Hiện tượng ăn đất: Di sản văn hóa dân tộc?

Phóng to

Cụ Nguyễn Thị Lạc đang thưởng thức món đất nướng

Hôm qua, 28-6, một Hôm qua, 28-6, một hội thảo chiến lược liên ngành do Trung tâm Tiền sử khu vực đông nam á chủ trì đã được tổ chức triển khai nhằm mục đích đưa ra kiến giải về hiện tượng kỳ lạ kỳ lạ : chứng nghiện … ăn đất ở vùng Lập Thạch ( Vĩnh Phúc )Nghiện … đất
Có mặt tại Bảo tàng Dân tộc học việt nam sáng qua, cụ Nguyễn Thị Lạc, 81 tuổi, quê ở thị xã Lập Thạch – Vĩnh Phúc, đã ‘ màn biểu diễn ” màn chế biến đất ăn mà cụ vẫn thường làm ở quê .

Một túi to gồm những miếng đất to nhỏ cỡ ba đốt ngón tay đến bằng lòng bàn tay được cụ Lạc xắt miếng cẩn thận đựng trong ba lô và khệ nệ mang từ Lập Thạch xuống tận Hà Nội. Các miếng đất màu hồng hồng, trắng nâu, trông có vẻ rất “nạc” và ngon mắt. Cùng với đất là các bó lá cỏ tế, lá chè, lá sim, những loại lá có tinh dầu dẫu tươi vẫn cháy và có mùi thơm. Lá cùng rơm mồi lửa được nhét bên dưới kiềng và đất rải ở phía trên (theo GS Lê Nhâm Tuyết, có nơi người ta đào một cái hố nhỏ, bỏ nguyên liệu lá làm “gia vị” bên dưới, phủ đất lên trên; như thế khói mới hun và ngấm kỹ vào đất).

Phóng to

” Biểu diễn ” nướng đất … ăn tại Bảo tàng Dân tộc học việt nam sáng 28-6

Lửa cháy nhỏ, khói bốc mù mịt, mùi ngái ngái thơm thơm từ các món lá tươi được cố ý làm cho ngấm vào đất; một lát sau, những miếng đất đã có màu vàng sậm, cháy cạnh, giống màu sô-cô-la! Nhiều người có mặt tại hội thảo nôn nóng chờ đến “tiết mục” hấp dẫn này để cố nếm thử một miếng thứ đất bùi bùi và không hề sạn một tí nào ấy.
Lửa cháy nhỏ, khói bốc mù mịt, mùi ngái ngái thơm thơm từ những món lá tươi được cố ý làm cho ngấm vào đất ; một lát sau, những miếng đất đã có màu vàng sậm, cháy cạnh, giống màu sô-cô-la ! Nhiều người xuất hiện tại hội thảo chiến lược nôn nả chờ đến ” tiết mục ” mê hoặc này để cố nếm thử một miếng thứ đất bùi bùi và không hề sạn một tí nào ấy .Cụ Nguyễn Thị Lạc kể : ” Tôi ăn đất từ hồi nhỏ. Chẳng có ai bảo cả. Cũng không phải nhân ngày đặc biệt quan trọng nào mới ăn, mà ăn hằng ngày. Hồi nhỏ, đi chợ thấy người ta ngồi thành từng dãy, bán đất, thấy thèm nên mua ăn. Về sau ăn mãi đâm nghiện, có khi chồng cấm mà đêm thèm quá còn dậy trốn ra đồi đào đất về nướng ăn ” .
Có khi đi qua chỗ người ta nung ngói cụ Lạc cũng chợt thấy thèm, ngói lợp nhà ấy thì đúng là không ăn được, nhưng thèm cái mùi hương của nó ! Có người cùng quê với cụ, đã đi làm ở HN bao nhiêu năm, mà thi thoảng thèm quá, lại về xách hai bao dứa mang xuống HN ăn dần. Lại có người nghiện đất, quyết tâm ” cai ” bằng cách đem đất về nghiền mịn rồi trộn với mật ăn, rồi ” mất dạ ” từ đấy. Theo cụ Lạc, đó là cách duy nhất để ” cai nghiện đất ” cho đến nay mà cụ đúc rút được .
Sau khi một số ít báo đăng chuyện lạ về ăn đất ở Lập Thạch, nhiều người ở tận HN, có khi từ TP. Hồ Chí Minh ra hoặc gửi người về quê cụ Lạc mua đất. Không biết họ ăn hay để làm gì, chỉ biết là quả đồi nơi quê cụ Lạc từ đó đến giờ đã bị khoét vẹt đi thêm một hõm lớn !

Ở Lập Thạch hiện còn khá nhiều người nghiện ăn đất. Phần lớn là các cụ già 60-70 tuổi, ngoài ra còn cả đàn ông thuộc lứa tuổi 40-50, đàn bà 30-40, và không phải chỉ người chửa mới ăn. Những người “nghiện đất” thường khen là “ngon lắm, thơm, bùi”, “như miếng gan lợn”, “có thể ăn hàng rổ một lúc”. Đàn bà giắt vào cạp váy, cạp quần đem theo ra ruộng ăn, ở nhà để trên đầu giường, ăn đêm, ăn ngày…
Ở Lập Thạch hiện còn khá nhiều người nghiện ăn đất. Phần lớn là những cụ già 60-70 tuổi, ngoài những còn cả đàn ông thuộc lứa tuổi 40-50, đàn bà 30-40, và không phải chỉ người chửa mới ăn. Những người ” nghiện đất ” thường khen là ” ngon lắm, thơm, bùi “, ” như miếng gan lợn “, ” hoàn toàn có thể ăn hàng rổ một lúc “. Đàn bà giắt vào cạp váy, cạp quần đem theo ra ruộng ăn, ở nhà để trên đầu giường, ăn đêm, ăn ngày …Theo TS. Nguyễn Việt, gia đình Trung Tâm Tiền sử Đông Nam Á, tục ăn đất không phải là hiếm. Trên quốc tế tục này phổ cập ở miền trung Châu Phi. Ở việt nam, tục ăn đất hoàn toàn có thể có từ thời Hùng Vương. Hiện nay, tục này còn sót lại ở 1 số ít dân tộc bản địa như người Mãng, Khơ Mú, Ê đê, Ba na, và một số ít vùng như Lập Thạch-Vĩnh Phúc, Nghĩa Lộ-Yên Bái, Mường Nhé – Điện Biên …
Điều kỳ lạ là việc ăn đất không phải chỉ có ở phụ nữ mang thai, người ăn chiêm ngưỡng và thưởng thức mùi vị của đất và bảo là ” thấy ngon “. Không phải đất nào cũng ăn được. Đất ăn được cần phải mịn ( nhiều chất sét ), không có ” xương “, tức là ” nạc “, không bị sạn … Và không phải nơi nào người ta cũng nướng đất lên như ở Lập Thạch, có nơi họ ăn đất ” sống “, tức là lấy về thế nào chỉ phơi qua rồi ăn luôn .
Một hiện tượng văn hóa
Thực ra, đây là hiện tượng kỳ lạ không có gì đáng quá bất ngờ so với những nhà khoa học và một nhà báo đi tiên phong trong loạt bài viết về hiện tượng kỳ lạ này đã thú nhận trong hội thảo chiến lược sáng qua rằng, hoá ra anh cứ miệt mài mở một cách cửa đã được mở từ trước đó hàng chục năm, thậm chí còn hàng thế kỷ. Vậy vì đâu mà ăn đất lại luôn ở trong vòng bí hiểm đến mức khi được ” khui ra ” lập tức nó trở thành ” chuyện lạ Nước Ta ” ?

Phóng to

Quả đồi nơi dân làng chỗ cụ Lạc thường lấy đất ăn. Ảnh chụp chiều 27-6. Phần hõm vào là phần đất mới bị lấy ăn trong vòng nửa tháng lại đây

Có lẽ là bởi tất cả những người ăn đất đều che giấu chuyện này như một chuyện xấu hổ, một chuyện đáng ngượng. Vợ của ông chủ tịch UBND một xã người Hà Nhì ở Mường Nhé (Điện Biên) khi dẫn một phóng viên lên để chỉ cho cái hang lấy đất mà hầu như tất cả đàn bà vùng đó đều ăn, đã dặn thêm: “Nhà báo đừng nói là tôi cũng ăn đấy nhé”.
Có lẽ là bởi tổng thể những người ăn đất đều che giấu chuyện này như một chuyện xấu hổ, một chuyện đáng ngượng. Vợ của ông quản trị Ủy Ban Nhân Dân một xã người Hà Nhì ở Mường Nhé ( Điện Biên ) khi dẫn một phóng viên báo chí lên để chỉ cho cái hang lấy đất mà phần nhiều tổng thể đàn bà vùng đó đều ăn, đã dặn thêm : ” Nhà báo đừng nói là tôi cũng ăn đấy nhé ” .Còn cụ Nguyễn Thị Lạc xuất hiện tại hội thảo chiến lược sáng qua kể : ” Khi thấy hình tôi lên báo, đài kể rằng mình ăn đất, con cháu tôi cứ bảo bà làm thế ngượng chết, ra đường ai cũng quở, bà này ” ăn đất “. Và cụ mong : ” Tôi thấy cái từ ” ăn đất ” nghe nó ghê lắm, nói là ăn ngói thì vừa đúng hơn, lại đỡ sợ hơn, vì đất được chúng tôi đem nung lên vàng thơm như ngói cơ mà ! ” .

Tuy nhiên, ông Nguyễn Việt, GĐ Trung tâm Tiền sử ĐNA, khẳng định: “Cần kể ra cho mọi người cùng biết câu chuyện về ăn đất, xem xét hiện tượng không thể ngăn được này, song phải thấy, đây không chỉ là một thói quen, mà đã thăng hoa lên thành một hiện tượng văn hoá”.

Về nguyên do ăn đất, nhà địa chất học Võ Công Nghiệp và Trần Tân Văn đều cho rằng, người ta ăn đất ( ngói ) để bổ trợ lượng muối khoáng và nguyên tố vi lượng ( chất dinh dưỡng vô cơ ) mà khung hình thiếu. Do đó, điều này đặc biệt quan trọng dễ thấy ở những người đàn bà đang trong kỳ thai nghén. Khoa học quốc tế còn nhắc đến 1 số ít nguyên do khác, ví dụ điển hình : ăn đất do đói, trong những thời kỳ đói kém ; ăn đất để tiêu độc, giải độc, trị đau bụng ; nhằm mục đích giải toả căng thẳng mệt mỏi về thần kinh, tâm sinh lý. Ăn đất có khi như một tín ngưỡng .
Tuy nhiên, điều đáng báo động là trong đất hoàn toàn có thể có những chất ô nhiễm so với khung hình như chì, thuỷ ngân … và nhiều loại vi trùng gây bệnh, thậm chí còn cả thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ … Do đó, cần sử dụng có liều lượng vừa phải và tốt nhất nên qua chế biến ( ví dụ điển hình, nướng lên như ở Lập Thạch-Vĩnh Phúc ). Và muốn có được những hướng dẫn như vậy, cần có sự vào cuộc của những nhà khoa học, mà hội thảo chiến lược trong ngày hôm qua khởi xướng lên công cuộc tìm một kiến giải cho hiện tượng kỳ lạ kỳ lạ này .
Song, trên hết phải khẳng định chắc chắn – nói như PGS.TS Nguyễn Văn Huy, gia đình kho lưu trữ bảo tàng Dân tộc học việt nam – ăn ngói ( đất ) đã trở thành một hiện tượng kỳ lạ văn hoá, và nên được xem như một di sản văn hoá dân tộc bản địa .

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Thị Trường