Yên Định – Wikipedia tiếng Việt

Yên Định
Huyện
Huyện Yên Định
Hành chính
Quốc gia	Việt Nam
Vùng	Bắc Trung Bộ
Tỉnh	Thanh Hóa
Huyện lỵ	Thị trấn Quán Lào
Trụ sở UBND	Khu phố 5, thị trấn Quán Lào
Phân chia hành chính	4 thị trấn, 22 xã
Tổ chức lãnh đạo
Chủ tịch UBND	Phạm Tiến Dũng
Chủ tịch HĐND	Vũ Ngọc Thưởng
Bí thư Huyện ủy	Trịnh Xuân Thúy
Địa lý
Tọa độ:
Bản đồ huyện Yên Định Yên Định Vị trí huyện Yên Định trên bản đồ Việt Nam Bạn đang đọc: Yên Định – Wikipedia tiếng Việt
Diện tích	228,83 km²
Dân số (2019)
Tổng cộng	165.830 người[1]
Mật độ	725 người/km²
Khác
Mã hành chính	394[2]
Biển số xe	36-M3
Website	yendinh.thanhhoa.gov.vn

Yên Định là một huyện thuộc tỉnh Thanh Hóa, vùng Bắc Trung Bộ, Việt Nam.

Vị trí địa lý[sửa|sửa mã nguồn]

Yên Định là một huyện bán sơn địa nằm dọc theo sông Mã, cách thành phố Thanh Hóa 28 km về phía tây-bắc, có vị trí địa lý :
Huyện Yên Định có diện tích quy hoạnh 228,83 km², dân số năm 2019 là 165.830 người [ 1 ], tỷ lệ dân số đạt 725 người / km² .Đây là địa phương có tuyến Đường cao tốc Tỉnh Ninh Bình – Thanh Hóa đang được kiến thiết xây dựng đi qua .

Điều kiện tự nhiên[sửa|sửa mã nguồn]

Yên Định có diện tích quy hoạnh 210,24 km² ( 21.024 ha ), nằm ở phía tây bắc thành phố Thanh Hóa, thuộc vùng đồng bằng trung du – bán sơn địa, kẹp giữa lưu vực sông Mã và sông Cầu Chày .Đồng bằng Yên Định được cấu trúc bởi phù sa trải ra trên một bề rộng hơi nghiêng về phía đông nam, còn rìa tây-bắc là những dải đất cao từ 2,8 m đến 15 m, được cấu trúc bằng lớp phù sa cổ của sông Mã và sông Cầu Chày. Những đồi núi sót lại có độ cao trung bình 200 m – 300 m, hợp nên từ những đá phún trào, đá vôi, cát kết và đá phiến .Xa xưa, Yên Định được bao trùm bởi những cánh rừng rậm rạp, với lim ở Định Tăng, đinh ở Định Tường, rù rì ở Yên Phong cùng nhiều cánh rừng khác trải khắp vùng Yên Thọ, Yên Lạc, Định Hòa, Định Bình, Định Thành …Ngày nay, rừng tự nhiên phần đông không còn, thay vào đó là những vùng đất trồng tre, luồng, đất trồng cây lâm nghiệp theo dự án Bất Động Sản 327, tập trung chuyên sâu ở những xã Yên Lâm, Yên Giang, Nông trường Thống Nhất, Yên Tâm, Yên Thịnh, Yên Hưng, Định Tiến với diện tích quy hoạnh 836 ha, đa phần trên đất dốc, cồn, bãi ven sông, hồ, đầm, hón, sông cụt .

Khí hậu, lượng mưa[sửa|sửa mã nguồn]

Khí hậu của Yên Định thuộc dạng nhiệt đới gió mùa gió mùa, nắng lắm, mưa nhiều, nền nhiệt cao, hàng năm có 1.700 – 1.800 giờ nắng ; gió mùa đông bắc phổ cập vào mùa đông, gió mùa tây nam phổ cập vào mùa hè. Khí hậu như vậy là thuận tiện cho cây cối tăng trưởng, nhưng thiên tai, nhất là lụt bão và khô hạn luôn luôn là mối rình rập đe dọa so với sản xuất nông nghiệp, gia tài và hoạt động và sinh hoạt của con người. Khi mưa đạt tới 200 – 300 mm thường gây úng lớn. Tuy nhiên lượng mưa tập trung chuyên sâu theo từng thời gian và phân bổ không đều trong năm nên dễ gây khô hạn cho một vùng to lớn, vì mạch nước ngầm bị khô kiệt hoặc gây ra nạn rửa trôi làm cho 25 % ruộng đất bị bạc mầu .Từ đầu nguồn đến Cẩm Thủy, sông Mã chảy cuồn cuộn bên những vách đá vôi đứng sững rồi chảy qua địa phận Yên Định với chiều dài 30,5 km, là ranh giới tự nhiên giữa 2 huyện Yên Định và Vĩnh Lộc. Sông Cầu Chày, tên là Ngọc Chùy, nước chảy bằng lặng, xưa nổi tiếng vì nhiều chướng khí nên có câu ca : ” Cầu Chày chó lội đứt đuôi ” .

Tài nguyên tài nguyên[sửa|sửa mã nguồn]

Tài nguyên tài nguyên của Yên Định đa phần là vật tư thiết kế xây dựng như đá vôi, cát sỏi, đất sét có trữ lượng lớn phân chia khắp nơi. Riêng đất sét vùng Cẩm Trướng ( Định Công ) mỗi năm hoàn toàn có thể sản xuất được từ 8-10 triệu viên gạch ngói .
Do độ dốc lòng những con sông ở đây cao cho nên vì thế sự chênh lệch giữa chính sách thủy văn với địa hình khá lớn ; chỉ cần mưa to thì mạng lưới hệ thống tự tiêu, tự chảy đã mất công dụng. Công tác trị thủy ở Yên Định trở nên quan trọng và cấp thiết. Toàn huyện đã có 5 trục tiêu lớn ( Tường Vân, Tân Bình, Yên Thôn, Cầu Khải, Kiểu ) bảo vệ cho 3.000 ha đất canh tác trong điều kiện kèm theo mưa lũ. Trạm bơm nam sông Mã và trạm bơm lẻ ở những xã đã khắc phục cơ bản yếu tố hạn cho hàng ngàn ha đất canh tác ở địa phương .Hàng ngàn năm qua, nhân dân Yên Định đã bỏ bao sức lực lao động tạo nên hàng trăm km đê đại hà, đê quai, đê con trạch dọc những triền sông ; nhưng cũng chỉ hạn chế được một phần mối đe dọa do lũ lụt gây ra. Trong khi đó lại ngăn ngừa việc bồi trúc phù sa cho những vùng trũng, do vậy đã tạo ra 3 khu vực lầy thụt rộng tới 3.500 ha :– Vùng 1 có 3 xã : Định Hòa, Định Thành, Định Công .– Vùng 2 có 4 xã : Yên Bái, Yên Trường, Yên Trung, Yên Thọ .– Vùng 3 có 5 xã : Định Tân, Định Bình, Định Long, Định Liên, Định Hưng thuộc khu vực trũng nông .
Huyện Yên Định có 26 đơn vị chức năng hành chính cấp xã thường trực, gồm có 4 thị xã : Quán Lào ( huyện lỵ ), Quý Lộc, Thống Nhất, Yên Lâm và 22 xã : Định Bình, Định Công, Định Hải, Định Hòa, Định Hưng, Định Liên, Định Long, Định Tân, Định Tăng, Định Thành, Định Tiến, Yên Hùng, Yên Lạc, Yên Ninh, Yên Phong, Yên Phú, Yên Tâm, Yên Thái, Yên Thịnh, Yên Thọ, Yên Trung, Yên Trường .Hiện nay, Yên Định là một trong hai huyện có số thị xã nhiều thứ hai cả nước ( cùng với huyện Châu Thành A, tỉnh Hậu Giang với 4 thị xã thường trực ) .
Từ xưa, địa phận huyện Yên Định thời nay thuộc những huyện Từ Phố và Võ Biên thuộc Q. Cửu Chân, sau đó đổi tên thành những huyện Quân An và Ninh Duy .Thời thuộc Ðường, những huyện hợp lại thành huyện Quân Ninh .Ðến thời Ðại Việt tự chủ, huyện được gọi là An Ðịnh rồi Yên Ðịnh .Đến thời nhà Nguyễn, huyện Yên Định được chia thành 8 tổng do 105 xã, thôn, trang hợp thành :

• Tổng Bái Châu có 16 xã
• Tổng Đông Lý có 24 xã
• Tổng Trịnh Xá có 12 xã
• Tổng Hải Quật có 11 xã
• Tổng Đan Nê có 16 xã
• Tổng Yên Định có 9 xã
• Tổng Đa Lộc có 10 xã
• Tổng Khoái Lạc có 7 xã.

Đầu năm 1945, huyện Cẩm Thủy cắt sang Yên Định 4 sách : Quan Trì, Hạc Cao, Điền Hoạch, Phú Mỹ và 2 thôn : Phác, Biện vốn thuộc tổng Quan Hoàng .Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Yên Ðịnh vẫn là đơn vị chức năng hành chính cấp huyện thuộc tỉnh Thanh Hoá, bỏ đơn vị chức năng hành chính trung gian là cấp tổng và xây dựng đơn vị chức năng hành chính cấp xã. Trong đó có 6 xã được mở màn bằng chữ Yên : Yên Phong, Yên Phú, Yên Ninh, Yên Thọ, Yên Khang, Yên Quý và 6 xã bằng chữ Ðịnh : Định Hoà, Định Thành, Định Tân, Định Hưng, Định Long và Định Tường .Ðến năm 1949 – 1950, 12 xã được tách thành 24 xã .Khi thực thi giảm tô ( 1954 – 1955 ) huyện được chia thành 28 xã : Định Bình, Định Công, Định Hải, Định Hòa, Định Hưng, Định Liên, Định Long, Định Tân, Định Tăng, Định Thành, Định Tiến, Định Tường, Yên Bái, Yên Giang, Yên Hùng, Yên Lạc, Yên Lâm, Yên Lộc, Yên Ninh, Yên Phong, Yên Phú, Yên Quý, Yên Tâm, Yên Thái, Yên Thịnh, Yên Thọ, Yên Trung và Yên Trường .Ngày 5 tháng 7 năm 1977, Hội đồng nhà nước ra Quyết định số 177 – CP giải thể huyện Thiệu Hóa, sáp nhập 15 xã vùng tả ngạn sông Chu của huyện Thiệu Hóa vào huyện Yên Định thành huyện Thiệu Yên, huyện lỵ đóng tại Kiểu ( xã Yên Trường ), gồm 43 xã và được chia thành ba vùng [ 3 ] :

• 15 xã vùng Thiệu gồm: Thiệu Ngọc, Thiệu Vũ, Thiệu Tiến, Thiệu Thành, Thiệu Công, Thiệu Long, Thiệu Phú, Thiệu Phúc, Thiệu Hưng, Thiệu Nguyên, Thiệu Duy, Thiệu Giang, Thiệu Quang, Thiệu Thịnh và Thiệu Hợp.
• 16 xã vùng Yên gồm: Yên Quý, Yên Lộc, Yên Thọ, Yên Trung, Yên Phú, Yên Lâm, Yên Tâm, Yên Giang, Yên Phong, Yên Thái, Yên Bái, Yên Trường, Yên Ninh, Yên Lạc, Yên Hùng và Yên Thịnh.
• 12 xã vùng Định gồm: Định Hải, Định Hưng, Định Tân, Định Tiến, Định Tường, Định Tăng, Định Long, Định Liên, Định Hòa, Định Bình, Định Thành và Định Công.

Ngày 23 tháng 10 năm 1978, sáp nhập 2 xã Yên Quý và Yên Lộc thành xã Quý Lộc và chuyển thị xã nông trường Thống Nhất từ huyện Lương Ngọc về huyện Thiệu Yên quản trị. [ 4 ]Ngày 17 tháng 2 năm 1979, sáp nhập 2 xã : Định Công và Định Thành thành xã Công Thành. [ 5 ]Ngày 2 tháng 10 năm 1981, chia xã Công Thành trở lại thành 2 xã : Định Công và Định Thành. [ 6 ]Đầu năm 1986, vận động và di chuyển huyện lỵ Thiệu Yên về Quán Lào ( xã Định Tường ) .Ngày 23 tháng 12 năm 1988, xây dựng thị xã Thiệu Yên ( thị xã huyện lỵ huyện Thiệu Yên ) trên cơ sở một phần diện tích quy hoạnh và dân số của những xã Định Tường và Định Long. [ 7 ]Ngày 18 tháng 11 năm 1996, những xã thuộc huyện Thiệu Hóa cũ được tách ra để tái lập huyện Thiệu Hóa. Huyện Thiệu Yên còn lại 2 thị xã, 27 xã và được đổi lại tên cũ là huyện Yên Định. Đồng thời, thị xã Thiệu Yên được đổi tên thành thị trấn Quán Lào ( thị xã huyện lỵ huyện Yên Định ) [ 8 ] .Ngày 15 tháng 10 năm 2009, giải thể thị xã Nông trường Thống Nhất để xây dựng thị xã Thống Nhất. [ 9 ]Ngày 16 tháng 10 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội phát hành Nghị quyết số 786 / NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp những đơn vị chức năng hành chính cấp xã thuộc tỉnh Thanh Hóa ( nghị quyết có hiệu lực hiện hành từ ngày 1 tháng 12 năm 2019 ) [ 10 ]. Theo đó :

• Sáp nhập xã Yên Giang vào xã Yên Phú
• Sáp nhập xã Yên Bái vào xã Yên Trường
• Sáp nhập xã Định Tường vào thị trấn Quán Lào.

Ngày 27 tháng 4 năm 2021, Ủy ban Thường vụ Quốc hội phát hành Nghị quyết số 1260 / NQ-UBTVQH14 ( nghị quyết có hiệu lực hiện hành từ ngày 1 tháng 7 năm 2021 ) [ 11 ]. Theo đó, chuyển 2 xã Quý Lộc và Yên Lâm thành hai thị xã có tên tương ứng .Huyện Yên Định có 4 thị xã và 22 xã như lúc bấy giờ .

Kinh tế – xã hội[sửa|sửa mã nguồn]

Tốc độ tăng trưởng GDP : 9 – 10 % / năm. Trong đó :

• Nông nghiệp: 6,0 – 7,0%/năm
• Công nghiệp – xây dựng 17 – 19%/năm
• Dịch vụ – thương mại: 9%/năm
• GDP bình quân đầu người: tăng gấp 1,5 lần so với năm 2005
• Sản lượng lương thực: 150 nghìn tấn
• Năm 2010, hoàn thành nâng cấp hệ thống y tế cơ sở, 100% trạm y tế xã có bác sĩ
• Năm 2010, 80% số làng, 100% số gia đình đạt gia đình văn hoá.

Truyền thống cử nghiệp ở Yên Định tăng trưởng vào loại sớm nhất Nước Ta, khi đạo Nho mới xuất hiện ở một số ít vùng. Vào thế kỷ VIII, hai bạn bè Khương Công Phụ và Khương Công Phục, người làng Sơn Ôi ( nay là Tường Vân – Định Thành ) thi đỗ tiến sỹ ở đất Nước Trung Hoa thời Đường Đức Tông ( 780 – 804 ), nắm giữ nhiều cương vị quan trọng trong triều đình. Khi đạo Nho tăng trưởng chính sách khoa cử mở màn từ cuối thế kỷ XI, thì liền trong vài ba thế kỷ, Yên Định vẫn chưa có người nối được bước chân của người đi trước mà phải đợi đến cuối thời Trần vào năm 1384, mới có người giành được học vị Thái học sinh. Dưới triều Lê, Mạc và Lê Trung hưng, sự nghiệp khoa cử ở Yên Định được dịp khai hoa kết trái. Theo số liệu thống kê ( hoàn toàn có thể chưa khá đầy đủ ) thì trong mấy trăm năm thi tuyển Hán học, cả huyện Yên Định có 11 vị đỗ đại khoa :

1. Khương Công Phụ (Tường Vân – Định Thành) thi đỗ năm 784 (Trạng nguyên).
2. Khương Công Phục (em ruột Khương Công Phụ) thi đỗ năm 784.
3. Hoàng Hối Khanh (Bái Trại – Định Tăng) thi đỗ năm 1384.
4. Trịnh Thiết Trường (làng Si – Định Bình) thi đỗ năm 1442 (Bảng nhãn).
5. Yên Đôn Lễ (Chân Lữ – Định Long) thi đỗ năm 1532.
6. Yên Đôn Phác (em sinh đôi với Yên Đôn Lễ) thi đỗ năm 1541.
7. Trịnh Cảnh Thụy (Chân Bái – Yên Bái) thi đỗ năm 1592.
8. Trịnh Minh Lương (Chân Bái – Yên Bái) thi đỗ năm 1680.
9. Trần Ân Chiêm (Định Tường) thi đỗ năm 1715.
10. Hà Tông Huân (Kim Vực – Yên Thịnh) thi đỗ năm 1724 (Bảng nhãn).
11. Trần Thiên Sưởng (Khoái Lạc – Yên Phú) thi đỗ năm 1775.

Ngoài ra, Yên Định còn có gần 20 cử nhân đỗ vào thời Nguyễn : Trịnh Nguyên Thục ( Yên Định ), Phạm Xuân Bích ( Tràng Lang ), Trịnh Trí Viễn ( Yên Định ), Nguyễn Văn Giai ( Văn Bái ), Trịnh Đình Diễn ( Diên Thượng ), Nguyễn Tư Thành ( Phượng Lai ), Trịnh Xuân Dương ( Yên Định ), Trịnh Thiện Dự ( Yên Định ), Phạm Viết Khởi ( Hương Thị ), Phạm Hữu Thi ( Yên Hoành ), Hà Duy Cán ( Yên Cứu ), Hoàng Trung Thông ( Đông Lý ), Trịnh Tuần, Trịnh Bưu ( Yên Định ), An Đôn Tố ( Đa Lộc ), Bùi Văn Đồng ( Diên Hy ), Hà Phạm Huy ( Đan Nê ) … Trường học ở Yên Định đã có rất sớm, từ năm Minh Mệnh thứ 7 ( 1827 ) .Để đạt được thành tựu về cử nghiệp, nhiều làng xã, đã đề ra hình thức khuyến học như miễn phu đài, tạp dịch, đặt học điền. Nhiều người như ông nghè Trần Ân Chiêm, trở thành thày dạy nổi tiếng, có 3 học trò thi đỗ đại khoa .Truyền thống hiếu học của Yên Định thời nay vẫn được kế tục. Các xã Định Hải, Định Thành, Định Liên … vẫn có hàng chục nhà khoa học đạt học vị Tiến sĩ ở trong nước và quốc tế ; đã có cả học trò đạt giải cao kỳ thi toán quốc tế .Ngoài ra, Yên Định có nhiều nhà quản trị, chính trị, quân sự chiến lược, ngoại giao và văn học lỗi lạc, tiêu biểu vượt trội như Khương Công Phụ, Hoàng Hối Khanh, Ngô Kinh, Trịnh Thiết Trường, Hà Tông Huân, Lê Đình Kiên …Đội ngũ nhân tài của Yên Định ngày càng tiếp nối đuôi nhau phần đông và xuất hiện trên nhiều nghành nghề dịch vụ .
Năm 1996, cả huyện có 173.000 dân, tỷ lệ 824 người / km². Tỷ lệ tăng dân số trong những năm qua khoảng chừng 1,6 %. So với toàn tỉnh, tỷ lệ dân số của Yên Định vào loại tương đối cao. Cả huyện có 35.730 hộ mái ấm gia đình, trong đó có 34.300 hộ nông nghiệp ( 96 % ), số còn lại hoạt động giải trí thương nghiệp dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp và hộ cán bộ công nhân viên chức. Số liệu này đã phản ánh rõ nét về cơ cấu tổ chức hoạt động giải trí kinh tế tài chính ở địa phương, dân cư hầu hết sống bằng nghề nông .Dân tộc Kinh chiếm hầu hết dân số trong huyện. Ở Yên Lâm có một số ít mái ấm gia đình người Mường .Dân số của Yên Định thuộc loại trẻ. Số người đang độ tuổi lao động chiếm gần 40 %, số người hết tuổi lao động độ 8-9 %, số người sắp đến tuổi lao động cũng khá lớn ; hàng năm có năng lực bổ trợ hàng ngàn người, tạo ra sức ép lớn về xử lý công ăn việc làm và thu nhập kinh tế tài chính trong lúc tổng sản phẩm xã hội tăng chậm .Dân số và lao động ở Yên Định cũng trải qua nhiều sự trộn lẫn. Bên cạnh số người rời quê cũ đi thiết kế xây dựng kinh tế tài chính, còn một số lượng đáng kể vận động và di chuyển nội vùng hoặc từ nơi khác đến .Mỗi làng, xóm ở Yên Định có khoảng chừng 1.000 người với chừng 200 hộ, mỗi hộ trung bình có năm người. Năm 1984 mỗi người có khoảng chừng 1.000 mét vuông đất nông nghiệp, tới năm 1997 số lượng này rút xuống còn khoảng chừng 800 mét vuông .Yên Định là địa phận con người đến tụ cư từ rất sớm. Họ quây quần, tập hợp nhau theo từng ngõ xóm và link thành làng xã. Khi đã trở thành đơn vị chức năng hành chính cấp cơ sở rồi, làng xã lại chia thành nhiều thôn, hoặc xã nhất thôn với mấy xóm lẻ, ngõ ngỏ. Ngoài ra làng xã còn chia thành giáp. Trong đó giáp tập hợp một, hai thôn, hoặc vài dòng họ cùng quy tụ ở một khu vực hoặc địa phận .Yên Định có chừng 40 dòng họ xen kẽ, cư trú ở mọi địa phận, nhưng họ Lê, họ Nguyễn và họ Trịnh chiếm phần đông. Có lẽ trong quy trình cải biến, sự quy đổi dòng họ cũng đã từng diễn ra như một số ít họ Lý vào thời Trần chuyển sang họ Nguyễn, 1 số ít họ Đinh ở Đan Nê được mang quốc tính vào thời Lê. Ngoài những dòng họ kể trên còn có những họ : An, Bùi, Cao, Chu, Doãn, Dương, Đào, Đặng, Đình, Đỗ, Lưu, Ngô, Nhữ, Phạm, Phan, Thiều, Trần, Trương, Văn, Vũ, …
Giao thông thủy bộ của Yên Định khá thuận tiện, sớm tăng trưởng cũng là một yếu tố thôi thúc guồng máy kinh tế tài chính ( thờ nhà Nguyễn đã có 2 bến đồ đông đúc người qua lại kinh doanh là : bến Sét và bến Ngọc Hoạch ) .Nhìn chung mạng lưới hệ thống đường đi bộ chỉ tương thích cho việc đi lại trong những ngày nắng ráo, khi mưa thì đi lại trở nên khó khăn vất vả hơn, hạn chế việc giao lưu giữa những vùng. Có lẽ vì thế mà tuyến đường thủy trở nên có ý nghĩa, Giao hàng tốt hơn cho việc luân chuyển sản phẩm & hàng hóa và thông thương với nhiều vùng của quốc gia .Sông Mã có một đoạn chảy trong địa phận Yên Định dài 30,5 km, lòng sông rộng và sâu, tàu thuyền trọng tải lớn hoàn toàn có thể cập bến thuận tiện ở Bến Hoành, Sét, Bến Kiểu, Yên Thọ, Đồn Trang. Từ đây tàu thuyền hoàn toàn có thể xuôi đến Hàm Rồng, Cửa Hới ra biển Đông .Sông Cầu Chày, từ ngã ba Định Công ( nơi sông Cầu Chày hợp với sông Mã ), thuyền bè thuận tiện ngược bến Hải Quật, Bái Ân, Cầu Si hoặc lên Cầu Lim, Hoạch Thôn với chiều dài 25 km. Nhìn trên đại thể, mạng lưới hệ thống chợ, đường giao thông vận tải khá thuận tiện đã làm cho hoạt động giải trí kinh tế tài chính của Yên Định càng trở nên phát đạt và phồn thịnh hơn .

Truyền thống chống giặc ngoại xâm[sửa|sửa mã nguồn]

Mở đầu là cuộc khởi nghĩa của Triệu Thị Trinh – Triệu Quốc Đạt chống lại nhà Ngô, làm cho “ toàn thể Châu Giao chấn động ”. Cuộc khởi nghĩa này là “ đỉnh điểm của trào lưu nhân dân thế kỷ II – III, nổ ra ngay trong thời kỳ mà bọn đô hộ có lực lượng hùng mạnh, đã củng cố được ách thống trị trên quốc gia ta và đang tăng nhanh dã tâm đồng nhất của chúng ” .Đào Lang, người làng Bùi Đỉnh ( Yên Phú ) là tướng tài lập được nhiều công tích trong cuộc kháng chiến chống Tống ( lần thứ nhất ). Năm 1083 lại được cử làm chỉ huy việc làm đào sông từ Đan Nãi đến Bà Hóa. Ông đã cho đào xong những kênh từ Đồng Cổ ( Yên Thọ ) qua Hà Xá, Làng Bùi ( Yên Phú – Yên Giang ) nối sông Mã với sông Cầu Chày và nhiều kênh khác, tạo nên mạng lưới hệ thống giao thông vận tải đường thủy hoàn hảo, thuận tiện cho đi lại và sản xuất nông nghiệp .Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi chỉ huy đầu thế kỷ XV, đã được nhân dân Yên Định hết lòng hưởng ứng. Ngô Kinh, người làng Đồng Phang ( Định Hóa ) vốn là gia thần của Lê Khoáng, cùng con là Ngô Từ, đều có công trong việc cung ứng lương thực cho nghĩa quân, do đó Lê Khoáng được phong là Thái phó, con được phong là Thái bảo .Sự quyết tử của người phụ nữ thôn Phúc Trí ( Yên Lâm ) đã góp thêm phần làm ra thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn. Ngoài việc cho người con trai duy nhất gia nhập nghĩa quân, bà còn tự mình thắp sáng ngọn đèn trên núi cao để báo cho Lê Lợi biết địch đang từ Đồn Trang, Bến Kiểu kéo đến, để nghĩa quân kịp thời đối phó. Nhiều địa điểm như Vực Sống, Vực Sáng, Vực Bỏ trên sông Cầu Chày còn ghi lại những năm tháng gian khó của nghĩa quân Lam Sơn .Ngoài ra, đây còn là nơi sinh ra Quang Thục Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, vợ của Lê Thái Tông, mẹ của Lê Thánh Tông – một vua hiền tài văn – võ song toàn .Sự kiện quân Pháp đánh chiếm Thanh Hóa đã làm nổi lên ý thức kháng chiến của nhân dân những địa phương trong tỉnh. Một mạng lưới hệ thống đồn lũy trên vùng đất to lớn ven sông Mã và con đường lê dài từ huyện Yên Định lên Cẩm Thủy tới La Hán ( Bá Thước ), đã được hình thành. Trịnh Văn Nghi – tức Cai Văn ( ở Đan Hạ – Yên Quý ) đã kiến thiết xây dựng và giữ chốt tiền tiêu Đan Nê .Nhằm đối phó với trào lưu, Tướng Ornét đã phái Thiếu tá Tairion đem quân từ Tỉnh Nam Định vào Thiệu Hóa, vượt sông Chu tiến sâu vào Yên Định. Trong hơn 1 tháng ( 25-3 đến 26-4-1886 ) nhiều trận đánh đã diễn ra ác liệt giữa nghĩa quân và giặc Pháp trên đất Yên Định. Địch đã bị hủy hoại nhiều tên trong những trận đánh ở An Lũy ( Quán Lào ) ngày 26-3 và những trận Cầu Si, Thạch Lẫm. Lê Đình Phơn ( Cai Phơn quê Thiết Đanh ), Quản Lĩnh ( Kênh Khê ), Lãnh Bốc ( Bốc Cát ) đóng quân ở Vạn Lại ( gần Ngọc Lặc và Đa Nẫm – Yên Giang ) đã tiến công giặc ở đồn Cầu Si diệt nhiều tên, trong đó có Tri huyện Điều, tay sai đắc lực của giặc Pháp. Để trả đũa, kẻ địch cho triệt hạ Bản Đanh, Làng Lào. Cai Phơn, Quản Lĩnh đã đem quân đánh địch ở Dộc Nghề, diệt nhiều tên rồi giao chiến với chúng ở gần Mau Tròn – cách đồn Cầu Si độ 1 km. Trong trận này Đốc Xáo ( Thiết Đanh ) đã quả cảm quyết tử ; Cai Phơn sa vào tay giặc và bị giết .Kể từ đây, địa hạt Thanh Hóa đã hình thành một số ít TT kháng chiến mạnh, trong đó có Yên Định. Quan Hóa nằm giữa những lưu vực sông Mã, sông Chu, sông Cầu Chày đặt dưới sự chỉ huy của Trần Xuân Soạn, Hà Văn Mao. Các TT này không dừng lại và đóng khung ở miền núi mà đã lan rộng xuống vùng đồng bằng .Đến giữa năm 1886, những cuộc đấu tranh trên chuyển sang tiến trình tăng trưởng mới. Nhu cầu tập hợp lực lượng, tổ chức triển khai trào lưu theo quy mô lớn hơn trở nên cấp bách. Hội nghị Bồng Trung ( Vĩnh Tân – Vĩnh Lộc ) đã quyết định hành động cử Phạm Bành, Đinh Công Tráng thiết kế xây dựng cứ điểm Ba Đình ( Nga Sơn ), Hà Văn Mao đảm nhiệm tổ chức triển khai cứ điểm Mã Cao ( thuộc Yên Giang, Yên Phú thời nay ) .

Chỉ huy cứ điểm Mã Cao ngoài Hà Văn Mao còn có Tôn Thất Hàm. Nhân dân các làng quanh khu vực đã hăng hái gia nhập nghĩa quân, trong đó có nhiều người tiêu biểu như Quản Khối (Cai Khối) người họ Trịnh Cảnh Thụy – làng Hổ Bái (Yên Bái), Trịnh Văn Nghị tức Cai Văn quê ở Đan Hạ, Tú Vanh quê ở Mao Lộc (Yên Định), Quản Bổng, Đội Kiên (người Mường ở Làng Mé, Yên Lâm), Nguyễn Văn Toản, Nguyễn Văn Phúc ở Bùi Thượng (Yên Phú) và Trần Văn Trình ở Bùi Hạ (Yên Phú)…

Cuối năm 1886, thực dân Pháp đã kêu gọi một lực lượng binh sĩ lớn tiến công vào cứ điểm Ba Đình. Dưới sự chỉ huy của Phạm Bành, Đinh Công Tráng, nghĩa quân đã đánh trả kinh khủng, giáng cho địch nhiều đòn nặng nề, phá vỡ vòng vây chuyển lên địa thế căn cứ Mã Cao, liên tục hoạt động giải trí, củng cố mạng lưới hệ thống đồn lũy, sắp xếp lại lực lượng sẵn sàng chuẩn bị cho một cuộc chiến đấu mới .Nhằm tiến công vào Mã Cao, Đại tá Brisse đã giao cho Trung tá Dost đem quân theo hướng Bắc từ Hà Trung – Thạch Thành ; Trung tá Mesanse đem quân vào Thiệu Hóa, lên Thọ Xuân ; hai cánh quân này gặp nhau ở Bùi Hạ ( Yên Phú ) để chuẩn bị sẵn sàng đánh vào địa thế căn cứ. Ngoài ra quân Pháp còn dành một lực lượng hộ tống binh thuyền chở vũ khí, lương thực theo sông Mã, qua ngã Ba Bông ( Vĩnh Lộc ), vào sông Cầu Chày ( Yên Định ) để tiếp tế cho hai cánh quân. Tổng số chiến binh của Pháp tập trung chuyên sâu tiến công Mã Cao lên tới 63 sĩ quan, 897 lính Pháp, 2.333 lính tập và 1.747 phu .Chiến sự đã diễn ra kinh khủng trong ngày 2-2-1887. Quân Pháp bị lọt vào những ổ mai phục ở đồn chính và những đồn phụ, phải cầu cứu pháo binh yểm trợ. Ngoài Mã Cao, chiến sự còn diễn ra kinh khủng ở Hồ Sen, Cửa Bao. Khi đêm xuống, hai bên tạm ngừng chiến. Nghĩa quân được lệnh vận động và di chuyển sang Thọ Xuân, Ngọc Lặc .Mặc dù đồn Mã Cao bị vỡ, nghĩa quân vẫn liên tục chiến đấu ở Thung Voi, Thung Khoai. Địch nghi binh ở phía nam, dồn lực lượng tiến công ở hướng đông – bắc, dùng bè mảng vượt sông Cầu Chày. Đồn Thung Voi bị rơi vào tay giặc. Nghĩa quân chuyển lên Thung Khoai, phục kích thắng lợi ở Cầu Tre ( Thọ Xuân ) giật mình tập kích dồn Yên Lược. Quân Pháp dồn lực lượng về đồn Cây Khế nhưng vẫn bị tập kích, sa vào bẫy chông đành phải rút lui. Ngày hôm sau chúng từ làng Phúc Địa vượt sông Cầu Chày, xuyên qua làng Me, tiến công vào hướng đông bắc Thung Voi, buộc nghĩa quân phải rút sang Ngọc Lặc .Chạm trán nảy lửa với nghĩa quân, địch phải thú nhận : địa thế căn cứ Mã Cao còn hoàn toàn có thể củng cố lợi hại hơn địa thế căn cứ Ba Đình nhiều và tất cả chúng ta phải tỏ lòng kính phục xứng danh với người chỉ huy đã tổ chức triển khai và biết tận dụng địa hình và những phương tiện đi lại phòng thủ sẵn có một cách đúng chuẩn như vậy ( 8 ). Tinh thần chiến đấu ngoan cường của nghĩa quân đã để lại trong lòng nhân dân niềm cảm phục thâm thúy :– Cửa Bao có lũy có hàoCũng chờ giặc vào thử súng, thử tên .– Hà Văn, Cầm Bá một đoànCùng nhau gánh vác giang sơn nước nhàMan dân như lối Thanh HoaTrung châu ít kẻ vượt ra bậc ngoàiTiếc thay gặp vận suy màiXui nên hào kiệt thiệt tài kiết suy .Tiếp nối truyền thống cuội nguồn đấu tranh dũng mãnh của nhân dân trong huyện, 1 số ít sĩ phu và văn thân ở Yên Định đã tìm con đường cứu nước theo khuynh hướng mới. Hà Phạm Huy, đậu cử nhân, từng bàn việc trong Quốc sử quán, sau ra làm Tri huyện. Ông là người Đan Nê ( Yên Thọ ), vì tính cương trực, hay làm thơ châm biếm Pháp và quan lại Nam triều nên cũng phải về hưu sớm .Cử nhân Trịnh Bưu người làng Yên Định ( Định Tân ) là một nhà báo tài ba Open trên những tờ Thực Nghiệp, Khai Hóa, Thanh Nghệ Tĩnh tân văn. Cử nhân Lê Thực Đĩnh cũng trải qua thơ văn, nêu những tấm gương cao đẹp của những bậc yêu nước thương nòi .Thật đáng tự hào với những trang sử chống thực dân Pháp rất là vẻ vang của địa phương. Địa danh Mã Cao cùng bao tên tuổi của những thủ lĩnh, nghĩa quân và sĩ phu, văn thân trên đất Yên Định chắc như đinh vẫn còn sống trong lòng quê nhà quốc gia. Nó đã tiếp nối truyền thống cuội nguồn ngàn năm mà Bà Triệu, Ngô Thị Ngọc Dao đã từng viết lên những trang ngời sáng .

Lễ hội, tôn giáo[sửa|sửa mã nguồn]

Tưởng nhớ đến công lao của tổ tiên là một mỹ tục đáng khuyến khích. Hầu như làng nào cũng có đền, miếu, phủ, nghè để quanh năm hương khói. Nhiều đền thờ ở địa phương đã trở thành quốc miếu như đền Đồng Cổ ( Yên Thọ ) phụng thờ thần Trống đồng, nghè Hổ Bái ( Yên Bái ) thờ thần Hợp Lang – con Lạc Long Quân ; phủ Lời ( Yên Trung ), nghè Đắc Lộc ( Yên Thọ ) thờ Lý Thường Kiệt, đền Khương Thượng thư ( Định Thành ), đền Đồng Phang ( Định Hòa ) thờ Ngô Thị Ngọc Dao, tiệp dư của Lê Thái Tông và là mẹ Lê Thánh Tông. Bên cạnh đó là hàng chục những đền miếu khác thờ những nhân thần, thiên thần được dựng lên ở Trịnh Điện, Thiết Đanh, Căng Thượng, Ngọc Vực, Duyên Hy. Nhiều ngôi đình bề thế được dựng lên ở Sét, Phù Hưng, Cẩm Trướng ngoài công dụng hoạt động và sinh hoạt hội đồng, còn được dùng làm nơi thờ phụng thành hoàng hoặc sức mạnh siêu nhiên khác .Các lễ, hội ở Yên Định là một hoạt động giải trí tiêu biểu vượt trội về văn hóa truyền thống – thẩm mỹ và nghệ thuật. Từ những trò kéo chòa rào ở Điện Thượng, săn cuốc ở Huê, săn chim ở Kẻ Lào đến chọi voi ở Chiềng, vật ở Bộc được lưu truyền qua những đời, đều có trò diễn như trò khách trong mạng lưới hệ thống trò Chụt ở Thiết Đanh, trò Chèo tàu trong hệ trò Chiềng …Tục ngữ – ca dao Open ở Yên Định là vốn quý trong kho tàng văn học dân gian, ghi nhận về những hiện thực vạn vật thiên nhiên đầy khắc nghiệt nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nét đẹp thân thương. Quê hương thực sự là những tình cảm thiêng liêng cao quý đọng lại qua những thế hệ và lớp người :Đông Kinh có bức địa đồCó sông tắm mát, có hồ Ngọc ChâuTrước làng thì có bãi dâuĐàng sau voi ngựa đứng đầu về amLàng ta tục sĩ nhân thuầnĐịa linh, nhân kiệt hồng quần kém ai …– Chè Đồng Sông, bông Đồng Ải– Đất Đào Ngang khoai lang thơm ngọt( Yên Phú )– Làng Bốc đi tát, làng Cát đi câu, làng Châu đan thúng( Yên Lạc )– Lũ Phong nước mắm, buôn trâuCác bà, những chị buôn cau, buôn chè( Yên Phong )– Ra về én bắc, nhạn đôngHai hàng châu lệ đẫm sông Cầu Chày– Ra về em những nhớ mongHai hàng châu lệ đẫm sông Cầu Chày …Bên cạnh đó, người dân Yên Định còn phát minh sáng tạo ra những làn điệu dân ca đa dạng và phong phú với hát đối đáp, hát ghẹo … Một số làng như Tràng Lang – Nam Trịnh ; Quan Trì – Diên Thượng ; Bái Thủy – Phúc Lập lại có mạng lưới hệ thống những bài hát kết chạ diễn đạt lại cảnh ngộ hai làng giúp nhau khi hoạn nạn, coi nhau như chạ anh, chạ em .Chuyện kể dân gian ở Yên Định cũng rất là đa dạng chủng loại. Các sự tích đều xoay quanh những vị thiên thần, sơn thần, thủy thần, những nhân vật được thờ phụng ở những đền, miếu hoặc tên làng, xóm, cánh đồng, trận đánh, khúc sông .Đạo Phật xuất hiện ở Yên Định chậm nhất vào thời nhà Đinh, dấu vết còn được ghi nhận ở chùa Hưng Phúc ( Định Tiến ). Từ thời nhà Lý đến Hậu Lê, đạo Phật tăng trưởng mạnh với mạng lưới hệ thống những chùa ở Trịnh Lộc ( Yên Phú ), Quy Sơn ( Định Hải ). Đạo Phật ở đây có sự xen kẽ, hòa đồng rất rõ với tín ngưỡng dân gian .Thiên Chúa giáo xâm nhập vào Yên Định từ thế kỷ XIX, hầu hết là những làng dọc sông Mã, sông Cầu Chày như ở Định Công, Định Tân, Yên Phong, Quý Lộc, Yên Thịnh, Yên Thọ, Yên Thái, Định Tăng ; ngoài những còn có ở Định Tường, thị xã Quán Lào, Yên Lâm. Nhiều giáo dân từ Nga Sơn, Quảng Xương và ở những tỉnh Tỉnh Ninh Bình, Tỉnh Nam Định đến Yên Định từ đầu thế kỷ XX, đã dựng lên một số ít họ đạo ở địa phương .

Các làng nghề truyền thống cuội nguồn[sửa|sửa mã nguồn]

Nghề nông là nghề chính của đại đa số nhân dân trong huyện. Chăn nuôi khá tăng trưởng. Đây là khu vực có tiếng về nhiều trâu, bò giống tốt, nhất là những tổng Khoái lạc, Đan Nê. Một số vùng thuộc địa hình đồi núi như Yên Thọ, Yên Lâm, Định Công, Định Tiến, Định Thành, Định Hải nuôi nhiều dê. Cả huyện lại có đến 420 ha ao hồ, đầm hoang đã được khai thác để nuôi cá, trong đó có những hồ Cựu Mã giang ( Yên Bái, Yên Trung ), Mau Bưa ( Yên Thái ), Thắng Long ( Yên Lâm ), Sen ( Yên Giang ) là lớn hơn cả .Nghề bằng tay thủ công tuy cũng phong phú, nhưng không tăng trưởng mạnh, hầu hết là nghề đan thúng, rổ rá … ở làng Châu, làng Cát ( Yên Lạc ), nghề nung gạch, ngói ở Cẩm Trướng ( Định Công ) và một vài ngành nghề nhỏ, lẻ khác .Buôn bán có lẽ rằng sinh ra sớm, có những điều kiện kèm theo tăng trưởng để tương hỗ cho nền kinh tế tài chính tiểu nông ở địa phương vốn đã khép kín. Vùng Đan Nê xưa đã được sách Đại Nam nhất thống chí diễn đạt như thể một TT thương mại khá sầm uất, vì có “ bến đò cổ, dân cư kinh doanh khá đông. Đó cũng là nơi đô hội của vùng Ái Châu vậy ”. Thời nhà Nguyễn, Yên Định đã có 3 chợ lớn : chợ Sét, chợ Yên Định ( Định Tân ) và chợ Bái Châu, đến nay mạng lưới hệ thống chợ trong huyện được mở hầu hết khắp địa phận .Ngoài hai thị xã, Yên Định còn có nhiều thị tứ phân chia khắp trong huyện như ở Yên Lâm, Yên Tâm, Yên Bái, Kiểu, Đồn Trang, Sét, Dền, Cầu Si, Cẩm Trướng. Hầu như xã nào cũng có chợ ( 4 ). Hệ thống chợ và nhịp độ kinh doanh, trao đổi ở những thị xã, thị tứ, chính là bộ mặt của hoạt động giải trí thương mại của Yên Định .

Ca dao, tục ngữ[sửa|sửa mã nguồn]

Tục ngữ – ca dao Open ở Yên Định là vốn quý trong kho tàng văn học dân gian, ghi nhận về những hiện thực vạn vật thiên nhiên đầy khắc nghiệt nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nét đẹp thân thương. Quê hương thực sự là những tình cảm thiêng liêng cao quý đọng lại qua những thế hệ và lớp người :Đông Kinh có bức địa đồCó sông tắm mát, có hồ Ngọc ChâuTrước làng thì có bãi dâuĐàng sau voi ngựa đứng đầu về amLàng ta tục sĩ nhân thuầnĐịa linh, nhân kiệt hồng quần kém ai …– Chè Đồng Sông, bông Đồng Ải– Đất Đào Ngang khoai lang thơm ngọt( Yên Phú )– Làng Bốc đi tát, làng Cát đi câu, làng Châu đan thúng( Yên Lạc )– Lũ Phong nước mắm, buôn trâuCác bà, những chị buôn cau, buôn chè( Yên Phong )– Ra về én bắc, nhạn đôngHai hàng châu lệ đẫm sông Cầu Chày– Ra về em những nhớ mongHai hàng châu lệ đẫm sông Cầu Chày …

Bên cạnh đó, người dân Yên Định còn sáng tạo ra những làn điệu dân ca phong phú với hát đối đáp, hát ghẹo… Một số làng như Tràng Lang – Nam Trịnh; Quan Trì – Diên Thượng; Bái Thủy – Phúc Lập lại có hệ thống các bài hát kết chạ diễn tả lại cảnh ngộ hai làng giúp nhau khi hoạn nạn, coi nhau như chạ anh, chạ em.

Chuyện kể dân gian ở Yên Định cũng rất là đa dạng chủng loại. Các sự tích đều xoay quanh những vị thiên thần, sơn thần, thủy thần, những nhân vật được thờ phụng ở những đền, miếu hoặc tên làng, xóm, cánh đồng, trận đánh, khúc sông .

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Chia Sẻ Kiến Thức