật phong phú, toàn tỉnh có 1.246 loài động vật có xương sống, chiếm hơn 45% số loài này của Trung Quốc, các loài thú và chim chiếm 53% số các loài này của cả nước. Trong đó, có 217 loài thú, 625 loài chim, 84 loài bò sát, 90 loài lưỡng cư, 230 loài cá. Tứ Xuyên có 144 loài động vật hoang dã được bảo hộ trọng điểm cấp quốc gia, chiếm 39,6 toàn quốc, cũng xếp hạng cao nhất Trung Quốc. Năm 2011, Tứ Xuyên có khoảng 1.206 cá thể gấu trúc lớn, chiếm 76% cá thể loài này trên toàn quốc. Có hơn 50% số loài động vật tại Tứ Xuyên có giá trị về kinh tế. Tứ Xuyên có rất phong phú về trĩ, có 20 loài thuộc họ Trĩ, chiếm 40% số loài thuộc họ Trĩ tại Trung Quốc, trong đó các loài trĩ quý hiếm và được bảo hộ cấp một quốc gia như Tetraophasis obscurus, gà so Tứ Xuyên (Arborophila rufipectus), Lophophorus lhuysii.[39]

Những người Tạng ở châu Ngawa, phía tây Tứ XuyênĐến cuối năm 2011, số nhân khẩu thường trú tại Tứ Xuyên là 80,5 triệu người, tăng 80.000 người so với năm trước. Trong đó, nhân khẩu đô thị là 33,67 triệu người ( 41,83 % ), nhân khẩu nông thôn là 46,83 triệu người. Trong năm này, Tứ Xuyên có 788.800 trẻ được sinh ra trong khi có 548.700 người tử trận, tỷ suất tăng trưởng dân số tự nhiên của tỉnh là 0,298 %. Cuối năm 2007, tổng nhân khẩu của Tứ Xuyên là 88,152 triệu người, trong đó nam có 45,664 triệu người và nữ có 42,488 triệu người, tỷ suất tăng trưởng dân số tự nhiên so với năm trước là 0,29 %. [ 40 ] Trong những năm gần đây, Tứ Xuyên thặng dư lao động, do đó đã trở thành nguồn cung lao động ngoại tỉnh lớn nhất tại Trung Quốc .Trước khi Trùng Khánh trở thành một ” trực hạt thị “, Tứ Xuyên là tỉnh đông dân nhất Trung Quốc. Do có số nhân khẩu lớn, số lượng người tăng trưởng tuyệt đối hàng năm của Tứ Xuyên cũng rất lớn. Từ năm 1980, khi Trung Quốc thi hành chủ trương kế hoạch hóa sinh sản, vận tốc tăng trưởng nhân khẩu của Tứ Xuyên xuống thấp hơn so với trước, tuy nhiên phải đương đầu với thực trạng lão hóa dân số. [ 40 ] Cũng như nhiều tỉnh khác tại Trung Quốc, nhiều mái ấm gia đình tại nông thôn có tư tưởng ” trọng nam khinh nữ “, [ 41 ] gây nên hiện tượng kỳ lạ mất cân đối tỷ suất giới tính. [ 42 ]
Tỉnh Tứ Xuyên là nơi sinh sống của nhiều dân tộc bản địa, xuất hiện toàn bộ những dân tộc bản địa được công nhận tại Cộng hòa Nhân dân Nước Trung Hoa. Người Hán là dân tộc bản địa hầu hết tại Tứ Xuyên, trong đó phân nhóm chủ thể là người Ba Thục, ngoài những còn có người Khách Gia, người Hồ Tương. Tổng nhân khẩu của những dân tộc thiểu số vào năm 2011 là 4,22 triệu người. Có 14 dân tộc thiểu số đã sinh sống nhiều đời tại Tứ Xuyên là Di, Tạng, Khương, Miêu, Hồi, Mông Cổ, Thổ Gia, Lật Túc, Mãn, Nạp Tây, Bố Y, Bạch, Choang, Thái. Các dân tộc bản địa thiếu số có số lượng đáng kể tại Tứ Xuyên là người Di ( 2,12 triệu ), người Tạng ( 1,27 triệu ), người Khương ( 300.000 ), người Miêu ( 150.000 ). Các dân tộc thiểu số tại Tứ Xuyên đa phần cư trú tại châu tự trị dân tộc bản địa Di-Lương Sơn, châu tự trị dân tộc bản địa Tạng-Garzê, châu tự trị dân tộc bản địa Tạng và dân tộc bản địa Khương-Ngawa cùng huyện tự trị dân tộc bản địa Di – Mã Biên và huyện tự trị dân tộc bản địa Di – Nga Biên, huyện tự trị dân tộc bản địa Khương – Bắc Xuyên và huyện tự trị dân tộc bản địa Tạng – Mộc Lý .
Các phương ngôn của tiếng Tứ Xuyên

Ngôn ngữ thông dụng của người Tứ Xuyên được gọi là tiếng Tứ Xuyên (Tứ Xuyên thoại), thuộc nhánh Quan thoại Tây Nam của tiếng Hán. Tiếng Tứ Xuyên hiện nay có khoảng 120 triệu người sử dụng, nếu như xem nó là một ngôn ngữ độc lập, số người sử dụng tiếng Tứ Xuyên sẽ đứng ở vị trí thứ 10 thế giới, thấp hơn tiếng Nhật và cao hơn tiếng Đức. Tiếng Tứ Xuyên hiện nay hình thành từ thời kỳ vận động đại di dân “Hồ Quảng điền Tứ Xuyên” những năm Nguyên mạt Minh sơ, tiếng Ba Thục được lưu hành trước đó đã dung hợp với các phương ngôn của những di dân đến từ Hồ Quảng và Lưỡng Quảng, tiếng Tứ Xuyên có liên hệ mật thiết với tiếng Tương và tiếng Cám trong nhánh phương Nam của tiếng Hán.

Ngoài tiếng Tứ Xuyên, tại tỉnh Tứ Xuyên còn có tiếng Khách Gia ( Thổ Quảng Đông ) và tiếng Tương ( Lão Hồ Quảng ), với những hòn đảo ngôn từ phân bổ tại những khu vực của Tứ Xuyên. Trong đó, những người nói tiếng Thổ Quảng Đông đa phần tập trung chuyên sâu tại vùng gò đồi ở vùng biên của đồng bằng Thành Đô, vùng gò đồi Xuyên Trung và vùng núi non Xuyên Bắc, với tổng số 1 triệu người ; những người nói tiếng Lão Hồ Quảng tập trung chuyên sâu hầu hết tại vùng gò đồi trung thượng du sông Đà, tổng số khoảng chừng 900.000 người. [ 43 ]Ngoài ra, những dân tộc thiểu số tại Tứ Xuyên cũng sử dụng ngôn từ của mình như tiếng Di, tiếng Khương, những phương ngữ tiếng Tạng tại Tứ Xuyên là tiếng Kham và tiếng Gia Nhung ( 嘉绒语 ) .
Thanh Dương cung (青羊宫) tại Thành Đô, được hình thành từ thời nhà Chu, công trình hiện nay được tái xây dựng vào những năm Khang Hy

Các đơn vị chức năng hành chính[sửa|sửa mã nguồn]

Tứ Xuyên có 18 thành phố ( địa cấp thị ) và 3 châu tự trị :
Năm 2011, tổng GDP của Tứ Xuyên là 2.102,67 tỉ NDT, tăng trưởng 15 % so với năm trước, còn thu nhập trung bình đầu người là 21.633 NDT, tăng trưởng 15,9 % so với năm trước. Thu nhập hoàn toàn có thể chi phối ( sau khi đã nộp những khoản thuế và phí ) của dân cư đô thị là 17.899 NDT, thu nhập thuần của dân cư nông thôn là 6.128,6 NDT, lần lượt tăng trưởng 15,8 % và 20,5 % so với năm trước. Cũng trong năm 2011, tỷ suất những khu vực trong nền kinh tế tài chính Tứ Xuyên là : khu vực một đạt 298,35 tỉ NDT, tăng trưởng 4,5 % ; khu vực hai đạt giá trị 1.102,79 tỉ NDT, tăng trưởng 20,7 % ; khu vực ba đạt giá trị 701,53 tỉ NDT, tăng trưởng 10,9 %. Tỷ lệ góp phần vào tăng trưởng kinh tế tài chính của ba khu vực lần lượt là 4,3 % :, 70,0 % và 25,7 %. Kết cấu ba khu vực kinh tế tài chính của Tứ Xuyên vào năm 2011 tương ứng là 14,2 : 52,4 : 33,4. [ 39 ]
Tứ Xuyên từ xưa đã có tiếng là ” Tỉnh giàu sang “. Đây là một trong những nơi sản xuất nông nghiệp chính của Trung Quốc. Sản lượng ngũ cốc gồm lúa gạo và lúa mì của Tứ Xuyên đứng số 1 toàn Trung Quốc năm 1999. Thu hoạch từ những loại cam chanh, mía đường, khoai lang, lê và hạt cải dầu cũng đáng kể. Tứ Xuyên còn sản xuất lượng thịt lợn lớn nhất trong tổng thể những tỉnh và đứng thứ nhì về sản lượng nong tằm tại Trung Quốc năm 1999 .
Tứ Xuyên là một tỉnh giàu tài nguyên tài nguyên. Tỉnh có hơn 132 loại tài nguyên có tiềm năng với trữ lượng của 11 loại ; Trong số đó Tứ Xuyên có trữ lượng vanadium, titanium, và lithium lớn nhất Trung Quốc. Riêng tỉnh Tứ Xuyên đã có trữ lượng 13,3 % quặng sắt, 93 % quặng titanium, 69 % vanadium, 83 % cobalt của toàn nước .
Tứ Xuyên là một trong những vùng kỹ nghệ chính của Trung Quốc. Ngoài kỹ nghệ nặng như than, nguồn năng lượng, và sắt thép, tỉnh đã thiết lập được một ngành sản xuất nhẹ gồm vật tư thiết kế xây dựng, làm gỗ, thực phẩm và dệt lụa .Thủ Đô và Mân Giang là TT sản xuất hàng dệt may và đồ điện tử. Đức Dương, Phàn Chi Hoa, và Nghi Tân là TT sản xuất cơ khí, kỹ nghệ luyện kim và rượu ( theo thứ tự ). Sản lượng rượu Tứ Xuyên chiếm 21,9 % tổng sản lượng toàn nước vào năm 2000 .

Công nghệ cao[sửa|sửa mã nguồn]

Những bước tiến kinh tế tài chính vĩ đại đã góp thêm phần tăng trưởng Tứ Xuyên nhanh gọn thành một TT công nghệ cao văn minh qua nhiều cách như khuyến khích góp vốn đầu tư trong và ngoài nước trong ngành điện tử và công nghệ thông tin ( như nhu liệu ), máy móc và luyện kim ( gồm có xe hơi ), thủy điện, dược phẩm, lương thực và giải khát. Công nghệ sản xuất xe hơi là một ngành quan trọng nắm chủ chốt của công nghệ tiên tiến sản xuất máy móc tại Tứ Xuyên. Đa số những công ty sản xuất xe hơi có trụ sở ở Thủ Đô, Mân Giang, Nam Sung, và Lô Châu. Các ngành kỹ nghệ quan trọng khác tại Tứ Xuyên còn có kỹ nghệ khoảng trống và quốc phòng. Một số tên lửa của Trung Quốc ( tên lửa Trường Chinh ) và vệ tinh nhân tạo đã được phóng từ Trung tâm phóng vệ tinh Tây Xương nằm trong thành phố Tây Xương .
Cầu Bỉnh Thảo Cương ( 炳草岗大桥 ), bắc qua sông Kim Sa tại Phàn Chi HoaDo ảnh hưởng tác động của địa hình, giao thông vận tải của Tứ Xuyên không có nhiều thuận tiện, người Trung Quốc có câu ” Thục đạo nan ” ( 蜀道难, tức đường đến Tứ Xuyên khó khăn vất vả ). Kể từ thời cận đại đến nay, những ngành giao thông vận tải đường đi bộ, đường tàu, đường thủy, đường không, đường ống tại Tứ Xuyên liên tục được cải tổ. Tính quan trọng về luân chuyển sản phẩm & hàng hóa của Tứ Xuyên thấp hơn luân chuyển hành khách .
Đến cuối năm 2008, tổng chiều dài công lộ đã thông xe của Tứ Xuyên là 200.500 km, đứng đầu cả nước, tuy nhiên vì là tỉnh có diện tích quy hoạnh lớn nên vẫn tụt hậu. Đến cuối năm 2007 thì Tứ Xuyên có 14.000 km đường cấp hai, năm 2008 có 2.162 km đường cao tốc. Một số tuyến đường cao tốc tại Tứ Xuyên là : Thành Đô-Trùng Khánh, Thành Đô-Miên Dương, Miên Dương-Quảng Nguyên, Thành Đô-Nam Sung, Thành Đô-Lạc Sơn, Thành Đô-Nhã An, Thành Đô-Đô Giang Yển, Thành-Ôn-Cung ( quanh Thủ Đô ), Thành Đô-Bành Châu, vòng quanh Thủ Đô, Đô Giang Yển-Mân Xuyên, Nội Giang-Nghi Tân, Nghi Tân-Thủy Phú ( Vân Nam ), Long Xương-Nạp Khê, Toại Ninh-Trùng Khánh, Nam Sung-Trùng Khánh ( bộ phận của tuyến Lan Châu-Hải Khẩu ), Nam Sung-Quảng An, Đạt Châu-Trùng Khánh, Nhã An-Tây Xương, Miên Dương-Toại Ninh, đường cao tốc Thành Miên, Thành Đô-Thập Phương-Miên Trúc. Đến cuối năm 2011, tỉnh Tứ Xuyên đã có 283.000 km công lộ, trong đó có 3.009 công lộ cao tốc, quốc lộ và tỉnh lộ là 19.700 km, công lộ nông thôn là 258.700 km. Năm 2011, mạng lưới hệ thống công lộ của tỉnh đã Giao hàng luân chuyển được 2,426 tỉ lượt người và 1,998 tỉ tấn sản phẩm & hàng hóa. [ 39 ]
Năm 2011, tổng chiều dài đường tàu đã thông tuyến của Tứ Xuyên là 3.564 km, trong năm này, mạng lưới đường tàu Tứ Xuyên đã luân chuyển được 78,6 tỉ tấn. km sản phẩm & hàng hóa và 2.95 tỉ người. km hành khách. Tuy nhiên, tỷ lệ đường tàu của Tứ Xuyên so với cả nước là rất thấp. Các tuyến đường sắt đi trên địa phận Tứ Xuyên là Bảo Kê-Thành Đô, Thành Đô-Trùng Khánh, Thành Đô-Côn Minh, Nội Giang-Côn Minh, Đạt Châu-Thành Đô, Toại Ninh-Trùng Khánh. Cục Đường sắt Thủ Đô quản trị mạng lưới đường tàu quốc hữu và hợp doanh tại Tứ Xuyên, Trùng Khánh và Quý Châu. Một số tuyến đường khác đã và đang trong quy trình xây đắp là Thành Đô-Miên Dương-Lạc Sơn, Thành Đô-Trùng Khánh, Thành Đô-Lan Châu, Lan Châu-Trùng Khánh, Thành Đô-Quý Dương, Tứ Xuyên-Thanh Hải, Tứ Xuyên-Tây Tạng, Tây An-Thành Đô cùng những tuyến đường khác. [ 47 ]
Nhà ga thứ hai của trường bay quốc tế Song Lưu Thành Đô ( trong ảnh đang trong thời hạn kiến thiết xây dựng )Các trường bay có những tuyến bay hành không gia dụng định kỳ tại Tứ Xuyên gồm có Sân bay quốc tế Song Lưu Thành Đô, trường bay Cửu Trại Hoàng Long, trường bay Thanh Sơn Tây Xương, trường bay Nam Giao Miên Dương, trường bay Bảo An Doanh Phàn Chi Hoa, trường bay Thái Bá Nghi Tân, trường bay Lam Điền Lô Châu, trường bay Hà Thị Đạt Châu, trường bay Nam Bình Cao Sung, trường bay Khang Định, trường bay Bàn Long Quảng Nguyên. Năm 2009, trường bay Song Lưu Thành Đô đã sử dụng đường băng thứ hai. [ 48 ] Thủ Đô cũng là thành phố có trường bay với hai đường sân bay thứ 4 tại Trung Quốc đại lục sau Bắc Kinh, Thượng Hải và Quảng Châu Trung Quốc. [ 49 ] Hiện nay, tại Thủ Đô có trụ sở của Trụ sở Tây Nam thuộc Air Trung Quốc, cùng Sichuan Airlines, và Chengdu Airlines, ba công ty này đặt trường bay địa thế căn cứ tại trường bay quốc tế Song Lưu Thành Đô. Năm 2011, Tứ Xuyên có 31 tuyến bay hàng không, trong đó có 10 tuyến bay quốc tế. Năm 2011, những trường bay của tỉnh đã Giao hàng được trên 33 triệu lượt hành khách, lượng sản phẩm & hàng hóa luân chuyển là 494.000 tấn .
Tứ Xuyên có cả vạn km tuyến đường thủy trong nước, trong đó những tuyến cấp 3 đến cấp 7 có tổng chiều dài 4.026 km ( năm 2006 ). Sáu cảng sông một năm luân chuyển trên 1 triệu tấn sản phẩm & hàng hóa, Đoạn Trường Giang tại Tứ Xuyên là tuyến thông hành cấp 3, còn những sông Gia Lăng và sông Dân được liệt là một trong 10 tuyến đường thủy cấp cao tại Trung Quốc. Tứ Xuyên cũng thực thi quy mô hóa, nâng cao hóa và hiện đại hóa những cụm cảng Lô Châu-Nghi Tân-Lạc Sơn ở Xuyên Nam và Quảng An-Nam Sung-Quảng Nguyên ở Đông Bắc. Năm 2011, tổng lượng sản phẩm & hàng hóa thông quan tại những cảng sông của Tứ Xuyên là 70,75 triệu tấn, và luân chuyển được 30,83 triệu lượt người. [ 39 ]
Tứ Xuyên là tỉnh tăng trưởng mạng lưới luân chuyển đường ống lớn nhất tại Trung Quốc. Tại Tứ Xuyên, mạng đường ống luân chuyển khí thiên nhiên đã được kiến thiết xây dựng từ năm 1243, sớm hơn gần 500 năm so với những tỉnh khác. Từ thời Tống, người dân Tứ Xuyên đã biết dùng những ống tre trúc để luân chuyển khí thiên nhiên, những đường ống dẫn khí bằng thép mở màn được sử dụng từ năm 1933. Từ thập niên 1950, những đường ống dẫn khí đã đưa khí thiên nhiên đến những thành thị dọc tuyến Thành Đô-Trùng Khánh. Đến đầu năm 2008, Tứ Xuyên đã có 7.000 km đường ống thu khí và 6.000 km đường ống dẫn khí, chiều dài toàn mạng lưới đường ống dẫn khí thiên nhiên của Tứ Xuyên chiếm 46 % toàn Trung Quốc .
Khu thắng cảnh Hoàng LongTứ Xuyên có tài nguyên du lịch đa dạng chủng loại, với cảnh sắc tự nhiên đẹp, có văn hóa truyền thống và lịch sử dân tộc lâu bền hơn, phong tục dân tộc bản địa độc lạ. Tài nguyên du lịch của Tứ Xuyên về cả số lượng và chất lượng đều vào hàng đứng đầu tại Trung Quốc, là một khu vực du lịch nổi tiếng của Trung Quốc. Tứ Xuyên có năm di sản quốc tế, gồm có ba di sản tự nhiên là Cửu Trại Câu, Hoàng Long, Khu bảo tồn gấu trúc Lớn ; một di sản văn hóa truyền thống là núi Thanh Thành – mạng lưới hệ thống tưới tiêu Đô Giang Yển ; một di sản tự nhiên và văn hóa truyền thống là Nga Mi sơn – Lạc Sơn Đại Phật. Đến năm 2011, Tứ Xuyên có 14 điểm danh thắng cảnh sắc trọng điểm cấp vương quốc, 74 điểm danh thắng cảnh sắc cấp tỉnh. Thanh Thành sơn-Đô Giang Yển, Nga Mi sơn, Cửu Trại Câu là những thắng cảnh cấp 5A tại Trung Quốc. Tứ Xuyên có 156 điểm danh lam thắng cảnh cấp A. Tổng cộng Tứ Xuyên có 166 khu bảo tồn vạn vật thiên nhiên với tổng diện tích quy hoạnh 89.100 km², chiếm 18,4 % diện tích quy hoạnh toàn tỉnh, có sáu khu bảo tồn tự nhiên loài gấu trúc lớn là Ngọa Long, Phong Dũng Trại ( 蜂桶寨 ), Lạt Bá Hà ( 喇叭河 ), Thảo Pha ( 草坡 ), An Tử Hà ( 鞍子河 ), Hắc Thủy Hà ( 黑水河 ), chúng cũng là những khu bảo tồn quan trọng nhất của loài vật quý và hiếm này trên quốc tế. Tứ Xuyên có 103 khu vui chơi giải trí công viên rừng, quản trị tổng diện tích quy hoạnh 741.000 ha ( 7.410 km² ), chiếm 1,5 % diện tích quy hoạnh toàn tỉnh. Tứ Xuyên có cấu trúc địa chất phức tạp, cảnh sắc địa chất địa mạo phong phú, đã phát hiện được trên 220 di tích lịch sử địa chất, trong đó có hai khu vui chơi giải trí công viên địa chất cấp quốc tế ở Hưng Văn và Tự Cống, ngoài những còn có 14 khu vui chơi giải trí công viên địa chất cấp vương quốc, số lượng cao nhất tại Trung Quốc. Tứ Xuyên có bảy danh thành văn hóa-lịch sử cấp vương quốc, có 128 điểm bảo vệ văn vật trọng điểm cấp vương quốc và 576 điểm bảo vệ văn vật trong điểm cấp tỉnh. [ 39 ]
gà ớt, gà cay)Món La tử kê ( 辣子鸡 ,

Đền tưởng niệm Lý Bạch, được xây tại nơi sinh của ông là thị trấn Trọng Ba thuộc phía bắc huyện Giang Du trong tỉnh Tứ Xuyên, là một viện bảo tàng tưởng niệm Lý Bạch, một thi sĩ thời Nhà Đường (618-907). Nó được bắt đầu xây dựng vào năm 1962 nhân dịp lễ kỷ niệm 1.200 năm ngày ông mất, hoàn thành năm 1981 và mở cửa cho công chúng vào tháng 10 năm 1982. Đền tưởng niệm được xây theo lối kiến trúc hoa viên cổ thời Nhà Đường. Do yếu tố địa lý và xã hội nông nghiệp, khu vực Tứ Xuyên tồn tại một số “ý thức bồn địa” và “tư tưởng tiểu nông”. Người xưa có câu “Tự cổ văn nhân đa nhập Thục” để nói về sự phát triển văn học của Tứ Xuyên. Xuyên kịch, Xuyên trà, Xuyên tửu, Xuyên thái (ẩm thực), Xuyên dược và Thục tú (thêu), Thục cẩm là các đặc sản đặc sắc của Tứ Xuyên.[50]

Ẩm thực Tứ Xuyên[sửa|sửa mã nguồn]

Các món ăn Tứ Xuyên có thể truy nguyên từ thời Tần Hán, đến thời Tống thì đã phát triển thành trường phái. Trường phái ẩm thực Tứ Xuyên là một trong 8 trường phái ẩm thực Trung Hoa, có đặc điểm là nhiều mùi vị và có độ nồng đậm, đặc biệt là cay do sử dụng nhiều tỏi và ớt, cũng như loại gia vị độc nhất vô nhị là tiêu Tứ Xuyên (花椒, hoa tiêu). Lạc, vừng, gừng cũng là những thành phần nổi bật trong ẩm thực Tứ Xuyên.[51] Có nhiều biến thể khác nhau của âm thực Tứ Xuyên tại Tứ Xuyên và Trùng Khánh (là một phần của Tứ Xuyên cho đến năm 1997), bốn tiểu trường phái của ẩm thực Tứ Xuyên là Trùng Khánh, Thành Đô, Tự Cống và ăn chay Phật giáo.[51] UNESCO đã tuyên bố Thành Đô là một thành phố mĩ thực học vào năm 2011, do sự tinh tế trong cách nấu nướng.[52] Các phương thức nấu nướng cơ bản của ẩm thực Tứ Xuyên là xào, hấp, kho, và nếu liệt kê đầy đủ thì sẽ lên tới 38 phương thức chế biến riêng biệt.

Lầu chuông của Trung tâm Y học Hoa Tây thuộc Đại học Tứ Xuyên

Địa phương kết nghĩa[sửa|sửa mã nguồn]

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Chia Sẻ Kiến Thức