Hương ước xưa và nay

(QBĐT) – Hương ước là sản phẩm văn hóa làng xã có mặt hàng trăm năm nay trong đời sống tinh thần của nhân dân ta. Hương ước là lệ làng, được soạn thảo thành văn bản, đóng vai trò rất quan trọng trong việc làm phong phú đời sống làng xã: góp phần giữ gìn lệ làng phép nước, góp phần bảo tồn và phát huy nền văn hóa dân tộc… 

Từ rất lâu rồi, trong xã hội truyền thống Việt Nam, phần đông làng xã nào cũng có hương ước, qui định những pháp luật đơn cử trong đời sống làng xã, nhằm mục đích bảo tồn, phát huy những phong tục hay, nếp sống đẹp, tình làng nghĩa xóm chan hòa … và ai ai cũng có bổn phận phải thực thi .

Trang đầu bản hương ước cổ làng Cảnh Dương.

Trong đợt đầu sưu tầm, khảo cứu tư liệu Hán Nôm tỉnh Quảng Bình, trải qua hơn 10 làng xã, chúng tôi chỉ tìm thấy một tài liệu hương ước của xã Cảnh Dương ( huyện Quảng Trạch ). Đây là tập hương ước thành văn cổ nhất của làng Cảnh Dương, được biên soạn lần tiên phong vào năm Cảnh Hưng thứ 28 ( 1768 ) .

Trong gần hai trăm năm tồn tại, hương ước làng Cảnh Dương đã trải qua ba lần bổ sung, điều chỉnh các điều khoản đã cũ, theo ý nguyện của tiền nhân ghi trong lần soạn thảo đầu tiên (1768): Quan viên trong làng, hội bàn, tham cổ, chước kim, làm rõ điều lệ cũ, làm phép nhất định lâu dài, muôn đời cùng giữ, không được sai trái. Nên có các điều cũ, bổ sung mới… Bản hương ước cổ còn lại hiện nay ở làng Cảnh Dương là bản sao lục vào năm Tự Đức thứ 22 (1869), nhờ được lưu trữ tại Bảo tàng tổng hợp tỉnh.

Hương ước cổ làng Cảnh Dương có những pháp luật qui định rõ ràng từ biểu dương khen thưởng người có công, có việc làm tốt, hành vi văn hóa truyền thống, học viên học tập thi tuyển đỗ đạt ; đến việc xử phạt những hành vi thiếu văn hóa truyền thống, xâm phạm môi trường tự nhiên, lấn chiếm đất đai, gây mất đoàn kết, trộm cắp, những chức dịch lười biếng, trốn tránh nghĩa vụ và trách nhiệm … trong hương thôn. Điều quan trọng là những lao lý của hương ước làng Cảnh Dương được toàn dân tranh luận, đồng thuận và vận dụng cho bất kể ai, nếu người đó vi phạm : Các điều biên trên từ quan, binh, dân, già trẻ, nam nữ, đều y theo tín ước, ai trái bị phạt không tha. Bổn xã xấp xỉ cùng ký ( Điều 25 ) .
Tìm hiểu hương ước làng Cảnh Dương và những hương ước truyền thống lịch sử khác, tất cả chúng ta thấy mỗi hương ước đều tóm gọn hàng loạt mọi hình thức hoạt động và sinh hoạt của tổng thể những lớp người trong hội đồng làng xã bằng những nội dung sau đây :

–  Những qui ước khẳng định danh giới lãnh thổ của làng xã.
– Những qui ước liên quan đến sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường.
– Những qui ước liên quan đến cơ cấu tổ chức và các quan hệ xã hội trong làng xã.
– Những qui ước về việc bảo đảm các nghĩa vụ với làng xã, với nhà nước.
– Những qui ước về văn hóa, giáo dục và tôn giáo, tín ngưỡng.
– Những hình thức xử phạt của lệ làng.
– Việc soạn thảo, sửa đổi, bổ sung, bảo quản và duy trì hương ước.

Thực tế đời sống làng xã xưa cho thấy mỗi người dân trong những hội đồng này thực sự thấy được quyền lợi và nghĩa vụ và trách nhiệm của mình ở hương thôn qua những pháp luật đơn cử trên, do chính mình thiết kế xây dựng nên và nhờ đó mà hương ước đã thực sự có tính năng. Chính nhờ vào sự năng động và vai trò quan trọng ấy mà hương ước xưa đã trở thành một thực thể văn hóa truyền thống niềm tin có giá trị ứng dụng, sống sót song song với pháp luật nhà nước phong kiến ở hương thôn, và nhiều khi, trong một khoanh vùng phạm vi nào đó, vai trò của nó thực là to lớn : “ Phép vua ( pháp lý ) thua lệ làng ( hương ước ) ” .

Sau Cách mạng Tháng Tám, chúng ta chủ trương xóa bỏ mọi tàn dư của chế độ phong kiến, hương ước theo đó cũng bị loại trừ ra khỏi đời sống tinh thần của nhân dân.

Cho đến gần đây, so với nhiều người, hương ước vẫn còn là một khái niệm rất là lạ lẫm, thậm chí còn là một cái gì đó lỗi thời, không mang tính thời đại. Không ít người đã nhận thức một cách đơn thuần rằng : lúc bấy giờ, pháp lý XHCN đã đủ năng lực kiểm soát và điều chỉnh, bảo vệ những mối quan hệ xã hội và giáo dục hội đồng, không cần đến hương ước nữa !
Nhưng trong thực tiễn đời sống không phải khi nào cũng xảy ra như vậy. Nhiều năm qua, người ta vẫn kêu ca về thực trạng thuần phong mỹ tục, truyền thống cuội nguồn văn hóa truyền thống ở hương thôn bị mai một, nhiều chuẩn mực đạo lý truyền thống lịch sử bị biến dạng …, mặc dầu pháp lý XHCN nước ta ngày càng triển khai xong, ngày càng phát huy tính năng. Một trong những nguyên do của tình hình này theo chúng tôi là do lúc bấy giờ mỗi làng xã, thành phố thiếu một hương ước chất lượng để cùng tham gia kiểm soát và điều chỉnh, bảo vệ những mối quan hệ xã hội và giáo dục trong hội đồng dân cư, đương nhiên, đó không phải hương ước theo lối cổ .

Một đám cưới theo nếp sống mới ở quê. Ảnh: P.V

Công cuộc thay đổi ngày này đã khiến tất cả chúng ta phải nhận thức lại về những giá trị vĩnh cửu của văn hóa truyền thống làng xã, trong đó vai trò của hương ước là không hề phủ nhận. Chính vì thế, từ nhiều năm qua những địa phương trong tỉnh ta đã tổ chức triển khai thiết kế xây dựng hương ước, qui ước, làng xã, thành phố, đó là tín hiệu đáng mừng .
Tuy nhiên, xem xét những hương ước mới biên soạn, ta thấy còn không ít hương ước chưa đi vào lòng dân, ít có giá trị sử dụng. Nguyên do chính là nội dung của những hương ước này mới chỉ đạt được một mặt rất quan trọng : thể chế hóa pháp lý, chủ trương chủ trương của Đảng, Nhà nước ; nhưng lại bỏ lỡ một mặt rất thiết yếu khác : những qui định thiết thực đơn cử gắn với mọi hoạt động và sinh hoạt, mọi quan hệ xã hội trong làng xã thành phố. Hai mặt nội dung này của hương ước gắn bó tất yếu với nhau, nếu thiếu một, thì bản hương ước khó đi được vào lòng dân, ít có giá trị sử dụng .

Có thể hiểu rằng hương ước được sinh ra là để lấp vào khoảng trống chế tài nằm giữa đạo đức và pháp luật ở một cộng đồng dân cư. Khoảng trống này là nơi có thể sẽ xảy ra những hành vi, những mối quan hệ lệch chuẩn, nhưng chưa đến mức vi phạm pháp luật, trong khi đó đạo đức và dư luận lại không đủ sức uốn nắn, khuyên răn.

Nói cách khác, những pháp luật được đặt ra trong hương ước là những qui định “ già đạo đức, non lao lý ” của riêng từng làng xã, thành phố, được văn bản hóa, làm công cụ hữu hiệu duy trì và phát huy những chuẩn mực sống trong hội đồng, do chính nhân dân đồng thuận kiến thiết xây dựng nên, do vậy, hương ước ngoài những còn phải có nguồn gốc tình cảm bắt nguồn từ chốn sâu thẳm trong cõi lòng của từng con dân từ truyền kiếp trên mảnh đất chôn rau cắt rốn ( Khai khẩn truyện ký – làng Cảnh Dương ), thì mới được nhân dân nghênh đón .
Hương ước là luật lệ của làng xã nên trước hết, về nội dung phải có những điều qui định đơn cử, thiết thực, gắn bó với mọi hoạt động và sinh hoạt, mọi lớp người trong làng xã, thành phố. Tất nhiên, những điều qui định trong hương ước phải tương thích với nếp hoạt động và sinh hoạt và đời sống xã hội của làng xã, thành phố lúc bấy giờ ; tương thích với pháp lý hiện hành. Để những hương ước thời nay thực sự phát huy công dụng trong hội đồng dân cư, bên cạnh những nội dung và hình thức đương đại, cần tìm hiểu thêm, thừa kế sự đơn cử, phong phú và tổng lực của hương ước truyền thống cuội nguồn ; kiến thiết xây dựng những qui ước mới theo ý thức hương ước truyền thống lịch sử. Bởi vì, trải qua quy trình sống sót và tăng trưởng lâu bền hơn, hương ước truyền thống lịch sử đã tự hoàn thành xong mình và hình thành nên những giá trị không bao giờ thay đổi của loại thể, rất đáng được tìm hiểu thêm để thừa kế .

Trần Hùng

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Đời Sống