Soạn bài Văn bản văn học sgk Ngữ văn 10 tập 2
Nội Dung Chính
VĂN BẢN VĂN HỌC
I – TIÊU CHÍ CHỦ YẾU CỦA VĂN BẢN VĂN HỌC
Ta chưa bàn đến những tiêu chí chung nhất, nghiêm ngặt nhất cho tất cả văn bản văn học của mọi thời đại, mọi quốc gia. Ngày nay, nói chung, đa số nhận diện một văn bản văn học theo các tiêu chí sau:
Bạn đang đọc: Soạn bài Văn bản văn học sgk Ngữ văn 10 tập 2
1. Văn bản văn học (truyện cổ tích, bài thơ, cuốn tiểu thuyết, thiên bút kí, vở kịch,…) là những văn bản đi sâu phản ánh hiện thực khách quan và khám phá thế giới tình cảm và tư tưởng, thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của con người. Những chủ đề như tình yêu, hạnh phúc, băn khoăn đau khổ, khát vọng vươn đến chân – thiện – mĩ,… thường trở đi trở lại với những chiều sâu và sắc thái khác nhau trong văn bản văn học.
2. Văn bản văn học được xây dựng bằng ngôn từ nghệ thuật, có hình tượng, có tính thẩm mĩ cao. Nó không trần trụi, bộc trực, đơn nghĩa. Sử dụng nhiều phép tu từ (ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa, tượng trưng,…), văn bản văn học thường hàm súc, gợi lên nhiều liên tưởng, tưởng tượng. Văn bản nào cũng phải có ý nghĩa. Văn bản văn học cũng vậy. Nhưng khi xác định một văn bản văn học phải chú ý đến phẩm chất của ngôn từ diễn đạt.
Có những văn bản lúc sinh ra nhằm mục đích những mục tiêu thực tiễn, về sau lại được xem là văn bản văn học, khi ý nghĩa cao sâu đã hòa giải với cách diễn đạt tuyệt vời, thỏa mãn nhu cầu nhu yếu thẩm mĩ của người đọc .
3. Văn bản văn học được xây dựng theo một phương thức riêng – nói cụ thể hơn là mỗi văn bản văn học đều thuộc về một thể loại nhất định, và theo những quy ước, cách thức của thể loại đó. Kịch bản có hồi, có cảnh, có lời đối thoại, độc thoại,… Thơ thì có vần điệu, luật, có câu thơ, khổ thơ,… Truyện lại có những quy ước về xây dựng nhân vật, kết cấu cốt truyện, các loại lời văn,…
Tuy vậy, văn bản văn học không chỉ là những giải pháp, những kĩ xảo ngôn từ mà là một phát minh sáng tạo ý thức của nhà văn. Tư tưởng, tình cảm, những thưởng thức trường đời thâm thúy là điều không hề thiếu trong những tác phẩm lớn. Và nếu không có tư tưởng, tình cảm đúng, không đồng cảm với niềm vui và nỗi đau của con người, người đọc cũng khó hoàn toàn có thể hiểu được cái hay cái đẹp của văn bản văn học .
II – CẤU TRÚC CỦA VĂN BẢN VĂN HỌC
Cấu trúc của văn bản văn học mang nhiều những tầng lớp, ta cần khám phá để hoàn toàn có thể đảm nhiệm được cái hay cái đẹp của nó .
Nhìn chung, cần chú ý quan tâm đến những tầng, lớp sau đây khi tiếp cận một văn bản văn học :
1. Tầng ngôn ngữ – từ ngữ âm đến ngữ nghĩa
Đọc văn bản, ta phải hiểu rõ ngữ nghĩa của từ, từ nghĩa tường minh đến hàm nghĩa, từ nghĩa đen đến nghĩa bóng ( ví dụ : con chó sói, lòng lang dạ sói ; mùa xuân, tuổi xuân ; ngôi sao 5 cánh đêm, ngôi sao 5 cánh điện ảnh, … ). Cùng với ngữ nghĩa phải chú ý quan tâm đến ngữ âm .
Ví dụ :
Chú bé loắt choắt
Cái xắc xinh xinh
Cái chân thoăn thoắt
Cái đầu nghênh nghênh.
Những câu bốn chữ, những từ láy liên tục : loắt choắt, thoăn thoắt, xinh xinh, nghênh nghênh với âm thanh của nó cũng gợi lên một cái gì nhanh gọn, tươi tắn .
Tầng ngôn từ là bước thứ nhất cần phải vượt qua để đi vào chiều sâu của văn bản .
2. Tầng hình tượng
Hình tượng được phát minh sáng tạo trong văn bản nhờ những cụ thể, diễn biến, nhân vật, thực trạng, tâm trạng ( tùy quy mô văn bản : truyện ngắn, truyện vừa, truyện dài, … và tùy thể loại : tự sự, trữ tình, kịch, … ) mà có sự khác nhau .
Lấy một văn bản gọn nhỏ như bốn câu ca dao sau đây làm ví dụ :
Trong đầm gì đẹp bằng sen,
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng.
Nhị vàng bông trắng lá xanh,
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
Tác giả dùng hình tượng, sắc tố, mùi vị để nói lên ý của mình. Câu 2, 3 tưởng như trùng lặp, nhưng đó là sự quan sát từ ngoài vào trong ( lá xanh, bông trắng, nhị vàng ), rồi lại quan sát từ trong ra ngoài ( nhị vàng, bông trắng, lá xanh ). Nhờ sự quan sát kĩ càng từ nhiều phía nên câu kết càng có sức nặng, từ hình tượng hoa sen đó, ta suy ra hàm nghĩa của bài .
Cành mai trong thơ của thiền sư Mãn Giác :
Đừng tưởng hoa tàn hoa rụng hết,
Đêm qua sân trước một cành mai.
hoặc cây tùng trong thơ Nguyễn Trãi :
Thu đến cây nào chẳng lạ lùng,
Một mình lạt thuở ba đông.
Lâm tuyền ai rặng già làm khách,
Tài đống lương cao ắt cả dùng.
không nhằm mục đích nói về cây mai, cây tùng, mà chính là muốn thiết kế xây dựng nên những hình tượng để gửi gắm tình ý với cuộc sống .
3. Tầng hàm nghĩa
Khi gặp một người, điều dễ thấy là khuôn mặt, hình dáng bên ngoài. Dần dần qua tiếp xúc ta mới hiểu chiều sâu ẩn kín trong tâm hồn của họ. Đọc tác phẩm văn học cũng vậy : từ tầng ngôn từ đến tầng hình tượng, từ từ ta tìm ra tầng hàm nghĩa ( ý nghãi ẩn kín, ý nghĩa tiềm tàng ) của văn bản .
Có tìm ra hàm nghĩa ta mới hiểu được những điều nhà văn muốn tâm sự, những thể nghiệm về đời sống, những ý niệm về đạo đức xã hội, những tham vọng, … Đó là những “ tấc lòng ” mà nhà văn muốn kí thác cho đời .
Bài ca dao Trong đầm gì đẹp bằng sen không chỉ nói về hoa sen. Từ hình tượng hoa sen đẹp và thơm giữa bùn lầy, người nghệ sĩ dân gian ca tụng chí khí giữ vững sự trong sáng của con người. Thói thường khi nói về những khiếm khuyết trong tính cách, người ta thường đổ lỗi cho thực trạng. Thật ra, những người có bản lĩnh vẫn giữ được phẩm chất của mình trong thiên nhiên và môi trường không thuận tiện. Bài Cáo tật thị chúng ( Cáo bệnh, bảo mọi người ) có câu :
Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết,
Đêm qua sân trước một cành mai.
Tác giả không chỉ kể về một thực sự. Hình ảnh hoa rụng hoa nở nói về sự sống tuần hoàn bất diệt. Đó là cái nhìn bình thản yêu đời của người hiểu rõ quy luật, nắm vững chân lí .
Khi nghiền ngẫm hàm nghĩa của bải văn, bài thơ là lúc ta nâng cao tâm hồn mình, làm cho đời sống nội tâm trở nên thâm thúy, phong phú và đa dạng hơn .
Để đi sâu vào hàm nghĩa của văn bản văn học, ta cần đi qua những lớp : đề tài, chủ đề, tư tưởng, cảm hứng chủ yếu, … Điều này sẽ nói ở bài sau .
III – TỪ VĂN BẢN ĐẾN TÁC PHẨM VĂN HỌC
Nhà văn sáng tác ra văn bản văn học. Đó là một mạng lưới hệ thống kí hiệu sống sót khách quan. Khi nằm im trên giá sách, văn bản là một tập giấy có chữ, chưa thể nói đến tác động ảnh hưởng của nó so với xã hội. Chỉ có trải qua việc đọc, mạng lưới hệ thống kí hiệu ấy mới hiện lên trong tâm lý người đọc những vấn đề, những hình tượng nhân vật, những tâm lý vui buồn của con người và cuộc sống. Và những giá trị văn học vốn tiềm ẩn trong văn bản sẽ được người đọc đảm nhiệm. Như nốt nhạc được xướng lên, văn bản văn học lúc đó mới thực sự phát huy tính năng của tác phẩm văn học. Người đọc càng thưởng thức thâm thúy đời sống, càng hiểu biết thấu đáo quy luật nghệ thuật và thẩm mỹ, nội dung tác phẩm càng hiện lên không thiếu hơn, đa dạng chủng loại hơn trong tâm lý. Bấy giờ mới hoàn toàn có thể nói đến tác động ảnh hưởng của tác phẩm với con người, với cuộc sống .
HƯỚNG DẪN HỌC BÀI
1. Câu 1 trang 121 Ngữ văn 10 tập 2
Hãy nêu những tiêu chuẩn đa phần của văn bản văn học .
Trả lời:
Những tiêu chuẩn hầu hết của văn bản văn học ( VBVH ) :
– VBVH đi sâu phản ánh hiện thực khách quan và tò mò quốc tế tư tưởng, tình cảm, thỏa mãn nhu cầu nhu yếu thẩm mĩ của con người .
– VBVH thiết kế xây dựng bằng ngôn từ nghệ thuật và thẩm mỹ, có hình tượng, có tính thẩm mĩ cao .
– VBVH thiết kế xây dựng theo một phương pháp riêng, mỗi VBVH đều thuộc một thể loại nhất định, tuân thủ quy ước và phương pháp của thể loại đó ( thơ, truyện, kịch … ) .
2. Câu 2 trang 121 Ngữ văn 10 tập 2
Vì sao nói : hiểu tầng ngôn từ mới là bước thứ nhất thiết yếu để đi vào chiều sâu của văn bản văn học ?
Trả lời:
Nói hiểu tầng ngôn từ mới là trong bước đầu thiết yếu để đi vào chiều sâu của văn bản văn học vì cấu trúc của VBVH mang nhiều những tầng lớp gồm có tầng ngôn từ, tầng hình tượng, tầng hàm nghĩa .
– Trong đó, vượt qua tầng ngôn từ, người đọc mới chớp lấy được ngữ âm, ngữ nghĩa trên mặt phẳng của tác phẩm .
– Từ đó, người đọc có cơ sở để nhận diện và tò mò tầng hình tượng ( biểu lộ ở chi tiết cụ thể, diễn biến, nhân vật, thực trạng, tâm trạng … ) .
– Từ tầng ngôn từ, tầng hình tượng, người đọc mới hoàn toàn có thể mày mò tầng hàm nghĩa ẩn sâu bên trong, tức là hiểu điều nhà văn muốn tâm sự, kí thác ( nói theo nguyên lí “ tảng băng trôi ” của nhà văn Mĩ Hê-ming-uê là phần băng chìm khó nhận diện ở bên dưới ) .
3. Câu 3 trang 121 Ngữ văn 10 tập 2
Phân tích ý nghĩa một hình tượng mà anh ( chị ) thương mến trong một bài thơ, hoặc đoạn thơ ngắn .
Trả lời:
Phân tích ý nghĩa một hình tượng yêu dấu trong một bài / đoạn thơ ngắn :
VD : Hình tượng tấm lụa đào trong bài ca dao .
Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai
– Nghĩa ngôn từ : Cô gái so sánh thân mình giống như tấm lụa đào giữa chợ .
– Nghĩa hình tượng :
+ Đặc điểm của tấm lụa đào : quý giá, đẹp tươi, quyến rũ, đáng trân trọng .
+ Hoàn cảnh của tấm lụa đào : bị bán ở chợ, không biết sẽ vào tay người mua nào .
+ Nghĩa hàm ẩn : qua sự tương đương giữa thân phận của mình với đặc thù, thực trạng của tấm lụa đào, cô gái vừa chứng minh và khẳng định giá trị bản thân vừa xót xa, lo ngại cho cuộc sống mình không biết sẽ gặp người bạn đời tri kỷ như thế nào. Bởi trong xã hội xưa, người con gái không được tự quyết chuyện trăm năm của mình .
Hoặc :
Ví dụ trong câu ca dao :
Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng
Tre non đủ lá đan sàng nên chăng?
Khi chàng trai nói đến chuyện tre, đan sàng thì câu ca dao không chỉ mang ý nghĩa tả thực như vậy. Nó còn mang ý nghĩa chỉ chuyện tình yêu nam nữ, chỉ chuyện ướm hỏi, chuyện cưới xin .
4. Câu 4 trang 121 Ngữ văn 10 tập 2
Hàm nghĩa của văn bản văn học là gì ? Cho ví dụ đơn cử .
Trả lời:
Hàm nghĩa của văn bản văn học :
Khái niệm : là ý nghĩa ẩn kín, ý nghĩa tiềm tàng trong VBVH. Cụ thể, đó là những điều nhà văn muốn tâm sự, muốn thể nghiệm về đời sống, những ý niệm đạo đức xã hội, những tham vọng. Đó là thông điệp nhà văn muốn gửi gắm cho đời .
Ví dụ :
Xiên ngang mặt đất rêu từng đám
Đâm toạc chân mây đá mấy hòn
( Trích “ Tự tình ” II – Hồ Xuân Hương )
Tác giả miêu tả hành vi, trạng thái của từng đám rêu mọc xiên ngang mặt đất, hình ảnh mấy hòn đá vươn lên “ đâm toạc ” chân mây. Chúng có sức sống mãnh liệt dù nhỏ bé, thông thường. Hàm nghĩa ở đây là thái độ bất bình, ngang tàng, phản kháng của Hồ Xuân Hương muốn chống lại số phận nhỏ bé, bấp bênh của người phụ nữ trong xã hội phong kiến xưa. Đó cũng là bản lĩnh Xuân Hương, cá tính Xuân Hương độc lạ, can đảm và mạnh mẽ .
Ví dụ :
– Bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương mới đọc qua tưởng chỉ là chuyện của chiếc bánh trôi, từ đặc thù đến những cung đoạn làm bánh. Nhưng hàm chứa trong đề tài bánh trôi là cảm hứng về cuộc sống và thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ. Người phụ nữ than thân trách phận nhưng không dừng lại ở đó, còn khẳng định chắc chắn vẻ đẹp của mình và lên tiếng phê phán xã hội bất công, vô nhân đạo .
– Truyện ngắn Bến quê của Nguyễn Minh Châu bao hàm nhiều ý nghĩa triết lí về con người và cuộc sống trải qua rất nhiều những nghịch lí :
+ Trong đời mỗi con người, có nhiều chuyện mà ta không lường trước được, không tính hết được bởi có những việc xảy ra ngoài ý muốn ( Nhĩ, nhân vật chính của truyện, đã từng đi khắp nơi, cuối đời bị căn bệnh quái ác phải nằm liệt giường ) .
+ Con người, nhiều lúc vì những “ vòng vèo, chùng chình ” đã không hề đến được nơi mà mình cần đến, mặc dầu nơi ấy ở ngay trước mặt ( Nhĩ đã không hề sang được bãi bồi bên kia sông, ngay trước nhà mình ) .
+ Đôi khi, người ta cứ mải mê đi tìm những giá trị ảo tưởng trong khi có những giá trị quen thuộc, thân thiện mà vững chắc thì lại bỏ lỡ để khi nhận ra thì quá muộn ( khi nằm liệt giường, Nhĩ mới nhận ra vẻ đẹp của “ Bến quê ”, vẻ đẹp của người vợ tảo tần sống gần trọn đời với mình ) .
+ Hãy biết trân trọng đời sống, trân trọng những gì thuộc về “ Bến quê ”, đó là bức thông điệp mà Nguyễn Minh Châu muốn gửi đến mọi người trải qua những triết lí đơn giản và giản dị mà thâm thúy của tác phẩm .
LUYỆN TẬP
Câu hỏi trang 121 Ngữ văn 10 tập 2
Đọc những văn bản sau và thực thi những nhu yếu nêu ở dưới .
(1) NƠI DỰA
Người đàn bà nào dắt đứa nhỏ đi trên đường kia ?
Khuôn mặt trẻ đẹp chìm vào những miền xa nào …
Đứa bé đang lẫm chẫm muốn chạy lên, hai chân nó cứ ném về phía trước, bàn tay hoa hoa một điệu múa lạ mắt .
Và cái miệng nhỏ líu lo không thành lời, hát một bài hát chưa từng có .
Ai biết đâu, đứa bé bước còn chưa vững lại chính là nơi dựa cho người đàn bà kia sống .
Người chiến sỹ nào đỡ bà cụ trên đường kia ?
Đôi mắt anh có cái ánh riêng của đôi mắt đã nhiều lần nhìn vào cái chết .
Bà cụ sống lưng còng tựa trên cánh tay anh, bước từng bước run rẩy .
Trên khuôn mặt già nua, không biết bao nhiêu nếp nhăn đan vào nhau, mỗi nếp nhăn tiềm ẩn bao nỗi cực nhọc gắng gỏi một đời .
Ai biết đâu, bà cụ bước không còn vững lại chính là nơi dựa cho người chiến sỹ kia đi qua những thử thách .
( Nguyễn Đình Thi, Tia nắng, NXB Văn học, TP.HN, 1983 )
a ) Hãy tìm hai đoạn có cấu trúc ( cách tổ chức triển khai ) câu, hình tượng tựa như nhau của bài Nơi dựa .
b ) Những hình tượng ( người đàn bà – em bé, người chiến sỹ – bà cụ già ) gợi lên những tâm lý gì về nơi dựa trong đời sống ?
(2) THỜI GIAN
Thời gian qua kẽ tay
Làm khô những chiếc lá
Kỉ niệm trong tôi
Rơi
như tiếng sỏi
trong lòng giếng cạn
Riêng những câu thơ
còn xanh
Riêng những bài hát
còn xanh
Và đôi mắt em
như hai giếng nước.
( Văn Cao, Lá, NXB Tác phẩm mới, TP.HN, 1998 )
a ) Theo anh ( chị ), những câu sau đây hàm chứa ý nghĩa gì ?
– Kỉ niệm trong tôi
Rơi
như tiếng sỏi
trong lòng giếng cạn
– Riêng những câu thơ
còn xanh
– Riêng những bài hát
còn xanh
( đối sánh tương quan với hai câu mở màn của bài, chú ý quan tâm từ xanh )
– Và đôi mắt em
như hai giếng nước.
b ) Qua bài Thời gian, Văn Cao định nói lên điều gì ?
(3) MÌNH VÀ TA
Mình là ta đấy thôi, ta vẫn gửi cho mình,
Sâu thẳm mình ư? Lại là ta đấy!
Ta gửi tro, mình nhen thành lửa cháy,
Gửi viên đá con, mình dựng lại nên thành.
( Chế Lan Viên, Ta gửi cho mình, NXB Tác phẩm mới, TP. Hà Nội, 1986 )
a ) Giải thích rõ ý niệm của Chế Lan Viên về mối quan hệ giữa người đọc ( mình ) và nhà văn ( ta ) ở những câu 1, 2 .
b ) Nói rõ ý niệm của Chế Lan Viên về văn bản văn học và tác phẩm văn học trong tâm lý của người đọc ở những câu 3, 4 .
Trả lời:
(1): Nơi dựa
– Bài “ Nơi dựa ” chia thành hai đoạn có cấu trúc, hình tượng, tứ thơ giống nhau :
+ Cấu trúc : câu khởi đầu và câu kết thúc giống nhau ( điệp cấu trúc cú pháp ) .
+ Tứ thơ, hình tượng thơ tương đương : mỗi đoạn đều có hai nhân vật, trong mỗi cặp nhân vật lại có một người không hề tự bước tiến vững vàng mà phải nhờ vào người còn lại ( đứa bé nhờ vào mẹ – người mẹ già nhờ vào anh chiến sỹ ) .
– Những hình tượng trên gợi suy ngẫm sâu xa về chỗ dựa :
+ Nơi dựa giản đơn, dễ nhận thấy là chỗ dựa về sức khỏe thể chất, về vật chất : em bé phải dựa vào mẹ để tập đi, người mẹ già phải nhờ vào anh chiến sỹ để đi lại .
+ Nơi dựa sâu xa, quan trọng là chỗ dựa về niềm tin : em bé và người mẹ già yếu đều là nguồn sống, là chỗ dựa tình cảm để người mẹ trẻ và anh chiến sỹ hoàn toàn có thể vượt qua thử thách .
(2): Thời gian
– Các câu thơ được trích dẫn hàm chứa ý nghĩa : khẳng định chắc chắn sự tàn phá, mài mòn kinh khủng của thời hạn ( làm khô héo cảm hứng khiến kỉ niệm đã qua giờ khô khan như tiếng sỏi trong lòng giếng cạn ). Chỉ có thơ ca nghệ thuật và thẩm mỹ và tình yêu vẫn luôn tràn trề xúc cảm, tràn trề sức sống bất diệt ( còn xanh, như hai giếng nước ) mặc kệ thời hạn .
– Thông điệp trong bài “ Thời gian ” : trong dòng thời hạn thử thách, khắc nghiệt, chỉ có những giá trị chân chính mới sống sót lâu bền ( nghệ thuật và thẩm mỹ, tình yêu ) .
(3): Mình và ta
– Mối quan hệ giữa người đọc và nhà văn ( câu 1,2 ) : mối quan hệ ngặt nghèo, thống nhất, thân thiện, đồng cảm .
– VBVH và TPVH trong tâm lý người đọc ( câu 3,4 ) : VBVH, TPVH là những tác phẩm ngôn từ, thông điệp đã được ẩn trong những hình tượng, những câu từ. Nhờ có sự tiếp đón, cảm thụ, trí tưởng tượng tưởng tượng của người đọc mà những hình tượng ấy, ngôn từ ấy trở nên sinh động, hiện thực hóa và thực sự sống cuộc sống đích thực của nó. Nếu không được tiếp đón trong tâm lý người đọc, VBVH hay TPVH mãi chỉ là những văn bản chết .
Bài trước:
Bài tiếp theo:
Xem thêm :
Trên đây là phần Hướng dẫn Soạn bài Văn bản văn học sgk Ngữ văn 10 tập 2 không thiếu và ngắn gọn nhất. Chúc những em làm bài Ngữ văn thật tốt !
“ Bài tập nào khó đã có giaibaisgk.com “
Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Thủ Tục
