Nhà giáo Vũ Cao Đàm – người khai phá những vùng đất mới trong khoa học | https://laodongdongnai.vn

Nhà giáo Vũ Cao Đàm – người khai phá những vùng đất mới trong khoa học

14 : 29 – Thứ Ba, 01/12/2015

Qua hơn 40 năm hoạt động nghiên cứu và giảng dạy, thầy đã để lại cho đồng nghiệp trong nước và nước ngoài những công trình đầy tâm huyết, từ những nghiên cứu lý luận về khoa học và công nghệ đến các bài viết mang ý nghĩa ứng dụng trong thực tiễn quản lý và hoạch định chính sách. Qua những công trình được ghi nhận trong tuyển tập này, có thể nói: Thầy là người đã đặt nền móng và xây dựng ngành Khoa học luận, Công nghệ luận, ngành Chính sách Khoa học và Công nghệ và ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ của nước nhà.

Nhà giáo Vũ Cao Đàm sinh năm 1938 tại Thái Bình.

Sinh ra và lớn lên trong tiến trình lịch sử vẻ vang đầy dịch chuyển của quốc gia, con đường học vấn của thầy Vũ Cao Đàm cũng đã trải qua những nền giáo dục khác nhau : học tiểu học trong nhà trường của Pháp, học trung học trong những nhà trường của nhà nước Bảo Đại và kết thúc trung học trong những nhà trường của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Thầy tốt nghiệp một ngành công nghệ tiên tiến của Trường Đại học Bách khoa Thành Phố Hà Nội năm 1961 và trở thành giảng viên của Trường Đại học Bách Khoa TP. Hà Nội và Trường Đại học Mỏ – Địa chất Thành Phố Hà Nội .Tưởng rằng sự nghiệp giảng dạy và nghiên cứu của thầy sẽ được xác định trong lĩnh khoa học kỹ thuật và công nghệ tiên tiến, nhưng không phải vậy, có những biến cố đã làm nên những bước ngoặt trong cuộc sống sự nghiệp của thầy – người khám phá những vùng đất mới trong khoa học .

Xây dựng ngành Khoa học luận và ngành Quản lý khoa học và công nghệ

Vào những năm đầu thập niên 1970, thầy được đến Liên Xô làm nghiên cứu sinh. Đến đây sự nghiệp khoa học của thầy đã mở sang trang mới, khi thầy có cơ hội làm việc tại Viện Điều khiển học Kiev và được thọ giáo Giáo sư phó viện trưởng, Viện sỹ G. M. Dobrov – một trong những người đặt nền móng cho ngành Khoa học luận (Theory of Science), tác giả cuốn sách nổi tiếng Khoa học về khoa học – Nhập môn Khoa học luận đại cương. Từ đây, thầy nhận ra những nghịch lý: Chúng ta học rất nhiều loại khoa học, nhưng lại chưa được chính thức học một định nghĩa đơn giản “Khoa học là gì?” Chúng ta học rất nhiều thứ lý thuyết khoa học, nhưng lại không hề được học thứ “Lý thuyết về Lý thuyết khoa học”, càng không được học cách xây dựng một lý thuyết khoa học. Thầy đã đặt những viên gạch đầu tiên cho ngành Khoa học luận ở Việt Nam để góp phần lý giải những câu hỏi nêu trên.

PGS.TS Vũ Cao Đàm là Viện trưởng sáng lập Viện Quản lý Khoa học và Công nghệ, nay là Viện Chiến lược và Chính sách Khoa học và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ ( 1978 – 1992 ) ; Giám đốc Trung Tâm Nghiên cứu và Phân tích Chính sách, nay là Viện Chính sách và Quản lý, Trường ĐHKHXH&NV ( 2008 – 2011 ) .Đầu năm 1976, khi biết Vũ Cao Đàm đi vào nghành nghề dịch vụ Khoa học luận, Viện sỹ Trần Đại Nghĩa, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước ( nay là Bộ Khoa học và Công nghệ ) đã giao cho thầy trách nhiệm xây dựng một viện nghiên cứu quản trị khoa học và công nghệ tiên tiến, và đến năm 1978, thầy đã trở thành viện trưởng sáng lập Viện Quản lý Khoa học và Công nghệ tại Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, với tiền thân là một Tổ nghiên cứu chủ trương khoa học và kỹ thuật của Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước .Từ năm 1983, thầy Vũ Cao Đàm mở màn có những hoạt động giải trí kiêm nhiệm đào tạo và giảng dạy tại Trường Đại học Tổng hợp Thành Phố Hà Nội, tiên phong là hướng dẫn luận văn với những chủ đề tương quan đến cuộc Cách mạng Khoa học và Công nghệ văn minh tại Khoa Triết học, Khoa Xã hội học – Tâm lý học, và từ giữa thập niên 1990, thầy đã chuyển hẳn về thao tác tại Trường Đại học Tổng hợp TP. Hà Nội .Mặc dầu những phương hướng khác nhau về Khoa học luận đã được đưa vào chương trình đào tạo và giảng dạy ở nhiều nước trên quốc tế, nhưng việc đưa vào Nước Ta luôn là một trở ngại lớn. Thầy Vũ Cao Đàm đã dành những nỗ lực không stress để tìm cách gắn nó với những chương trình đào tạo và giảng dạy, trước hết là đưa môn Phương pháp luận nghiên cứu khoa học vào chương trình chính khóa. Những cuốn sách về phương pháp nghiên cứu khoa học của thầy sinh ra chính vì lẽ đó. Cuốn Phương pháp luận nghiên cứu khoa học ( Nxb Khoa học và Kỹ thuật ), Giáo trình Phương pháp luận Nghiên cứu Khoa học ( Nxb Giáo dục ), Nghiên cứu khoa học – Những cơ sở Lý luận và thực tiễn ( Nxb Chính trị Quốc gia ) là những cố gắng nỗ lực tiên phong đi theo cách tiếp cận tân tiến và phổ quát trong nghiên cứu khoa học thuộc những nghành khác nhau. May mắn, những cuốn sách này nhanh gọn lôi cuốn sự chăm sóc của đồng nghiệp với số lần tái bản đến khó tin : Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật tái bản 18 lần, Nhà xuất bản Giáo dục tái bản 7 lần và đặc biệt quan trọng, năm năm ngoái, cuốn sách đã được Trung tâm Hướng nghiệp và Công nghệ trợ giúp cho người mù Sao Mai chuyển sang phương tiện đi lại nghe để Giao hàng người khiếm thị .Vào năm 1991, thầy Đàm đã cùng với những đồng nghiệp thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ mở đào tạo và giảng dạy thạc sỹ ngành Chính sách Khoa học và Công nghệ, và đến năm 1997 Thầy đã cùng với những đồng nghiệp thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HN mở đào tạo và giảng dạy thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ. Đến năm 2012 khởi đầu huấn luyện và đào tạo Tiến sĩ Quản lý Khoa học và Công nghệ, đồng thời mở đào tạo và giảng dạy cử nhân chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ .

Xây dựng ngành Chính sách công – tiếp cận từ khoa học chính sách

Tuy hoạch định chủ trương là nghành tưởng như quen thuộc, nhưng xem xét chủ trương từ những hướng tiếp cận văn minh thì lại là nghành còn rất mới .Trong tác phẩm Khoa học Chính sách do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành Phố Hà Nội phát hành năm 2011, thầy Đàm đã đưa ra những cặp khái niệm mới, như tiềm năng công bố và tiềm năng ngầm định của chủ trương, tác động ảnh hưởng dương thế và ảnh hưởng tác động âm tính của chủ trương, tác động ảnh hưởng ngoại biên và chuỗi tác động ảnh hưởng tiếp nối của chủ trương, xung đột và bất bình đẳng xã hội do chủ trương, paradigm ( khung mẫu ) và thiết kế xã hội của chủ trương … cùng với những cặp khái niệm này là quá trình / phương pháp nghiên cứu và phân tích, hoạch định, thực thi và nhìn nhận chủ trương được tiếp cận dưới những hướng tiếp cận văn minh của khoa học. Cuốn Khoa học Chính sách là giáo trình của môn học cùng tên thuộc chương trình giảng dạy Cử nhân Khoa học quản trị và 1 số ít ngành học khác .Với sự cộng tác của Viện Rosa Luxemburg ( Cộng hòa Liên Bang Đức ), thầy Đàm cùng những đồng nghiệp đã tổ chức triển khai nhiều khóa tập huấn cho nhân viên hoạch định và thực thi chủ trương tại những địa phương như Bạc Liêu, Cần Thơ, Đắk Lắk, Gia Lai, Hà Nam, thành phố Hà Tĩnh, Thành Phố Hải Dương, TP. Hải Phòng, Kon Tum, Lâm Đồng, Quảng Ninh, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Vĩnh Phúc. Thầy và những đồng nghiệp cũng tổ chức triển khai những lớp tập huấn về chủ trương cho nhân viên Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Văn phòng Trung ương Đảng, Văn phòng Quốc hội, Văn phòng quản trị Nước, Văn phòng nhà nước. Đặc biệt, Viện Nghiên cứu Lập pháp thuộc Ủy ban Thường vụ Quốc hội có công văn ý kiến đề nghị Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phân phối 500 cuốn tài liệu tập huấn chủ trương cho những đại biểu Quốc hội .

Năm 1996, thầy Đàm được Giám đốc Đại học Quốc gia bổ nhiệm là Chủ nhiệm Bộ môn Khoa học Quản lý của Đại học Đại cương. Năm 2003, được cử làm Trưởng ban biên soạn chương trình đào tạo Cử nhân Khoa học Quản lý Chất lượng cao. Thầy cũng được Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn chỉ định là Trưởng nhóm biên soạn Chương trình đào tạo Cử nhân Chính sách công và đào tạo Thạc sĩ Chính sách công, dự kiến bắt đầu đào tạo từ năm 2016.

Tổng kết triết lý phát triển khoa học và giáo dục Việt Nam

Đã có nhiều học giả, nhà quản lý bàn về cải cách giáo dục và đào tạo, nhưng thầy Đàm lại đi theo một hướng tiếp cận khác.
Xuất phát từ việc nghiên cứu về triết lý khoa học và công nghệ, thầy nhận ra triết lý giáo dục và triết lý khoa học luôn song hành với nhau, thầy đã dành nhiều thời gian nghiên cứu mối quan hệ đầy hấp dẫn này, để chứng minh cải cách triết lý giáo dục không thể đạt hiệu quả nếu không gắn với công cuộc đổi mới triết lý phát triển khoa học.

Bắt đầu từ tác phẩm Suy nghĩ về Khoa học và Giáo dục trong xã hội đương đại Nước Ta do Nxb Khoa học và Kỹ thuật phát hành năm 2007 và cuốn Nghịch lý của Khoa học và Giáo dục trong xã hội đương đại Nước Ta do Nxb Thế giới xuất bản năm 2009, Thầy đã bàn đến mối quan hệ giữa khoa học và giáo dục .Từ cách tiếp cận này Vũ Cao Đàm đã tăng trưởng thành một mạng lưới hệ thống triết lý được nghiên cứu và phân tích trong cuốn Nghịch lý và lối thoát : Bàn về triết lý tăng trưởng Khoa học và Giáo dục Nước Ta do Nhà xuất bản Thế giới phát hành năm năm trước, trong đó đã nêu vấn đề cho rằng “ Khoa học và Giáo dục là hai chị em song sinh. Khoa học được sinh ra là để tạo ra kho tàng tri thức cho trái đất ; còn Giáo dục được sinh ra là để mang những tri thức đó trả về cho quả đât. Không có Khoa học thì Giáo dục không có gì để mà giảng dạy ; ngược lại không có Giáo dục thì Khoa học không được ai biết đến để mà vận dụng ” .Cuốn sách đã được GS.TS Trần Hồng Quân, Cựu Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo viết lời ra mắt. Ông nhận xét, Vũ Cao Đàm đã : “ … phát hiện ra nhiều điều dị thường, nhiều nghịch lý mà nếu còn đắm chìm trong dòng tư duy cũ sẽ thấy đó chỉ là thông thường, là thuận lý, là hiển nhiên ”. Ông cho rằng, “ Những quan điểm của anh ( Vũ Cao Đàm ) cũng không phải quá lạ lẫm. Ta cũng đã từng gặp ở nơi này nơi khác, từ người này người khác lác đác có những quan điểm tựa như, nhưng chưa thấy ở đâu mang tính mạng lưới hệ thống, thẳng thắn và triệt để như trong tác phẩm này ” .Triết lý về mối quan hệ giữa khoa học và giáo dục đã được Vũ Cao Đàm diễn đạt khái quát thành ba quy trình tiến độ : Giai đoạn 1 : Giáo dục đi sau khoa học, truyền thụ cho người học những gì khoa học đã phát minh sáng tạo ra trước đó ; Giai đoạn 2 : Giáo dục tiến lên đi song hành với khoa học, truyền thụ cho người học những kỹ năng và kiến thức tiếp tục được update của khoa học đương thời ; Giai đoạn 3 : Giáo dục vượt lên trước khoa học, truyền thụ cho người học những phương pháp phát minh sáng tạo khoa học, có năng lượng nhìn trước và biết lựa chọn những quyết định hành động thích ứng với mọi tình thế luôn đổi khác của xã hội tương lai .Từ vấn đề đó, thầy Vũ Cao Đàm xác lập lộ trình cải cách giáo dục là phải hướng tới Giai đoạn 3 trong quan hệ giữa khoa học và giáo dục .Cựu bộ trưởng liên nghành Trần Hồng Quân đã đánh giá và nhận định : “ … quyển sách này sẽ được tiếp đón với nhiều thái độ rất khác nhau, thậm chí còn là kinh khủng dù đống ý hay phản đối. Khá nhiều yếu tố đặt ra ở đây đáng được liên tục nghiên cứu ” .*Vào năm 2008, khi sẵn sàng chuẩn bị xuất bản Tuyển tập những khu công trình đã công bố vào dịp thầy Đàm tròn 70 tuổi, chúng tôi đã viết : “ Qua hơn 40 năm hoạt động giải trí nghiên cứu và giảng dạy, thầy đã để lại cho đồng nghiệp trong nước và quốc tế những khu công trình đầy tận tâm, từ những nghiên cứu lý luận về khoa học và công nghệ tiên tiến đến những bài viết mang ý nghĩa ứng dụng trong thực tiễn quản trị và hoạch định chủ trương. Qua những khu công trình được ghi nhận trong tuyển tập này, hoàn toàn có thể nói : Thầy là người đã đặt nền móng và kiến thiết xây dựng ngành Khoa học luận, Công nghệ luận, ngành Chính sách Khoa học và Công nghệ và ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ của nước nhà ”. Đến thời điểm ngày hôm nay, chúng tôi viết tiếp : Nhà giáo Vũ Cao Đàm là người đã khám phá thêm những vùng đất mới trong khoa học, đó là khoa học chính sách, triết lý tăng trưởng khoa học và giáo dục .Đến nay, trong hành trang của suốt cuộc sống lao động, thầy Đàm đã để cho đồng nghiệp trên 200 bài báo, 17 đầu sách, 12 chuyên khảo và bài giảng. Thầy đã chủ trì triển khai 9 chương trình / đề tài khoa học những cấp ( trong đó có 5 chương trình / đề tài cấp Nhà nước ), 9 khu công trình công bố bằng tiếng Anh, là giám đốc / điều phối viên của 12 dự án Bất Động Sản hợp tác kinh tế tài chính, khoa học và công nghệ tiên tiến với quốc tế, chủ trì 5 dự án Bất Động Sản biên soạn văn bản kế hoạch, chủ trương và văn bản quy phạm pháp luật về khoa học và công nghệ tiên tiến. Thầy đã làm cố vấn về kế hoạch và chủ trương khoa học và công nghệ tiên tiến của nhà nước Ethiopia ( 1984 ) và nhà nước Lào ( 1986 ) .Nhìn lại những góp phần của thầy, tất cả chúng ta nhận ra một giá trị xuyên thấu, là tận tâm luôn nóng bỏng trong những khu công trình đã và chưa công bố của thầy để lại cho đồng nghiệp. Thầy đã giảng dạy được nhiều thế hệ học trò thành danh trong làng khoa học và giáo dục, nhưng nổi lên trên hết, thầy đã gieo vào lòng họ tình yêu vô bờ bến với sự nghiệp khoa học và giáo dục.

PHÓ GIÁO SƯ, TIẾN SĨ VŨ CAO ĐÀM

Năm sinh: 1938.
Quê quán: Thái Bình.
Tốt nghiệp đại học ngành Khai thác mỏ tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1961.
Nhận bằng tiến sỹ chuyên ngành Khai thác hầm lò tại Trường Đại học Mỏ Moskva, Liên Xô năm 1974.
Được công nhận chức danh Phó Giáo sư năm 1997.
Thời gian công tác tại trường: 1995 đến nay.
+ Đơn vị công tác:
Bộ môn Khoa học Quản lý, Trường Đại học Đại cương, Đại học Quốc gia Hà Nội (1995-1996).
Khoa Khoa học Quản lý, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (1997-2008).
Viện Chính sách và Quản lý, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (2008-2011).
+ Chức vụ quản lý:
Viện trưởng sáng lập Viện Quản lý Khoa học và Công nghệ, nay là Viện Chiến lược và Chính sách Khoa học và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ (1978-1992).
Chủ nhiệm Bộ môn Khoa học Quản lý, Trường Đại học Đại cương, Đại học Quốc gia Hà Nội (1995-1996).
Chủ nhiệm Bộ môn Quản lý Khoa học và Công nghệ, Khoa Khoa học Quản lý (1997-2008).
Giám đốc Trung Tâm Nghiên cứu và Phân tích Chính sách, nay là Viện Chính sách và Quản lý (2008-2011).
Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Viện Chính sách và Quản lý (từ 2011 đến nay).
Các hướng nghiên cứu chính: Khoa học Chính sách, bao gồm Chính sách công và Chính sách KH&CN Khoa học quản lý, bao gồm Quản lý công và Quản lý KH&CN Khoa học luận (Theory of Science and Technology/Science and Technology Studies); Một số hướng nghiên cứu Xã hội học chuyên biệt, như Xã hội học Khoa học và Công nghệ, Xã hội học Tri thức, Xã hội học Môi trường, Xã hội rủi ro.
Các công trình khoa học tiêu biểu:
Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, xuất bản lần thứ nhất năm 1996, tái bản lần thứ 18 năm 2014;
Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, xuất bản lần thứ nhất năm 2007, tái bản lần thứ 7 năm 2015;
Nghiên cứu Khoa học, cơ sở lý luận và thực tiễn, Nxb Chính trị Quốc gia, 2008.
Đánh giá nghiên cứu khoa học, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, xuất bản lần thứ nhất năm 2005, xuất bản lần thứ 3 năm 2012;
Khoa học Chính sách, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011;
Nghịch lý của Khoa học và Giáo dục trong xã hội đương đại Việt Nam, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2009;
Nghịch lý và lối thoát: Bàn về triết lý phát triển Khoa học và Giáo dục Việt Nam, Nhà xuất bản Thế giới, Hà Nội, 2014.
Một số vấn đề Quản lý Khoa học và Công nghệ của nước ta, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, 2012.
Bàn về Chiến lược con người, đồng tác giả với Trần Quốc Vượng và Hoàng Đức Nhuận, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1988
Technology Transfer to Vietnam, đồng tác giả với Claes Brundenius và Bo Göransson, University of Lund, Thụy Điển, 1987,
Việt Nam in a changing world, đồng chủ biên với Irene Nørlund và Carolyne Gate, Edition Routledge, Vương Quốc Anh, 1992.
The Role of Top Level Research Institutions in Vietnamese Policy Making, A Study for Swedish International Development Authority, đồng tác giả với Nguyễn Thanh Hà, 1992.

PGS.TS Trần Văn Hải, TS. Đào Thanh Trường

Nguồn : www.ussh.vnu.edu.vn/d4/news/Nha-giao-Vu-Cao-Dam-nguoi-khai-pha-nhung-vung-dat-moi-trong-khoa-hoc-1-12380.aspx

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nghiên Cứu