Istanbul – Wikipedia tiếng Việt

Istanbul ( hoặc ;[3][4] tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: İstanbul [isˈtanbuɫ]  ( nghe)), là thành phố lớn nhất, đồng thời là trung tâm kinh tế, văn hóa và lịch sử của Thổ Nhĩ Kỳ. Với dân số hơn 14 triệu người (2014)[5], Istanbul là một trong số các vùng đô thị lớn nhất châu Âu[d] và xếp vào một trong những thành phố đông dân nhất thế giới xét về dân cư trong địa phận thành phố[2][6].
Istanbul là một thành phố liên lục địa, bắc ngang qua eo biển Bosphorus – một trong những tuyến đường biển nhộn nhịp nhất thế giới – ở tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, nối biển Marmara và biển Đen. Trung tâm lịch sử và thương mại của Istanbul nằm ở phần thuộc châu Âu, và chỉ có 1/3 dân số cư trú ở phần thuộc châu Á[7].

Kiến tạo trên mũi đất Sarayburnu khoảng chừng năm 660 trước Công nguyên với tên gọi Byzantium, thành phố mà nay được gọi là Istanbul đã tăng trưởng trở thành một trong những đô thị huy hoàng nhất trong lịch sử vẻ vang. Trong gần mười sáu thế kỉ sau sự tái thiết thành Constantinopolis năm 330 Công nguyên, nó từng là kinh đô của bốn đế quốc : Đế quốc La Mã ( 330 – 395 ) ; Đế quốc Byzantine ( 395 – 1204 và 1261 – 1453 ), Đế quốc Latin ( 1204 – 1261 ) và Đế quốc Ottoman ( 1453 – 1922 ) [ 8 ]. Thành phố đã đóng vai trò quan trọng trong sự vững mạnh của Cơ đốc giáo dưới những thời đại La Mã và Byzantine, trước khi người Ottoman chinh phục vào năm 1453 và biến nó thành một pháo đài trang nghiêm Hồi giáo, nơi trị vì của triều đại khalip ở đầu cuối [ 9 ]. Mặc dù Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ đã chọn Ankara làm Thành Phố Hà Nội của mình, thời nay những hoàng cung và thánh đường vẫn ngự trên những ngọn đồi của Istanbul như để nhắc nhở về vai trò TT trước kia của thành phố .

Vị trí chiến lược của Istanbul nằm trên Con đường tơ lụa, các mạng lưới đường sắt tới châu Âu và Trung Đông, và tuyến hải lộ duy nhất giữa biển Đen và Địa Trung Hải đã giúp phát triển lượng dân số hỗn tạp, mặc dầu ít nhiều suy giảm kể từ khi nền Cộng hòa thiết lập năm 1923. Mặc dù bị coi nhẹ do không còn là thủ đô trong thời kì giữa hai cuộc Thế chiến, song về sau thành phố đã dần lấy lại phần lớn vị thế của nó. Dân số thành phố đã tăng mười lần kể từ những năm 1950, phần lớn do dòng người nhập cư vượt qua miền Anatolia tập trung lại siêu đô thị này và quy mô thành phố mở rộng ra để dành cho họ[10][11]. Các lễ hội nghệ thuật được hình thành vào cuối thế kỷ XX, trong khi sự cải thiện cơ sở hạ tầng tạo nên một mạng lưới giao thông dày đặc.

12.56 triệu hành khách quốc tế đến Istanbul năm 2015, 5 năm sau khi thành phố nhận thương hiệu Thủ đô Văn hóa châu Âu, đưa thành phố này trở thành điểm đến du lịch lôi cuốn khách nhiều thứ năm trên quốc tế [ 12 ]. Sức hút lớn nhất của thành phố nằm ở thành phố lịch sử dân tộc, được UNESCO xếp hạng là Di sản quốc tế, tuy nhiên TT văn hóa truyền thống và vui chơi của nó nằm vắt qua cảng tự nhiên của thành phố, cảng Sừng Vàng ở Q. Beyoğlu. Được xem là một thành phố toàn thế giới [ 13 ], Istanbul là nơi đóng trụ sở của rất nhiều công ty cũng như cơ quan truyền thông online Thổ Nhĩ Kỳ, và chiếm hơn một phần tư tổng sản phẩm trong nước của quốc gia này [ 14 ]. Hy vọng tận dụng sự hồi sinh và tăng trưởng nhanh gọn của mình, Istanbul cũng đã tích cực chạy đua giành quyền đăng cai Thế vận hội Mùa hè 2020 [ 15 ], nhưng thất bại trước Tokyo .

Nguồn gốc tên gọi[sửa|sửa mã nguồn]

Tên đầu tiên được biết tới của thành phố là Byzantium (tiếng Hy Lạp: Βυζάντιον, Byzántion), bắt nguồn từ tên một vị vua là Byzas, người trị vì thuộc địa mà được thành lập nơi đây từ khoảng 660 năm trước Công nguyên[1]. Sau khi Constantinus Đại đế đặt đế đô phương đông của Đế quốc La Mã ở đây năm 330 Công nguyên, thành phố được biết đến rộng rãi dưới tên Constantinopolis hay Constantinopolis, dạng latin hóa của “Κωνσταντινούπολις” (Kōnstantinoúpolis), nghĩa là “thành phố của Constantinus”[1]. Bản thân vị hoàng đế này đề xướng tên gọi Nea Roma (“Rome Mới”), nhưng không được sử dụng rộng rãi[20]. Tên Constantinopolis tiếp tục là tên gọi phổ biến nhất của thành phố ở phương Tây cho đến khi Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ ra đời, và từ tương ứng trong tiếng Thổ Ottoman, Kostantiniyye (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman: قسطنطينيه) là tên chính mà người Ottoman sử dụng trong thời cai trị của mình. Tuy nhiên, hiện nay người Thổ Nhĩ Kỳ coi việc dùng từ Constantinopolis để nhắc tới thành phố trong thời kỳ Ottoman (từ giữa thế kỷ XV) là sai về mặt chính trị, nếu không nói là sai về mặt lịch sử[21].

Tới thế kỷ XIX, người ngoại quốc và người Thổ Nhĩ Kỳ gọi thành phố này bằng nhiều tên khác nhau. Người châu Âu dùng từ Constantinopolis để nói tới toàn thành phố, nhưng dùng tên Stamboul – và người Thổ Nhĩ Kỳ cũng làm vậy – để mô tả vùng bán đảo có tường thành bao bọc giữa Sừng Vàng và biển Marmara[21]. Pera (từ tiếng Hy Lạp, nghĩa là “bắc ngang qua”) dùng để miêu tả khu vực giữa Sừng Vàng và biển Bosphorus, nhưng người Thổ Nhĩ Kỳ lại gọi khu vực này bằng tên Beyoğlu cho tới tận ngày nay[22]. Islambol (nghĩa là “thành phố Hồi giáo” hay “toàn Hồi giáo”) đôi khi được dùng một cách thông tục để chỉ thành phố, và thậm chí được khắc trên một số đồng xu Ottoman[23] nhưng niềm tin rằng nó là tiền thân của tên hiện tại, Istanbul bị chứng tỏ là sai bởi trên thực tế, tên Istanbul đã tồn tại trước tên kia và thậm chí trước cả khi người Ottoman và Hồi giáo xâm lược thành phố[1].

Về mặt từ nguyên, tên İstanbul (isˈtanbuɫ, hay trong cách nói thông dụng là ɯsˈtambuɫ) bắt nguồn từ cụm từ tiếng Hy Lạp Trung Cổ “εἰς τὴν Πόλιν” (is tin ˈpolin), có nghĩa là “trong thành phố” hoặc “tới thành phố”. Điều này phản ánh vị thế của nó như là thành phố lớn duy nhất trong vùng xung quanh, giống như cách mà người ta ngày nay vẫn thường gọi trung tâm đô thị ở gần họ là “Thành phố” (mà không cần nhắc tới tên). Một quan điểm khác là tên này nảy sinh trực tiếp từ tên Constantinopolis với các âm tiết đầu và âm tiết thứ ba bị lược bớt đi[1]. Trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại, tên này được viết là İstanbul, có một chữ İ chấm trên, do bảng chữ cái Thổ Nhĩ Kỳ phân biệt chữ I có chấm và không chấm. Ngoài ra, nếu trong một số ngôn ngữ châu Âu khác như tiếng Anh trọng âm rơi vào âm tiết đầu (Is), thì trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ nó nằm ở âm tiết thứ nhì (tan)[24]. Năm 1930, nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ đã quy định İstanbul là tên gọi duy nhất của thành phố[25][26]. Một người từ thành phố này trong tiếng Thổ Nhĩ Kỳ gọi là İstanbullu (số nhiều: İstanbullular), còn trong tiếng Anh là Istanbulite[27].

Các vật tạo tác thời Đá mới, có niên đại thiên niên kỉ thứ 7 trước Công nguyên và được những nhà khảo cổ khai thác vào đầu thế kỷ XXI đã chỉ ra rằng bán đảo lịch sử vẻ vang Istanbul đã từng được khám phá sớm hơn so với trước đây người ta tưởng và thậm chí còn trước cả khi eo Bosphorus hình thành [ 28 ]. Trước tò mò này, hiểu biết thường thì cho rằng những bộ lạc người Thrace, gồm có người Phrygia, khởi đầu định cư ở Sarayburnu vào cuối thiên niên kỉ thứ 6 trước CN [ 19 ]. Ở bờ châu Á, những vật tạo tác bắt nguồn từ khoảng chừng thiên niên kỉ thứ 4 trước CN đã tìm thấy ở Fikirtepe ( thuộc Q. Kadıköy ) [ 29 ]. Nơi này cũng từng là khu vực của một trạm kinh doanh của người Phoenicia ở đầu thiên niên kỷ thứ nhất trước CN cũng như thị xã Chalcedon xây dựng vào khoảng chừng năm 680 tr. CN .Tuy nhiên, lịch sử vẻ vang của Istanbul thường thì được ghi nhận từ khoảng chừng 660 tr. CN, khi những người dân di thực từ Megara, dưới sự chỉ huy của Vua Byzas, lập nên thành bang thuộc địa Byzantium ở bờ châu Âu của eo Bosphorus. Họ đã xây một vệ thành gần kề Sừng Vàng ở vị trí nơi người Thrace tìm hiểu và khám phá trước kia, nhen nhóm cho nền kinh tế tài chính mới nảy nở của thành phố [ 30 ]. Thành bang này đã trải qua một thời kì ngắn dưới nền quản lý của Ba Tư cuối thế kỷ V trước CN, nhưng người Hy Lạp đã sớm chiếm lại nó trong Chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư [ 31 ]. Byzantium liên tục tham gia vào Liên minh Athena và sau đó là Liên bang Athena lần thứ hai, trước khi giành được độc lập trọn vẹn vào năm 355 tr. CN [ 32 ]. Sau một thời hạn dài kết liên minh với người La Mã, Byzantium chính thức trở thành một phần của Đế quốc La Mã vào năm 73 Công nguyên [ 33 ] .Quyết định của Byzantium về phe với người thoán ngôi Pescennius Niger chống lại Hoàng đế La Mã Septimius Severus đã khiến Byzantium phải trả một giá rất đắt ; khi Byzantium đầu hàng vào năm 195, hai năm vây hãm đã làm cho thành phố trở nên đổ nát [ 34 ]. Tuy vậy, năm năm sau, Severus khởi đầu tái dựng Byzantium, và thành phố đã giành lại – và theo 1 số ít ghi chép còn vượt qua – sự thịnh vượng trước kia của nó [ 35 ] .

Sự hưng thịnh và suy vong của Constantinopolis[sửa|sửa mã nguồn]

Bài cụ thể : Constantinopolis

Constantinus Đại đế thành công trong việc giành ngôi hoàng đế của toàn Đế quốc La Mã vào tháng 9 năm 324[36]. Hai tháng sau, Constantinus triển khai những quy hoạch một thành phố mới, theo Cơ đốc giáo để thay cho Byzantium. Là đế đô phương đông của đế quốc, thành phố được đặt tên là Nea Roma (“Roma mới”); tuy nhiên, thường được gọi đơn giản là Constantinopolis, một cái tên tồn tại tới thế kỷ XX[37]. Sáu năm sau, vào ngày 11 tháng 5 năm 330, Constantinopolis trở thành kinh đô của một đế quốc mà về sau được biết đến với tên Đế quốc Byzantine hay Đế quốc Đông La Mã[38].

Được tạo ra năm 1422 bởi Cristoforo Buondelmonti, đây là map Constantinopolis cổ nhất còn sống sót .Việc thiết kế xây dựng thành Constantinopolis được cho là một trong những thành tựu sống sót vững chắc nhất của Constantinus, làm di dời trọng tâm quyền lực tối cao của La Mã về phía đông khi thành phố này trở thành TT của văn hóa truyền thống Hy Lạp và của đạo Cơ đốc [ 38 ] [ 39 ]. Nhiều nhà thời thánh đã được thiết kế xây dựng ở thành phố, gồm có Hagia Sophia – từng là nhà thời thánh Cơ đốc giáo lớn nhất quốc tế trong hơn một ngàn năm [ 40 ]. Một thay đổi chủ chốt khác dưới thời Constantinus là sự cải cách và lan rộng ra Trường đua xe ngựa Constantinopolis ; được cho phép hàng vạn người theo dõi tham gia, trường đua này đã trở thành TT trong đời sống công cộng cũng như, trong những thế kỷ V và VI, tâm chấn của những cuộc bạo động, gồm có Vụ bạo loạn Nika [ 41 ] [ 42 ]. Nơi thiết kế xây dựng Constantinopolis cũng bảo vệ sự sống sót của nó đứng vững trước những thử thách của thời hạn ; trong nhiều thế kỉ, những bức tường thành và đê biển của thành phố đã bảo vệ châu Âu khỏi những đạo quân xâm lược từ phương Đông và sự trỗi dậy của Hồi giáo [ 39 ]. Trong hầu hết thời Trung Cổ tức nửa sau của kỷ nguyên Byzantine, Constantinopolis từng là thành phố lớn nhất và giàu sang nhất trên lục địa châu Âu và có những thời kỳ là đô thị lớn nhất quốc tế [ 43 ] [ 44 ] .Constantinopolis mở màn suy yếu sau cuộc Thập tự chinh thứ tư, trong đó nó đã bị cướp bóc và đốt phá [ 45 ]. Sau đó thành phố trở thành TT của Đế quốc Latin do quân đội thập tự chinh theo Công giáo lập nên để sửa chữa thay thế cho Đế quốc Byzantine Chính thống giáo [ 46 ]. Tuy nhiên, Đế quốc Latin chỉ sống sót trong khoảng chừng thời hạn ngắn ngủi, và Đế quốc Byzantine được phục sinh vào năm 1261, nhưng đã suy yếu nhiều [ 47 ]. Các giáo đường, công sự, và những dịch vụ cơ bản trong thực trạng không được tu sửa [ 48 ] còn dân cư thành phố tụt xuống còn một trăm ngàn từ số lượng nửa triệu ở thế kỷ VIII [ e ] .Hoàng đế Andronikos II Palaiologos lên ngôi năm 1282 đã phát hành nhiều chủ trương kinh tế tài chính và quân sự chiến lược sai lầm đáng tiếc, như giảm bớt lực lượng quân đội, càng làm đế chế suy yếu đi, mất năng lực kháng cự xâm lược [ 49 ]. Vào giữa thế kỷ XIV, người Thổ Ottoman mở màn một kế hoạch chiếm đóng từ từ những thành phố, thị xã nhỏ hơn xung quanh, cắt đứt những tuyến đường cung yếu cho Constantinopolis và bóp nghẹt nó một cách chậm rãi [ 50 ]. Cuối cùng, vào ngày 29 tháng 5 năm 1453, sau một cuộc vây hãm lê dài chín tuần ( trong đó Hoàng đế La Mã ở đầu cuối, Constantine XI Palaiologos bị giết ), Sultan Mehmed II ” Nhà chinh phục ” đã chiếm được Constantinopolis và tuyênha bố thành phố này là kinh đô mới của Đế quốc Ottoman. Ít giờ sau đó, vị sultan cưỡi ngựa tới Hagia Sophia và triệu tập một thầy tế ( imam ) để tuyên cáo tín ngưỡng Hồi giáo, quy đổi nhà thời thánh Kitô giáo vĩ đại này thành một thánh đường Hồi giáo của đế quốc do trước đó kinh thành này đã khước từ đầu hàng. [ 51 ] .

Kỷ nguyên Ottoman và Thổ Nhĩ Kỳ[sửa|sửa mã nguồn]

Sau khi Constantinopolis thất thủ, Mehmed II ngay lập tức thực thi phục sinh thành phố, mà từ đó thường được gọi với tên Istanbul. Ông khuyến khích những người dân chạy nạn trong cuộc vây hãm quay trở lại, và cưỡng bức tái định cư những người Hồi giáo, Do Thái và Kitô giáo từ những miền khác của Anatolia. Vị sultan này mời gọi dân cư từ khắp châu Âu tới kinh đô của ông, tạo nên một xã hội toàn thế giới sống sót trong hầu hết thời kỳ Ottoman [ 52 ]. Bên cạnh đó, Mehmed II đã cho sửa chữa thay thế hạ tầng bị hư hại của thành phố, khởi đầu xây Kapali Carsi ( Chợ Lớn ) và Cung điện Topkapı, dinh cơ chính thức của hoàng gia [ 53 ] .Người Ottoman đã nhanh gọn đổi khác thành phố từ một thành lũy Cơ đốc giáo trở thành một hình tượng của văn hóa truyền thống Hồi giáo. Các quỹ tôn giáo được xây dựng để quyên tiền cho việc thiết kế những thánh đường Hồi giáo vĩ đại, thường nằm tiếp giáp với những trường học, bệnh viện và phòng tắm công cộng [ 53 ]. Triều đại Ottoman tự công bố là một triều đại khalip vào năm 1517, với Istanbul là kinh đô của triều đại khalip ở đầu cuối trong lịch sử dân tộc này hơn bốn thế kỉ sau đó [ 9 ]. Thời kỳ chấp chính của Suleiman Đại đế từ 1520 tới 1566 là đỉnh điểm của nhà nước Ottoman, đồng thời là kỷ nguyên hoàng kim của những thành tựu thẩm mỹ và nghệ thuật và kiến trúc vĩ đại ; kiến trúc sư trưởng Mimar Sinan đã phong cách thiết kế một loạt những khu công trình có tính hình tượng của thành phố, trong khi nghệ thuật và thẩm mỹ làm gốm, thư pháp và tranh tiểu họa nở rộ [ 54 ]. Dân số của Istanbul liên tục tăng, lên tới 570 nghìn người vào cuối thế kỷ XVIII [ 55 ] .Một thời kì hỗn loạn đầu thế kỷ XIX đã dẫn tới sự Open của vị Sultan tân tiến Mahmud II và sau đó là thời kỳ Tanzimat với một loạt những cải cách chính trị và đưa những công nghệ tiên tiến mới vào thành phố. Các cây cầu bắc qua Sừng Vàng được thiết kế xây dựng chính trong thời kỳ này [ 56 ], và Istanbul được liên kết với mạng lưới đường tàu châu Âu vào những năm 1880 [ 57 ]. Các dịch vụ tân tiến, như mạng lưới hệ thống nước không thay đổi, điện lưới, điện thoại cảm ứng rồi xe điện lần lượt Open ở Istanbul trong những thập kỉ sau đó, mặc dầu muộn hơn so với 1 số ít thành phố châu Âu khác [ 58 ]. Dù vậy, những nỗ lực hiện đại hóa đã không đủ để đẩy lùi sự suy tàn của Đế chế Ottoman .Đầu thế kỷ XX, cuộc Cách mạng Thổ Nhĩ Kỳ Trẻ ( 1908 ) đã vô hiệu Sultan Abdul Hamid II và một loạt những cuộc cuộc chiến tranh sau đó đã gieo tai ương cho TP. hà Nội của một đế quốc kiệt quệ [ 59 ]. Cuộc chiến ở đầu cuối trong số đó, Chiến tranh quốc tế thứ nhất, đã dẫn đến việc quân đội Anh, Pháp, Ý chiếm đóng Istanbul ( 1918 – 1923 ). Vị Sultan ở đầu cuối, Mehmed VI, bị lưu đày vào tháng 11 năm 1922 ; năm kế đó, Hiệp ước Lausanne đã chấm hết sự chiếm đóng và thừa nhận nhà nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ, do Mustafa Kemal Atatürk sáng lập [ 60 ] .Trong những năm đầu của nền cộng hòa, mối chăm sóc của chính quyền sở tại cho Istanbul được chuyển sang Ankara, thành phố được chọn làm TP. hà Nội mới để tách quốc gia thế tục mới khỏi quá khứ Ottoman của nó [ 61 ]. Tuy nhiên, mở màn từ cuối thập niên 1940 và đầu 1950, Istanbul đã trải qua những đổi khác to lớn về cấu trúc đô thị, như những trung tâm vui chơi quảng trường công cộng, quốc lộ mới được thiết kế xây dựng khắp thành phố, đôi lúc làm tổn hại tới những khu công trình lịch sử dân tộc [ 62 ]. Dân số Istanbul mở màn tăng nhanh trong những năm 1970, khi người dân từ Anatolia di cư tới thành phố để kiếm việc làm trong nhiều nhà máy sản xuất mới Open ở vùng ngoại ô của một thành phố đang vươn lên. Sự nhảy vọt bất thần về dân số tạo nên nhu yếu lớn về tăng trưởng nhà tại, và nhiều ngôi làng và khu rừng hẻo lánh trước kia đã được sáp nhập vào vùng đô thị Istanbul [ 63 ] .
Ảnh vệ tinh Istanbul và BosporusIstanbul bao nằm ở tây-bắc Thổ Nhĩ Kỳ với trong vùng Marmara với tổng diện tích quy hoạnh 5343 km² [ c ]. Eo biển Bosphorus liên kết biển Marmara với biển Đen chia thành phố làm hai nửa, một thuộc miền Thrace thuộc châu Âu và là TT văn hóa truyền thống và lịch sử vẻ vang, và 50% thuộc miền Anatolia thuộc châu Á [ 68 ]. Trên bộ, thành phố giáp với những tỉnh và thành phố lân cận là Tekirdağ về phía tây, Kocaeli về phía đông .Thành phố cũng chia cắt theo Sừng Vàng, một cảng tự nhiên bảo phủ bán đảo nơi những đô thị Byzantium và Constantinopolis xưa kia được xây dựng. Nơi gặp nhau của Biển Marmara, Bosphorus và Sừng Vàng ở TT của Istanbul ngày này đã đẩy lui những đạo quân xâm lược trong hàng ngàn năm và ngày này vẫn là một nét điển hình nổi bật của cảnh sắc thành phố [ 39 ] .
Các đứt gãy ở miền tây Thổ Nhĩ Kỳ tập trung chuyên sâu ở đúng phía tây nam của Istanbul, chạy ngầm dưới biển Marmara và Biển AegeaPhỏng theo quy mô của Rome, bán đảo lịch sử vẻ vang được cho là dựng trên bảy ngọn đồi, mỗi ngọn có một thánh đường ngự trên đỉnh. Ngọn đồi vươn xa về phía đông nhất là vị trí của Cung điện Topkapı trên ngọn Sarayburnu [ 69 ]. Nhô lên ở phía đối lập Sừng Vàng là một ngọn đồi khác có hình nón, nơi có Q. Beyoğlu tân tiến. Do vị trí, những ngôi nhà ở đây từng được kiến thiết xây dựng với sự gia cố của những bức tường kè xếp bậc thang, và những con đường xếp bậc [ 70 ]. Üsküdar ở phía châu Á cũng có những đặc thù đồi gò tựa như, với địa hình lan rộng ra dần về phía bờ biển Bosphorus, nhưng vị trí ở Şemsipaşa và Ayazma dốc hơn nhiều, giống như một mũi đất. Điểm cao nhất ở Istanbul là đồi Çamlıca, với độ cao tuyệt đối 288 m [ 70 ] .Istanbul nằm gần đứt gãy Bắc Anatolia, cạnh ranh giới giữa những mảng châu Phi và Á-Âu. Đới đứt gãy này chạy từ miền bắc Anatolia đến biển Marmara, đã gây nên những trận động đất lớn gây thiệt hại nhiều nhân mạng trong suốt lịch sử vẻ vang của thành phố. Trong số đó, những trận địa chấn tàn phá nặng nề nhất phải kể đến như động đất Istanbul 1509 đã gây ra sóng thần làm phá vỡ những bức tường thành của thành phố và làm hơn 1 vạn người thiệt mạng. Gần đây trận động đất năm 1999 xảy ra với tâm chấn gần İzmit khiến 18 nghìn người chết, trong đó có 1 nghìn người sống ở ngoại ô Istanbul [ 71 ]. Dân cư Istanbul vẫn lo lắng về những trận động đất thậm chí còn còn kinh khủng hơn xảy ra trong tương lai gần, vì hàng nghìn tòa nhà được thiết kế xây dựng gần đây để cung ứng dân số ngày càng tăng nhanh không được kiến thiết xây dựng đúng chuẩn mực [ 71 ]. Các nhà địa chấn học Dự kiến có rủi ro tiềm ẩn một trận động đất độ lớn 7,6 – thang độ lớn mômen hoặc lớn hơn hoàn toàn có thể sẽ tiến công Istanbul năm 2030 với Phần Trăm lớn hơn 60 % [ 72 ] [ 73 ] .
Istanbul là một thành phố chiếm hữu cùng lúc nhiều kiểu khí hậu : khí hậu cận nhiệt đới ẩm ( Phân loại khí hậu Köppen : Cfa ) và khí hậu Địa Trung Hải ( Phân loại khí hậu Köppen : Csa ) [ 74 ] [ 75 ]. Tuy nhiên, do có diện tích quy hoạnh to lớn, địa hình phong phú, và nằm gần biển nên ở Istanbul sống sót những miền vi khí hậu. Phần phía bắc của thành phố có khí hậu đại dương ( Phân loại khí hậu Köppen : Cfb ) do tác động ảnh hưởng của hơi ẩm từ Biển Đen và tỷ lệ lớp phủ thực vật tương đối cao. Khí hậu trong khu vực đông dân cư ở phía nam thì ấm hơn và ít bị tác động ảnh hưởng của hơi ẩm [ 76 ] .Thực vậy, một trong những đặc thù điển hình nổi bật nhất của khí hậu trong nhiều vùng của Istanbul là độ ẩm liên tục cao, đạt tới 80 Phần Trăm vào phần nhiều mọi buổi sáng [ 77 ]. Do những điều kiện kèm theo này mà sương mù rất thông dụng, mặc dầu dày hơn ở phía bắc chứ không ở TT [ 76 ]. Hiện tượng sương mù dày đáng chú ý quan tâm làm ngăn trở giao thông vận tải trong khu vực, gồm có trên eo Bosphorus, xảy ra quanh năm trong những tháng mùa thu và mùa đông, khi nhiệt độ vẫn duy trì cao tới buổi chiều [ 78 ] [ 79 ] [ 80 ]. Điều kiện khí ẩm và sương mù có khuynh hướng tiêu tan vào giữa ngày trong những tháng ngày hè, nhưng hơi ẩm còn sót lại có tác động ảnh hưởng khiến cho thời tiết tương đối oi bức vào mùa hè thêm phần không dễ chịu [ 77 ]. Trong ngày hè, nhiệt độ cao nhất xê dịch quanh 29 °C và không tiếp tục có mưa rào ; chỉ có khoảng chừng 15 ngày mưa đo được giữa tháng 6 và tháng 8 [ 81 ] .Mùa đông ở Istanbul lạnh hơn hầu hết những thành phố khác trong miền Địa Trung Hải, với nhiệt độ xuống thấp nhất trung bình 4-5 °C [ 81 ]. Tuyết do hiệu ứng hồ ( gió lạnh cuốn hơi ấm trên mặt nước tạo tuyết ở bờ dưới gió ) từ Biển Đen Open liên tục, nhưng khó Dự kiến, với rủi ro tiềm ẩn dày và – cùng với sương mù – gây thiệt hại cho hạ tầng của thành phố [ 82 ]. Mùa xuân và thu có thời tiết khá êm dịu, nhưng thường khí ẩm và khó lường ; gió lạnh từ phía tây-bắc và những cơn gió ấm từ phía nam đôi lúc Open trong cùng một ngày – có khuynh hướng khiến nhiệt độ giao động [ 83 ]. Nhìn chung, hàng năm Istanbul có trung bình khoảng chừng 115 ngày có mưa đáng kể, với lượng mưa 852 mm mỗi năm [ 81 ] [ 84 ]. Nhiệt độ cao nhất và thấp nhất từng ghi nhận được trong thành phố là 40,5 °C và – 16,1 °C. Lượng mưa cao nhất trong ngày được ghi nhận là 227 mm, trong khi lớp tuyết phủ dày nhất là 80 cm [ 85 ] [ 86 ] .

Quận Fatih ứng với vùng từng là, cho tới trước cuộc chinh phục Ottoman, hàng loạt thành phố, vắt ngang qua nơi thành lũy Galata của Genova từng hiện hữu. Những thành lũy Genoa đã bị hủy hoại phần nhiều vào thế kỷ XIX, chỉ còn lại Tháp Galata, nhường chỗ cho sự lan rộng ra về phía bắc của thành phố [ 88 ]. Galata nay là một phần của Q. Beyoğlu, TT thương mại và vui chơi của Istanbul xung quanh Quảng trường Taksim [ 89 ] .

Cung điện Dolmabahçe, nơi đặt trụ sở chính quyền ở cuối thời Ottoman, nằm ở Beşiktaş, hướng chính bắc của Beyoğlu, qua Sân vận động BJK İnönü, sân nhà của câu lạc bộ thể thao lâu đời nhất của Thỗ Nhĩ Kỳ là Beşiktaş J.K.[90]. Ngôi làng Ortaköy cũ nằm trong Beşiktaş là nguồn gốc của Thánh đường Hồi giáo Ortaköy, dọc theo Bosphorus ở đoạn gần Cầu Bosphorus thứ nhất. Nằm bên bờ Bosphorus về phía bắc nơi đó là các yallı, hay những tòa biệt thự bằng gỗ sang trọng xây bởi các quý tộc và giới thượng lưu thế kỷ XIX làm nơi ở mùa hè[91]. Xa hơn vào đất liền, bên ngoài đường vành đai trong của thành phố là các quận Levent vàMaslak, các trung tâm kinh tế chính của Istanbul[92].

yalı dọc theo Bosphorusnay là nhà của một số dân thượng lưu phụ cận IstanbulBan đầu ở ngoài thành phố, những biệt thựdọc theo Bosphorusnay là nhà của một số ít dân thượng lưu phụ cận Istanbul

Dưới thời Ottoman, Üsküdar và Kadıköy nằm ngoài phạm vi đô thị Istanbul, đóng vai trò các tiền đồn yên tĩnh với những yalı và vườn bên bờ biển. Tuy nhiên, trong nửa sau thế kỷ XX, bờ châu Á chứng kiến sự đô thị hóa lớn lao; sự phát triển muộn của phần thành phố này đưa đến hạ tầng tốt hơn và quy hoạch đô thị sạch sẽ hơn so với hầu hết khu vực dân cư ở thành phố[7]. Phần nhiều bờ châu Á của Bosphorus có chức năng như vùng ngoại ô của các trung tâm kinh tế và thương mại phần châu Âu, chiếm một phần ba dân cư thành phố nhưng chỉ một phần tư lao động[7]. Như một hậu quả của sự phát triển chóng mặt trong thế kỷ XX, một phần đáng kể thành phố là gecekondu (nghĩa đen là “xây qua đêm”), chỉ những khu nhà lấn chiếm đất xây dựng bất hợp pháp[93]. Hiện tại, một số khu như thế này đã bị phá dỡ dần dần và thay thế bằng những tổ hợp nhà ở quy mô lớn hiện đại[94].

Istanbul không có một khu vui chơi giải trí công viên TT giống như những thành phố lớn khác, thay vào đó có khá nhiều khoảng trống xanh. Công viên Gülhane và Công viên Yıldız bắt đầu nằm gọn trong khuôn viên của hai trong số những hoàng cung ở Istanbul – Cung điện Topkapı và Cung điện Yıldız – nhưng chúng được quy đổi mục tiêu thành những khu vui chơi giải trí công viên công cộng trong những thập niên đầu của nền Cộng hòa [ 95 ]. Một khu vui chơi giải trí công viên khác, Fethi Paşa Korusu, nằm ở một vùng đồi gần cầu Bosphorus ở Anatolia, đối lập Cung điện Yıldız. Dọc theo bờ châu Âu, và gần với Cầu Fatih Sultan Mehmet là Công viên Emirgan ; từng là một điền trang tư gia thuộc về những lãnh tụ Ottoman, khu vui chơi giải trí công viên 47 hecta này nổi tiếng về sự phong phú thực vật và tiệc tùng hoa tulip hàng năm kể từ 2005 [ 96 ]. Phổ biến với người Istanbul trong mùa hè là Rừng Belgrad, trải trên một diện tích quy hoạnh 5500 hecta ở cạnh bắc của thành phố. Khu rừng vốn cung ứng nước cho thành phố và dấu vết của những bể chứa sử dụng dưới những thời Byzantine và Ottoman hiện vẫn còn [ 97 ] [ 98 ] .
Được xây từ thế kỷ VI, Hagia Sophia từng là một nhà thời thánh Kitô giáo, rồi một thánh đường Hồi giáo trước khi trở thành một kho lưu trữ bảo tàng .Istanbul nổi tiếng đa phần với kiến trúc Byzantine và Ottoman, nhưng những khu công trình nơi đây còn phản ánh dấu ấn nhiều dân tộc bản địa và đế chế khác nhau từng quản lý thành phố này. Ví dụ của những kiến trúc Genoa và La Mã vẫn còn hiện hữu ở Istanbul bên cạnh những di tích lịch sử Ottoman. Trong khi không còn lại gì trong kiến trúc thời Hy Lạp cổ xưa còn sống sót, kiến trúc La Mã cổ đại tỏ ra vững chắc hơn. Các đài kỷ niệm từ Trường đua xe ngựa Constantinopolis vẫn còn thấy được trên Quảng trường Sultan Ahmet, trong khi một phần của đường dẫn nước trên cao Valens từ thế kỷ IV vẫn duy trì tương đối nguyên vẹn ở góc phía tây của Q. Fatih [ 99 ]. Cột Constantinus dựng năm 330 để ghi lại xây dựng thủ đô La Mã mới vẫn còn đứng vững cách trường đua không xa [ 99 ] .Kiến trúc Byzantine sơ kỳ tuân theo hình mẫu La Mã về vòm cuốn, nhưng nâng cấp cải tiến yếu tố này như ở Nhà thờ Thánh Sergius và Bacchus. Nhà thờ Byzantine cổ nhất còn tồn tại-mặc dù đã hoang phế-là Tu viện Stoudios xây vào năm 454 [ 100 ]. Sau khi chiếm lại được Constantinopolis vào năm 1261, người Byzantine lan rộng ra hai trong số những nhà thời thánh quan trọng nhất còn sống sót, Nhà thờ Chora và Nhà thờ Pammakaristos. Tuy nhiên, đỉnh điểm của thẩm mỹ và nghệ thuật kiến trúc Byzantine, và một trong những khu công trình có tính hình tượng cho Istanbul, là Hagia Sophia. Với một mái vòm đường kính 31 m, nó là nhà thời thánh Kitô giáo lớn nhất quốc tế trong hơn 1000 năm, trước khi trở thành một thánh đường Hồi giáo, và lúc bấy giờ là một kho lưu trữ bảo tàng [ 40 ] .

Trong số các ví dụ về kiến trúc Ottoman lâu đời nhất ở Istanbul còn tồn tại là các pháo đài Anadoluhisarı và Rumelihisarı, đã hỗ trợ quân Ottoman trong cuộc công chiếm thành phố[101]. Trong hơn bốn thế kỉ sau đó, người Ottoman đã đóng một dấu ấn còn mãi lên đường chân trời ở Istanbul, xây dựng các thánh đường cao ngất và các cung điện lộng lẫy. Cung điện lớn nhất, Tokapı, kết hợp nhiều phong cách kiến trúc đa dạng, từ Baroque trong hậu cung hoàng gia tới Thư viện Enderûn theo phong cách Tân cổ điển[102]. Các vương cung thánh đường bao gồmThánh đường Hồi giáo Sultan Ahmed (Thánh đường Xanh), Thánh đường Süleymaniye và Thánh đường Yeni, tất cả chúng đều được xây trong thời hoàng kim của Đế chế Ottoman, vào các thế kỷ XVI và XVII. Trong các thế kỉ tiếp theo, và đặc biệt sau các cuộc cải cách Tanzimat, kiến trúc Ottoman nhường chỗ cho phong cách châu Âu[103]. Khu vực xung quanh Đại lộ İstiklal lấp đầy với các công trình theo phong cách Tân cổ điển, Phục hưng và Art Nouveau, những thứ còn tiếp tục ảnh hưởng tới các công trình ở Beyoğlu-bao gồm các nhà thờ, cửa hiệu, rạp hát-và các tòa nhà chính quyền như Cung điện Dolmabahçe[104].

Các Q. của Istanbul lê dài rất xa TT thành phố, dọc theo hàng loạt eo Bosphorus ( trong map Biển Đen ở phía bắc và Biển Marmara ở phía nam ) .

Từ năm 2012, Istanbul là một trong 30 thành phố ở Thổ Nhĩ Kỳ được hưởng quy chế Thành phố tự trị (büyükşehir belediyeleri), có 2 hệ thống chính quyền song song:

• Nghị viện tỉnh (Vilayet), đứng đầu bởi một Thống đốc (Vali) do chính quyền trung ương bổ nhiệm.
• Hội đồng thành phố (Meclisi), đứng đầu bởi một Thị trưởng (Belediye Başkanı) do dân chúng bầu cử.

Nguồn gốc cấu trúc hành chính hiện tại của thành phố có thể lần ngược lên thời kỳ cải cách Tanzimat trong thế kỷ XIX, còn trước đó các quan tòa Hồi giáo (gadi) và các thầy tu (imam) điều hành thành phố dưới sự bảo trợ của Tể tướng (Sadrazam hay Grand Vizier). Theo mô hình của các thành phố Pháp, hệ thống tôn giáo này đã được thay thế bởi thị trưởng và một hội đồng thành phố gồm đại diện các nhóm xưng tội (millet) trên khắp Istanbul. Beyoğlu là khu vực đầu tiên của thành phố có người lãnh đạo và hội đồng riêng của mình với các thành viên là các cư dân định cư lâu ở đó. Các luật được ban hành sau Hiến pháp Ottoman 1876 nhằm mở rộng cách tổ chức này trên toàn thành phố, bắt chước cơ cấu chính quyền các quận của Paris, nhưng chúng không được thực hiện hoàn chỉnh cho đến năm 1908, khi Istanbul được tuyên bố là một tỉnh có 9 quận trực thuộc[105][106]. Hệ thống này tiếp tục phát triển sau khi nền Cộng hòa được thành lập, khi tỉnh này đổi thành một belediye (Khu tự trị), nhưng cơ cấu này bị giải thể năm 1957[65][107].

Các khu định cư nhỏ lân cận các trung tâm đông dân cư chính ở Thổ Nhĩ Kỳ, bao gồm Istanbul, đã sáp nhập vào các thành phố lớn vào đầu thập niên 1980, hình thành lên các khu tự trị đô thị (büyük şehir)[108][109]. Năm 1984, İstanbul cùng với Ankara và İzmir trở thành những thành phố tự trị đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ. Từ năm 2004, Istanbul là một trong 2 thành phố ở Thổ Nhĩ Kỳ (cùng với İzmit) có ranh giới có địa phận trùng với tỉnh trực thuộc[110]. Theo đó, thành phố là thủ phủ của tỉnh Istanbul, do Khu tự trị Đô thị Istanbul (tiếng Pháp:Municipalité Métropolitain d’Istanbul-MMI) quản lý với tổng số 39 quận[c].

Thể chế ra quyết định hành động chính của Khu tự trị đô thị Istanbul là Hội đồng Thành phố với những thành viên chọn từ những hội đồng cấp Q.. Hội đồng Thành phố chịu nghĩa vụ và trách nhiệm cho những yếu tố toàn thành phố, gồm có cả việc quản trị ngân sách, duy trì hạ tầng dân sự và coi sóc những viện kho lưu trữ bảo tàng và những TT văn hóa truyền thống lớn [ 111 ]. Kể từ khi chính quyền sở tại hoạt động giải trí theo chính sách ” thị trưởng quyền lực tối cao, hội đồng yếu “, chỉ huy của hội đồng-tức thị trưởng thành phố-có quyền đưa ra những quyết định hành động nhanh gọn, thường dẫn đến thiếu sự minh bạch [ 112 ]. Ủy ban Chấp hành Thành phố là cơ quan tư vấn cho Hội đồng Thành phố, nhưng cũng có không ít quyền hạn ra quyết định hành động của riêng mình [ 113 ]. Tất cả những đại diện thay mặt trong Uỷ ban đều do thị trưởng thành phố và Hội đồng chỉ định, và chính thị trưởng hoặc một ai do người này lựa chọn là người đứng đầu ủy ban [ 113 ] [ 114 ] .
Tòa Thị chính Khu tự trị đô thị Istanbul, xây vào năm 1953, nằm ở Q. Fatih .Trong khi đó, những hội đồng quận chịu nghĩa vụ và trách nhiệm hầu hết về giải quyết và xử lý rác thải và những dự án Bất Động Sản thiết kế xây dựng bên trong địa phận của Q.. Các Q. có ngân sách riêng, mặc dầu thị trưởng thành phố có quyền xét duyệt lại những quyết định hành động cấp Q.. Một phần năm thành viên của những hội đồng quận, gồm có quận trưởng, cũng đại diện thay mặt cho Q. của họ trong Hội đồng Thành phố [ 111 ]. Tất cả những thành viên của hội đồng quận và Hội đồng Thành phố, gồm có thị trưởng thành phố được bầu theo nhiệm kì 5 năm [ 115 ] .Với Khu tự trị đô thị Istanbul và Tỉnh Istanbul có khoanh vùng phạm vi tài phán tương tự, chính quyền sở tại cấp tỉnh đảm đương ít nghĩa vụ và trách nhiệm. Tương tự như MMI, Chính quyền Tỉnh đặc biệt quan trọng Istanbul có một thống đốc, một thể chế ra quyết định hành động được bầu cử dân chủ-Nghị viện Tỉnh-và một Ủy ban Chấp hành theo chỉ định. Phỏng theo cơ cấu tổ chức ủy ban chấp hành cấp thành phố, Ủy ban Chấp hành Tỉnh có một tổng thư ký và những chỉ huy của sở làm cố vấn Nghị viện Tỉnh [ 114 ] [ 116 ]. Chức trách của chính quyền sở tại tỉnh bị hạn chế nhiều, chỉ tập trung chuyên sâu vào việc kiến thiết xây dựng và trùng tu những trường học, khu dân cư, tòa nhà chính quyền sở tại, đường sá, khuyến khích thẩm mỹ và nghệ thuật, văn hóa truyền thống và bảo vệ vạn vật thiên nhiên [ 117 ] .

Các Q. của Istanbul[sửa|sửa mã nguồn]

Bờ châu Âu

Bờ châu Á

Nhân khẩu học[sửa|sửa mã nguồn]

Trong phần đông chiều dài lịch sử dân tộc của mình, Istanbul luôn xếp trong nhóm những thành phố lớn nhất trên quốc tế. Đến năm 500, Constantinopolis có khoảng chừng 400.000 đến 500.000 dân, nhích lên vượt qua Roma để trở thành thành phố lớn nhất quốc tế [ 119 ]. Constantinopolis cùng những thành phố lịch sử dân tộc lớn khác như Baghdad và Trường An thay nhau giành vị trí thành phố đông dân nhất quốc tế cho đến thế kỷ XIII. Dù không khi nào lấy lại vị trí số một quốc tế nhưng Istanbul vẫn là thành phố lớn nhất châu Âu ít lâu sau sự sụp đổ của Constantinopolis cho đến đầu thế kỷ XIX khi thành phố bị Luân Đôn qua mặt [ 120 ]. Ngày nay thành phố này vẫn là một trong những vùng quần cư đô thị đông đúc nhất châu Âu cùng với Moskva [ d ] .Viện Thống kê Thổ Nhĩ ước tính rằng đân số Istanbul là 13.483.052 người vào 31 tháng 12 năm 2011, khiến cho Istanbul là thành phố lớn nhất Thổ Nhĩ Kỳ, chiếm 18 Phần Trăm dân số vương quốc [ 2 ]. Istanbul nằm trong số năm thành phố đông dân nhất quốc tế – tuy nhiên với tư cách một vùng đô thị thì Istanbul chỉ xếp thứ 18 quốc tế [ 6 ] [ 122 ]. Tốc độ ngày càng tăng dân số hàng năm của thành phố là 3,45 Tỷ Lệ, cao nhất trong số những 78 đô thị lớn nhất trong khối OECD. Tỷ lệ tăng trưởng dân số cao phản ảnh khuynh hướng đô thị hóa trên toàn vương quốc, với hai đô thị xếp thứ hạng kế sau Istanbul là İzmir và Ankara đều thuộc Thổ nhĩ Kỳ [ 14 ] .

Istanbul đã trải qua sự tăng trưởng đặc biệt nhanh chóng trong nửa sau thế kỷ XX, với dân số tăng gấp mười lần trong giai đoạn 1950-2000[10]. Sự gia tăng dân số này một phần đến từ sự mở rộng địa phận thành phố – đặc biệt giữa các năm 1980 và 1985, khi dân số Istanbul tăng gần gấp đôi[65]. Sự tăng trưởng đáng chú ý chủ yếu là do dân di cư từ miền châu Á của đất nước tới để tìm việc làm và cải thiện điều kiện sống. Số cư dân có nguồn gốc từ bảy tỉnh phía bắc và phía đông lớn hơn dân số hiện có của chính các tỉnh đó; đáng chú ý, Sivas và Kastamonu mỗi tỉnh là xuất xứ của hơn một nửa triệu dân của Istanbul[11]. So với đó số cư dân có nguồn gốc nước ngoài ở Istanbul khá ít, chỉ khoảng 42 228 người vào năm 2007[123]. Chỉ khoảng 28 phần trăm cư dân thành phố là người gốc Istanbul[124]. Mật độ dân số của thành phố là 2523 người/km², vượt xa con số trung bình của Thổ Nhĩ Kỳ là 2523 người/km²[125]. Các khu vực đông đúc nhất có xu hướng nằm ở phía tây bắc, tây và tây nam của thành phố ở phía châu Âu; quận đông nhất ở bờ châu Á là Üsküdar[11].

Các nhóm tôn giáo và dân tộc bản địa[sửa|sửa mã nguồn]

Trong hầu hết lịch sử dân tộc của thành phố này và cả thời nay, Istanbul là một thành phố quốc tế, nhưng thành phố này đã trở nên giống hệt hơn kể từ cuối thời Đế quốc Ottoman. Tuy nhiên, phần đông những nhóm thiểu số tôn giáo và dân tộc bản địa của Thổ Nhĩ Kỳ vẫn tập trung chuyên sâu ở Istanbul. Tuyệt đại đa số dân cư khắp Thổ Nhĩ Kỳ, và Istanbul nói riêng, tự xem mình là người Hồi giáo, đơn cử hơn là nhánh Hồi giáo Sunni. Hầu hết người Sunni tuân theo phe phái tư tưởng Hanafi, mặc dầu khoảng chừng 10 % người Sunni theo phe phái Shafi’i. Giáo phái Hồi giáo lớn nhất ngoài Sunni ở Thổ Nhĩ Kỳ là Alevi, chiếm 4,5 triệu dân, một phần ba trong số đó sống ở Istanbul [ 124 ]. Các trào lưu thần bí, như Sufi giáo, chính thức bị cấm sau khi nền Cộng hòa xây dựng, nhưng vẫn lôi cuốn một lượng lớn Fan Hâm mộ [ 126 ] .
Địa vị Thượng phụ Constantinopolis được chỉ định là Đại Thượng phụ giáo hội toàn quốc tế từ thế kỷ VI, và cho tới nay vẫn được thừa nhận thoáng đãng là lãnh tụ niềm tin của 300 triệu người Chính thống giáo Đông phương trên toàn quốc tế [ 128 ]. Kể từ năm 1601, Tòa Thượng phụ đặt tại Nhà thờ St. George ở Istanbul [ 129 ]. Vào thế kỷ XIX, những người Cơ đốc giáo ở Istanbul phần đông hoặc thuộc Chính thống giáo Hy Lạp hoặc thuộc Giáo hội Tông truyền Armenia [ 130 ]. Do một số ít sự kiện trong thế kỷ XX – gồm có cuộc hoán đổi dân cư giữa Hy Lạp năm 1923 theo thỏa thuận hợp tác của hai cơ quan chính phủ, một sắc thuế đánh vào người giàu năm 1942 và cuộc bạo loạn Istanbul năm 1955 – dân cư người Hy Lạp, vốn tập trung chuyên sâu ở Fener và Samatya, đã giảm rõ ràng. Vào đầu thế kỷ XXI, số người Hy Lạp ở Istanbul chỉ khoảng chừng 3 nghìn ( giảm từ 130 nghìn năm 1923 ) [ 131 ] [ 132 ]. Dân Armenia cũng tận mắt chứng kiến một sự suy giảm, một phần do cuộc diệt chủng người Armenia trong Thế chiến I, nhưng đã từ từ hồi sinh do sự di cư gần đây từ Armenia sang ; thời nay, có khoảng chừng từ 5 tới 7 vạn người Armenia ở Istanbul, giảm từ 164 nghìn người năm 1913 [ 133 ] .Nhóm dân tộc thiểu số lớn nhất ở Istanbul là hội đồng người Kurd, có nguồn gốc từ miền đông và đông nam Thổ Nhĩ Kỳ. Mặc dù sự hiện hữu của người Kurd ở thành phố hoàn toàn có thể lần ngược về thời kỳ đầu của Đế quốc Ottoman [ 134 ], dòng người Kurd đổ vào thành phố tăng lên kể từ cuối những năm 1970, khi tranh chấp Thổ-Kurd bùng phát và Đảng Công nhân Kurdistan Open [ 135 ]. Istanbul là nơi cư trú của từ hai tới bốn triệu dân cư người Kurd, nhiều hơn bất kỳ thành phố nào trên quốc tế [ 136 ] [ 137 ]. Vùng lân cận thành phố Balat từng là nơi một hội đồng người Do Thái Sephardi khá lớn, mở màn hình thành trong thời kì Tòa án dị giáo Tây Ban Nha ( cuối thế kỷ XV tới đầu thế kỷ XIX ) [ 138 ]. Người Do Thái những nhánh Romaniote và Ashkenazi cư ngụ ở Istanbul còn trước cả người Sephardi, nhưng tỉ lệ của họ đã suy giảm ; thời nay, chỉ một phần người Do Thái ở Istanbul thuộc dòng Ashkenazi [ 139 ] [ 140 ]. Chủ yếu do việc di cư về Israel khi vương quốc này xây dựng, số dân Do Thái trên toàn nước giảm từ 100 nghìn năm 1950 xuống còn 18 nghìn năm 2005, đa phần họ sống ở Istanbul và Izmir [ 141 ]. Người Levantines, tức những người Công giáo La Mã theo nghi thức Latinh sinh sống ở Galata trong thời đại Ottoman, đóng một vai trò độc lạ trong việc định hình văn hóa truyền thống và kiến trúc Istanbul trong những thế kỷ XIX và XX ; dân số của họ có suy giảm, nhưng vẫn còn 1 số ít ít ở thành phố [ 142 ] .
Quận kinh doanh Levent là nơi có những tòa nhà cao nhất Istanbul .Với tổng sản phẩm trong nước 301 tỷ đô la Mỹ năm 2011, Istanbul xếp thứ 29 trong những đô thị có GDP lớn nhất trên quốc tế [ 143 ]. Thành phố chiếm khoảng chừng 27 % GDP của Thổ Nhĩ Kỳ, sử dụng khoảng chừng 20 % lực lượng lao động công nghiệp của quốc gia [ 14 ] [ 144 ]. GDP trung bình đầu người và hiệu suất lao động của nó cao hơn mức trung bình của vương quốc lần lượt là 70 và 50 %, một phần nhờ sự tập trung chuyên sâu vào những hoạt động giải trí có giá trị ngày càng tăng cao. Với dân số đông và sự góp phần đáng kể vào kinh tế tài chính Thổ Nhĩ Kỳ, Istanbul chiếm tới hai phần năm thu nhập thuế của nước này [ 14 ]. Trong số đó có tiền thuế của 30 triệu phú đóng ở Istanbul, xếp thứ 5 trong số những thành phố nhiều triệu phú nhất quốc tế [ 145 ] .Tương xứng với quy mô thành phố, Istanbul có một nền kinh tế tài chính công nghiệp phong phú, sản xuất những loại sản phẩm & hàng hóa như dầu ô liu, thuốc lá, phương tiện đi lại giao thông vận tải và đồ điện tử [ 144 ]. Dù tập trung chuyên sâu vào những ngày giá trị ngày càng tăng cao, nghành nghề dịch vụ sản xuất giá trị ngày càng tăng thấp cũng đóng vai trò quan trọng, chỉ chiếm 26 % GDP nhưng tới bốn phần năm tổng giá trị xuất khẩu của thành phố [ 14 ]. Năm 2005, những công ty đóng ở Istanbul tạo ra giá trị xuất khẩu 41,4 tỷ đô la và nhập khẩu là 69,9 tỉ ; những số lượng này tương tự với 57 và 60 Xác Suất tổng giá trị xuất / nhập khẩu tương tương ứng của vương quốc [ 146 ] .Istanbul là nơi có kinh doanh thị trường chứng khoán duy nhất của Thổ Nhĩ Kỳ, Sàn thanh toán giao dịch Chứng khoán Istanbul. Mặc dù nó vốn được xây dựng từ khá sớm, vào năm 1866 với tên Sàn Giao dịch Chứng khoán Ottoman, tầm quan trọng của nó bị suy giảm từ cuộc Đại Khủng hoảng những năm 1930. Nó chỉ mở màn Phục hồi từ đầu năm 1986, sau một chuỗi những chương trình tự do hóa kinh tế tài chính của cơ quan chính phủ [ 147 ]. Trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, Bankalar Caddesi ( Phố Ngân hàng ) ở Galata từng là TT kinh tế tài chính của Đế quốc Ottoman là nơi Sàn Giao dịch Chứng khoán Ottoman từng đặt [ 148 ]. Khu phố này vẫn là khu vực kinh tế tài chính chính của Istanbul cho tới những năm 1990, khi hầu hết những ngân hàng nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ mở màn chuyển trụ sở tới những Q. kinh doanh văn minh ở TT là Levent và Maslak. Năm 1995, Sàn Giao dịch Chứng khoán Istanbul chuyển cơ sở tới địa chỉ thời nay ở phố İstinye thuộc Q. Sarıyer [ 149 ]. Năm 2012, trên cơ sở sáp nhập với Sàn thanh toán giao dịch Vàng Istanbul và Sàn thanh toán giao dịch thứ cấp Thổ Nhĩ Kỳ, Borsa Istanbul được xây dựng. [ 150 ]Là tuyến đường biển duy nhất giữa Biển Đen giàu dầu mỏ và Địa Trung Hải, Bosphorus là một trong những hải lộ đông đúc nhất trên quốc tế ; hơn 200 triệu tấn dấu đi qua eo biển này mỗi năm, và giao thông vận tải trên Bosphorus gấp ba lần so với Kênh đào Suez [ 151 ]. Do đó, người ta đã đưa ra những đề xuất kiến nghị xây thêm một kênh đào, gọi là Kênh đào Istanbul, song song với eo biển, trên bờ châu Âu của thành phố [ 152 ]. Istanbul có ba cảng tàu chính-Cảng Haydarpaşa, Cảng Ambarlı, và Cảng Zeytinburnu-cùng một số ít cảng nhỏ hơn và những bến tàu chở dầu dọc eo Bosphorus và Biển Marmara [ 153 ] [ 154 ]. Haydarpaşa, nằm ở đầu đông nam của Bosphorus, là cảng lớn nhất của Istanbul cho tới đầu những năm 2000. Luồng giao thông vận tải di dời sang cảng Ambarlı đã làm cho Haydarpaşa hoạt động giải trí dưới sức chứa và hiện có những kế hoạch chấm hết hoạt động giải trí [ 155 ]. Cho đến năm 2007, Ambarlı, ở góc phía tây của TT nội thị, đã có sức chứa hàng năm lên tới 1,5 triệu TEU ( đơn vị chức năng thể tích hàng hải, bằng kích cỡ container tiêu chuẩn ) so với 354 nghìn TEU của Haydarpaşa, khiến cho nó trở thành cảng lớn thứ tư ở miền Địa Trung Hải [ 156 ] [ 157 ]. Cảng Zeytinburnu có lợi thế gần đường xe hơi và Sân bay quốc tế Atatürk [ 158 ] cũng như nằm trong những kế hoạch dài hạn của thành phố nhằm mục đích liên kết tốt hơn giữa tổng thể những bến cảng và mạng lưới đường tàu [ 159 ] .Istanbul là một điểm đến du lịch ngày càng thông dụng hơn ; năm 2000 chỉ có khoảng chừng 2,4 triệu người quốc tế đến thành phố thì năm năm ngoái số lượng này là 12,5 triệu người, đưa nó lên vị trí thứ 5 trong số những thành phố được viếng thăm nhiều nhất quốc tế [ 12 ] [ 160 ]. Istanbul là cổng giao lưu quốc tế lớn thứ hai của Thổ Nhĩ Kỳ, sau Antalya, chiếm một phần tư hành khách quốc tế tới quốc gia này. Ngành công nghiệp du lịch tập trung chuyên sâu hầu hết ở bờ châu Âu, nơi có 90 % khách sạn của Istanbul. Các khách sạn hạng trung và tầm trung có xu thế tập trung chuyên sâu ở khu Sarayburnu, trong khi những khách sạn hạng sang hầu hết đóng ở những TT vui chơi và kinh tế tài chính ở phía bắc Sừng Vàng. Bảy mươi kho lưu trữ bảo tàng của Istanbul, được thăm nhiều nhất là Bảo tàng Cung điện Topkapı và Hagia Sophia, đem lại khoảng chừng 30 triệu đô la thu nhập mỗi năm. Dự án quản trị môi trường tự nhiên của thành phố cũng ghi nhận rằng có 17 hoàng cung, 64 thánh đường Hồi giáo, và 49 nhà thời thánh có giá trị lịch sử dân tộc ở Istanbul [ 161 ] .
Istanbul nổi tiếng là một TT văn hóa truyền thống truyền kiếp, nhưng khung cảnh văn hóa truyền thống đã ngưng trệ sau khi Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ di dời trọng tâm về Ankara [ 162 ]. nhà nước dân tộc bản địa mới gần đây đã lập những chương trình Giao hàng cho việc khuynh hướng người Thổ tới âm nhạc truyền thống lịch sử, đặc biệt quan trọng là những thể loại âm nhạc bắt nguồn ở châu Âu, nhưng những viện âm nhạc và những chuyến thăm của những nghệ sĩ cổ xưa quốc tế vẫn đa phần tập trung chuyên sâu ở TP. hà Nội mới [ 163 ]. Trong khi phần lớn rực rỡ văn hóa truyền thống Thổ Nhĩ Kỳ có nguồn gốc ở Istanbul, cho đến tận những năm 1980 và 1990 Istanbul mới tái nổi lên ở tầm quốc tế như một thành phố mà giá trị văn hóa truyền thống không chỉ dựa trên quá khứ vinh quang [ 164 ] .
Cho tới cuối thế kỷ XIX, Istanbul đã là một TT thẩm mỹ và nghệ thuật khu vực, với những nghệ sĩ Thổ, châu Âu và Trung Đông tụ họp tới đây. Bất chấp những nỗ lực đưa Ankara thành TT văn hóa truyền thống của Thổ Nhĩ Kỳ, ngoài việc có học viện chuyên nghành nghệ thuật và thẩm mỹ chính của vương quốc cho tới những năm 1970 [ 166 ], khi những ĐH và tạp chí nghệ thuật và thẩm mỹ mới được lập ở Istanbul những năm 1980, nhiều nghệ sĩ vốn ở Ankara cũng chuyển tới đây [ 167 ]. Beyoğlu đã trở thành TT nghệ thuật và thẩm mỹ của thành phố, với những nghệ sĩ trẻ lẫn những nghệ sĩ già từng sống ở quốc tế tìm một chỗ đứng chân ở đây. Các kho lưu trữ bảo tàng thẩm mỹ và nghệ thuật tân tiến, gồm có Bảo tàng Istanbul Hiện đại, Bảo tàng Pera, Bảo tàng Sakıp Sabancı và SantralIstanbul, Open những năm 2000 để bổ trợ cho những khoảng trống tọa lạc và nhà đấu giá từng góp phần cho tính cách toàn thế giới của thành phố này [ 168 ]. Tuy nhiên, những kho lưu trữ bảo tàng này chưa thể lôi cuốn được số lượng khách lớn như những kho lưu trữ bảo tàng truyền kiếp hơn ở miền bán đảo lịch sử vẻ vang, trong đó có Bảo tàng Khảo cổ học Istanbul – kho lưu trữ bảo tàng đã mở ra kỉ nguyên kho lưu trữ bảo tàng văn minh Thổ Nhĩ Kỳ, và Bảo tàng Nghệ thuật Thổ Nhĩ Kỳ và Hồi giáo [ 161 ] [ 165 ] .

Bộ phim đầu tiên được chiếu ở Thổ Nhĩ Kỳ là ở Cung điện Yıldız vào năm 1896, chỉ một năm sau khi kỹ thuật điện ảnh trình diễn được trình diễn lần đầu tiên ở Paris[169]. Các rạp chiếu phim sau đó nở rộ ở Beyoğlu, với mật độ tập trung nhất ở tuyến phố mà nay là Đại lộ İstiklal[170]. Istanbul cũng là trái tim của ngành công nghiệp điện ảnh non trẻ của Thổ Nhĩ Kỳ, mặc dù phim Thổ Nhĩ Kỳ không phát triển ổn định cho tới những năm 1950[171]. Từ đó tới nay, Istanbul là nơi có nhiều phim trường cho các phim chính kịch và phim hài Thổ Nhĩ Kỳ nhất[172]. Trong khi công nghiệp phim ảnh của Thổ Nhĩ Kỳ đã trỗi dậy trong nửa sau thế kỷ XX, phải đến các phim Uzak (2002) và Cha tôi và Con trai tôi (2005), đều quay ở Istanbul, phim của quốc gia này mới bắt đầu có những thành công quan trọng ở tầm quốc tế[173]. Istanbul và bầu trời tuyệt đẹp của nó cũng là bối cảnh cho một số bộ phim nước ngoài, trong đó có Topkapi (1964), Thế giới là không đủ (1999) và Điệp vụ Istaanbul (2008)[174].

Gắn với sự trỗi dậy văn hóa trên là việc thành lập Festival Istanbul, bắt đầu trình diễn nền nghệ thuật phong phú của Thổ Nhĩ Kỳ và thế giới kể từ 1973. Từ lễ hội lớn này đã xuất hiện Liên hoan phim Quốc tế Istanbul và Đại nhạc hội Jazz Quốc tế Istanbul vào đầu những năm 1980. Ngày nay chỉ tập trung vào âm nhạc và khiêu vũ, Festival Istanbul nay được biết dưới tên Festival Âm nhạc Quốc tế Istanbul từ 1994[175]. Trong số các lễ hội xuất hiện sau Festival Istanbul, đáng chú ý nhất là Lễ hội hai năm Istanbul (Istanbul Biennial) tổ chức hai năm một lần từ 1987. Trong khi những lần tổ chức đầu tiên nhắm vào việc trình diễn nghệ thuật trực quan Thổ Nhĩ Kỳ, về sau nó đón chào nhiều nghệ sĩ quốc tế và trở thành một lễ hội hai năm một lần nổi tiếng nhất trên thế giới, cùng với Lễ hội hai năm Venice và Lễ hội nghệ thuật hai năm São Paulo[176].

Hoạt động vui chơi[sửa|sửa mã nguồn]

Chợ Lớn Istanbul là một trong những chợ có mái che lớn nhất quốc tế .Istanbul có rất nhiều TT shopping, từ truyền kiếp tới văn minh. Chợ Lớn ( Kapali Carsi ), hoạt động giải trí từ năm 1461, là một trong những chợ có mái che cổ xưa và lớn nhất quốc tế [ 177 ] [ 178 ]. Chợ Mahmutpasha là một chợ ngoài trời nằm giữa Chợ Lớn và Chợ Gia vị, là một trong những chợ gia vị chính của Istanbul từ những năm 1660. Khu phố kinh doanh Ataköy khởi đầu cho một loạt những thành phố kinh doanh tân tiến ở Thổ Nhĩ Kỳ khi nó Open vào năm 1987 [ 179 ]. Kể từ đó, những thành phố kinh doanh trở thành những TT shopping chính bên ngoài vùng bán đảo lịch sử dân tộc. Akmerkez đã nhận thương hiệu thành phố kinh doanh ” tốt nhất châu Âu ” và ” tốt nhất quốc tế ” bởi Hội đồng Trung tâm Mua sắm quốc tế những năm 1995 và 1996 ; Istanbul Cevahir mở năm 2005 xếp vào hàng lớn nhất lục địa ; còn Kanyon giành Trao Giải Phê bình Kiến trúc Đô thị trong khuôn khổ Xây dựng thương mại năm 2006 [ 178 ]. Các phố Abdi İpekçi khu Nişantaşı và Đại lộ Bağdat ở phía Anatolia đã và đang trở thành những khu vực shopping hạng sang [ 180 ] [ 181 ] .
Trang trí đón Năm Mới ở Nişantaşı .Bên cạnh những món ăn Thổ Nhĩ Kỳ truyền thống lịch sử như kebab, Istanbul cũng nổi tiếng với những nhà hàng hải sản truyền kiếp. Nhiều trong số những nhà hàng hải sản hạng sang và nổi tiếng nhất của thành phố nằm hai bên bờ Bosphorus, trong khi lân cận Kumkapı dọc theo Biển Marmara có một thành phố đi bộ với khoảng chừng năm chục shop chuyên về cá [ 182 ]. Đảo Hoàng tử, cách TT thành phố 15 km, cũng nổi tiếng với những cửa hàng hải sản ; chúng cùng với thành tháp mùa hè cổ xưa, những con phố yên tĩnh không có xe cộ khiến cho hòn hòn đảo này trở thành điểm nghỉ mát nổi tiếng của người Istanbul lẫn hành khách quốc tế [ 183 ] .

Các nhà hàng chuyên về món ăn nước ngoài tập trung chủ yếu ở quận Beyoğlu, đặc biệt là ngõ Çiçek Pasajı ở Đại lộ İstiklal với một loạt các nhà rượu (meyhane), tiệm rượu, nhà hàng[184]. Trong khi nhiều quán rượu ở Đại lộ này đã chuyển thành các cửa hàng buôn bán, Phố Nevizade ở gần đó vẫn còn rất nhiều nhà rượu và tiệm rượu nhỏ[185][186]. Các khu phố lân cận İstiklal gần đây đã sửa sang để phục vụ cho đời sống ban đêm ở Beyoğlu, với những tuyến phố buôn bán nay với nhiều tiệm rượu, quán cà phê và nhà hàng chơi nhạc sống[187]. Những tâm điểm khác của đời sống ban đêm của Istanbul bao gồm Nişantaşı,Ortaköy, Bebek, và Kadıköy[188].

Istanbul có 1 số ít câu lạc bộ thể thao thuộc vào hàng truyền kiếp nhất của Thổ Nhĩ Kỳ. Một trong số đó là Beşiktaş J.K., câu lạc bộ tiên phong của Thổ Nhĩ Kỳ, xây dựng năm 1903 và từng có thời là câu lạc bộ duy nhất nên nó nhiều lúc từng tranh tài với tư cách đội tuyển vương quốc [ 90 ]. Trong khi đội bóng của nó đã có những thời kì thống trị giải vương quốc, những đội Galatasaray S.K. và Fenerbahçe S.K. biểu lộ tốt hơn khi tranh tài quốc tế và ngang ngửa nhau trong việc giành nhiều chức vô địch giải chuyên nghiệp Süper Lig nhất [ 189 ] [ 190 ]. Galatasaray và Fenerbahçe là hai đội kình địch với nhau từ lâu, Galatasary nằm ở bờ châu Âu trong khi Fenerbahçe ở bờ châu Á của thành phố [ 189 ]. Istanbul có bốn đội bóng rổ – Anadolu Efes S.K., Beşiktaş, Fenerbahçe Ülker và Galatasaray Medical Park chơi ở giải ngoại hạng Vô địch Bóng rổ Thổ Nhĩ Kỳ [ 191 ] .Nhiều cơ sở thể thao của Istanbul được thiết kế xây dựng hoặc tăng cấp từ năm 2000 trong nỗ lực của thành phố tranh chức đăng cai những kỳ Thế vận hội Mùa hè. Sân hoạt động Olympic Atatürk, sân vận động đa năng lớn nhất Thổ Nhĩ Kỳ hoàn thành xong vào năm 2002 như một nơi tổ chức triển khai số 1 của Thương Hội Các Liên đoàn Điền kinh Quốc tế ( IAAF ) cho những sự kiện điền kinh [ 192 ]. Sân vận động này cũng là nơi diễn ra trận Chung kết UEFA Champion League 2005 và hiện là sân nhà của đội bóng İstanbul Büyükşehir Belediyespor. Sân hoạt động Şükrü Saracoğlu, sân nhà của đội Fenerbahçe, tổ chức triển khai trận chung kết Cúp UEFA 2009 ba năm sau khi khánh thành, và Cung thể thao Türk Telekom mở năm 2011 thay cho Sân hoạt động Ali Sami Yen làm sân nhà cho đội Galatasary [ 193 ] [ 194 ]. Cả ba sân này đều là những sân 4 sao hạng sang ( từng là 5 sao ) theo tiêu chuẩn UEFA [ f ] .
Sân vận động mái vòm Sinan Erdem, là một trong số những cung thể thao trong nhà lớn nhất châu Âu, từng đăng cai giải Cúp Bóng rổ FIBA Thế giới 2010, và Giải Vô địch Điền kinh Thế giới IAAF 2012 và vòng tứ kết Giải Vô địch Bóng rổ châu Âu 2011 – 2012. Trước khi sân này triển khai xong, Cung thể thao Abdi İpekçi là cung thể thao trong nhà chính của Istanbul, nơi tổ chức triển khai vòng chung kết Vô địch Bóng rổ châu Âu 2001 [ 198 ]. Bên cạnh đó, nhiều cung thể thao, nhà tranh tài khác đã được kiến thiết xây dựng kể từ năm 2000, mới nhất là Cung thể thao Ülker với sức chứa 13,800 người, Open năm 2012 [ 199 ]. Bất chấp việc kiến thiết xây dựng nở rộ, năm lần tranh quyền đăng cai Thế vận hội Mùa hè liên tục – 2000, 2004, 2008, 2012, 2020 cũng như Giải vô địch bóng đá châu Âu 2012 và năm nay đều bất thành [ 200 ] .Đường đua Istanbul là một chặng trong lộ trình giải Vô địch Đua xe du lịch Thế giới và giải European Le Mans Series vào năm 2005 và 2006, nhưng từ đó tới nay chưa có thêm cuộc đua quốc tế nào qua đường đua này [ 201 ] [ 202 ]. Vào thời kỳ Open, Đường đua Istanbul cũng từng đăng cai giải Grand Prix Thổ Nhĩ Kỳ thường niên những năm 2005 – 2011 ; tương lai của đường đua này không rõ ràng do những vấn đề tài chính [ 203 ]. Câu lạc bộ Đua thuyền Istanbul, xây dựng năm 1952, tổ chức triển khai 1 số ít cuộc đua, triển lãm và những sự kiện ở trong và xung quanh Istanbul mỗi năm [ 204 ] [ 205 ]. Câu lạc bộ Đua thuyền ngoài khơi Thổ Nhĩ Kỳ cũng tổ chức triển khai 1 số ít cuộc đua lớn, trong đó uy tín nhất là cuộc đua tranh Cúp Hải quân [ 206 ]. Istanbul đôi lúc cũng là điểm dừng của Giải Vô địch Thuyền máy F1 Thế giới, tuy rằng lần ở đầu cuối giải này Open ở Bosphorus là vào năm 2000 [ 207 ] .
Hürriyet là một trong những tờ báo bán chạy nhất Thổ Nhĩ Kỳ.Thành lập năm 1948, là một trong những tờ báo cháy khách nhất Thổ Nhĩ Kỳ .

Dù hầu hết những đài phát thanh và truyền hình thuộc nhà nước đóng ở Ankara, Istanbul mới là trung tâm truyền thông chính của Thổ Nhĩ Kỳ. Nền công nghiệp này đã bắt nguồn từ cố đô của Đế chế Ottoman, nơi tờ báo Thổ dầu tiên Takvim-i Vekayi (Niên giám Công vụ) được xuất bản vào năm 1831. Khu phố Cağaloğlu lân cận đường Bâb-ı Âli-nơi tờ báo này được in-đã nhanh chóng trở thành trung tâm báo chí Thổ Nhĩ Kỳ, cùng với Beyoğlu ở phía bên kia Sừng Vàng[208].

Ngày nay, Istanbul có rất nhiều báo, tạp chí định kỳ khác nhau. Hầu hết các báo toàn quốc đóng ở Istanbul, cùng với các ấn bản song song ở Ankara và İzmir[209]. Tờ Zaman, mặc dù mới chỉ thành lập năm 1986, là tờ báo bán chạy nhất quốc gia, với lượng bán được hàng tuần lên tới hơn một triệu. Các tờ báo còn lại trong tốp năm báo bán chạy ở Thổ Nhĩ Kỳ-Posta, Hürriyet, Sabah và Habertürk-cũng đều ở Istanbul với doanh số 200 nghìn bản mỗi báo. Bản tiếng Anh của tờ Hürriyet (Hürriyet Daily News) xuất hiện vào năm 1961 từng là tờ báo tiếng Anh bán chạy nhất, nhưng đã bị ấn bản của Zaman khai trương năm 2007 là Today’s Zaman vượt mặt. Ngoài ra ở cũng có một số tạp chí đại chúng khác nhỏ hơn nhưMilliyet và Cumhuriyet[209][210].

Trụ sở chương trình phát thanh Istanbul của TRT .

Đài vô tuyến ở Istanbul bắt đầu từ năm 1927, khi chương trình vô tuyến đầu tiên ở Thổ Nhĩ Kỳ phát ra từ Bưu điện Trung tâm ở Eminönü. Quyền kiểm soát trạm phát này, cũng như các đài phát thanh thành lập vào những thập niên sau đó, về sau rơi vào tay Tập đoàn Phát thanh Truyền hình Thổ Nhĩ Kỳ (Turkish Radio and Television Corporation-TRT), tổ chức nắm giữ độc quyền phát sóng các kênh truyền hình và truyền thanh những năm 1964 và 1990[211]. Hiện nay, TRT vận hành bốn đài phát thanh quốc gia; những đài này có những máy phát vô tuyến khắp cả nước bao phủ nơi cư trú của 90% dân số, nhưng chỉ đài Radio 2 là đóng ở Istanbul. Đài này cung cấp nội dung phong phú, từ các chương trình giáo dục tới những sự kiện thể thao, và là đài phát thanh phổ biến nhất ở Thổ Nhĩ Kỳ[211]. Các kênh phát thanh ở Thổ Nhĩ Kỳ thường phát tiếng Thổ Nhĩ Kỳ hoặc tiếng Anh, một ngoại lệ hiếm hoi là kênh Açık Radyo phát cả hai thứ tiếng. Một trong số các kênh phát thanh tư nhân đầu tiên Thổ Nhĩ Kỳ, và cũng là kênh chuyên về nhạc nhẹ nước ngoài đầu tiên, là kênh Metro FMcủa Istanbul. Đài Radio 3 thuộc nhà nước, mặc dù đóng ở Ankara, cũng phát nhạc nhẹ tiếng Anh, trong khi chương trình thời sự tiếng Anh được cung cấp trên NTV Radyo[212].

TRT-Children là đài truyền hình duy nhất thuộc TRT nằm ở Istanbul[213]. Tuy vậy, thành phố này lại là nơi đặt trụ sở của một số đài tiếng Thổ cũng như cơ sở của các hãng truyền thông nước ngoài. Star TV ở Istanbul là mạng truyền hình tư nhân đầu tiên ra đời sau khi cơ chế độc quyền của TRT kết thúc; Star TV và Show TV (cũng ở Istanbul) hiện nay vẫn rất nổi tiếng trên toàn quốc, phát sóng các chương trình Thổ Nhĩ Kỳ và Hoa Kỳ[214]. Samanyolu TV, Kanal D, ATV là các đài truyền hình khác ở Istanbul cung cấp tin tức và chương trình truyền hình, trong khi NTV (hợp tác với MSNBC của Hoa Kỳ) và Sky Turk-cả hai đóng ở thành phố-chủ yếu được biết đến với những bản tin tiếng Thổ. BBC cũng có một văn phòng khu vực ở Istanbul, tham gia vào việc phát các bản tin tiếng Thổ của đài, trong khi CNN có kênh tiếng Thổ riêng, CNN Turk ở đây từ năm 1999[215]. Kênh kinh doanh và giải trí CNBC-e ở Istanbul cũng bắt đầu phát sóng vào năm 2000.

Cổng chính của Đại học Istanbul, cơ sở giáo dục truyền kiếp nhất của thành phố .Đại học Istanbul, xây dựng năm 1453, là cơ sở giáo dục Thổ truyền kiếp nhất ở thành phố. Ban đầu vốn là một trường học Hồi giáo, trường đã lập những khoa luật, y, khoa học và thế kỷ XIX và thế tục hóa sau khi nền Cộng hòa xây dựng [ 216 ]. Đại học Kỹ thuật Istanbul, vốn là trường Kỹ thuật Hải quân Hoàng gia sinh ra năm 1773, là ĐH truyền kiếp thứ ba quốc tế trong số những ĐH chuyên về những ngành kỹ thuật [ 217 ] [ 218 ]. Tính cả hai trường trên thì Istanbul có 8 ĐH công lập [ 219 ], trong số những trường còn lại đáng kể là Đại học Mỹ thuật Mimar Sinan – học viện chuyên nghành thẩm mỹ và nghệ thuật chính của Thổ Nhĩ Kỳ cho tới những năm 1970 [ 166 ], Đại học Marmara, cơ sở huấn luyện và đào tạo sau đại học lớn thứ ba quốc gia. Đại học công lập trẻ tuổi nhất ở Istanbul là Đại học Istanbul Medeniyet ( 2010 ), cấp bằng ĐH hai năm với mười một khoa khác nhau [ 220 ] .Trong khi hầu hết những trường ĐH có uy tín ở Istanbul đều dựa vào chính phủ nước nhà, thành phố cũng có 1 số ít những trường tư nổi tiếng. Đại học dân lập văn minh tiên phong ở Istanbul là Cao đẳng Robert, do một nhóm người từ Hoa Kỳ xây dựng năm 1863 ; tuy nhiên từ năm 1971, những thành phần giáo dục ĐH của nó trở thành trường công, tức Đại học Boğaziçi trong khi phần còn lại vẫn giữ tên gọi ” Cao đẳng Robert ” nhưng chỉ đào tạo và giảng dạy ở bậc trung học [ 221 ] [ 222 ]. Về danh nghĩa những ĐH dân lập đã chính thức bị cấm ở Thổ Nhĩ Kỳ trước khi Hiến pháp năm 1982 phát hành, nhưng vào thời gian đó đã có mười lăm ” trường bậc cao ” mà thực ra là những trường ĐH ở Istanbul năm 1970. Sau khi có HIến pháp, trường ĐH dân lập tiên phong được lập là Đại học Koç năm 1992, và một thập kỷ sau đó có thêm 12 trường tư được lập [ 221 ]. Hiện nay, có tối thiểu năm mươi trường dân lập ở thành phố, trong đó đáng chú ý quan tâm là Đại học Thương mại Istanbul và Đại học Kadir Has [ 223 ] .
Năm 2007, có khoảng chừng 4350 trường đại trà phổ thông, khoảng chừng 50% trong số đó là những trường tiểu học ; trung bình mỗi trường có 668 học viên. Những năm gần đây, mạng lưới hệ thống giáo dục Istanbul đã lan rộng ra đáng kể ; từ năm 2000 tới 2007, số lớp học và giáo viên tăng gần gấp đôi và số học viên tăng hơn 60 Xác Suất [ 224 ]. Trung học Galatasaray, xây dựng năm 1481 với tên gốc là Trường Hoàng gia Cung điện Galata, là trung học truyền kiếp nhất ở Istanbul và là cơ sở giáo dục truyền kiếp thứ hai ở thành phố. Nó được thiết kế xây dựng theo chiếu chỉ của Sultan Bayezid II, người tìm cách đem học viên từ những nền tảng mái ấm gia đình khác nhau tới cùng một môi trường tự nhiên nhằm mục đích tăng cường sức mạnh đế chế của ông [ 225 ]. Nó thuộc mạng lưới hệ thống Trung học Anatolia, những trường trung học công lập hạng sang đặt trọng tâm vào giảng dạy bằng ngoại ngữ. Chẳng hạn trường Galatasaray dạy bằng tiếng Pháp, trong khi những trường khác thường dạy tiếng Anh hoặc tiếng Đức bên cạnh tiếng Thổ [ 226 ] [ 227 ]. Thành phố cũng có những trường trung học dành riêng cho người quốc tế như Liceo Italiano xây dựng từ thế kỷ XIX [ 228 ] .Một vài trường trung học Istanbul khác nổi tiếng do phong thái giảng dạy hoặc điều kiện kèm theo tuyển sinh của nó. Trung học quân sự chiến lược Kuleli, nằm ở Çengelköy dọc Bosphorus và Trung học Hải quân Thổ Nhĩ Kỳ, ở Đảo Hoàng tử, là những trường quân sự chiến lược, bên cạnh ba học viện quân sự chiến lược – Học viện Không quân Thổ Nhĩ Kỳ, Học viện Quân sự Thổ Nhĩ Kỳ và Học viện Hải quân Thổ Nhĩ Kỳ. Một trường quan trọng khác ở Istanbul là Trung học Darüşşafaka dạy không lấy phí cho trẻ nhỏ mồ côi trên khắp quốc gia. Darüşşafaka khởi đầu dạy từ lớp 4, giảng bằng tiếng Anh và từ lớp 6 thì thêm một ngoại ngữ thứ hai-tiếng Pháp hoặc Đức [ 229 ]. Các trường trung học điển hình nổi bật khác ở Istanbul hoàn toàn có thể kể đến Kabataş Erkek Lisesi ( xây dựng năm 1908 ) [ 230 ] và Kadıköy Anadolu Lisesi ( xây dựng năm 1955 ) [ 231 ] .

Dịch Vụ Thương Mại công[sửa|sửa mã nguồn]

Hệ thống cấp nước của Istanbul có một lịch sử vẻ vang rất truyền kiếp, với những đường dẫn nước trên cao từ thời La Mã ( như Đường dẫn nước Valens ) chứa nước trong rất nhiều bể chứa lớn của thành [ 232 ]. Dưới thời Suleiman Đại đế, nhà vua ra lệnh thiết kế xây dựng mạng lưới cấp nước Kırkçeşme ; tới năm 1563, mạng lưới đã phân phối 4200 m³ nước tới 158 khu vực mỗi ngày [ 232 ]. Những năm sau đó, với mục tiêu cung ứng nhu yếu công cộng tăng chưa có, nước từ những con suối khác nhau được dẫn về những đài phun nước, như Đài phun nước Ahmed III, trải qua những đường ống dẫn [ 233 ]. Hiện nay, Istanbul có một mạng lưới hệ thống cấp nước lọc và khử trùng và một mạng lưới hệ thống giải quyết và xử lý nước thải do Cơ quan Quản lý Nước và Nước thải Istanbul ( İSKİ ) đảm trách [ 234 ] .Nhà máy điện Silahtarağa, một nhà máy sản xuất nhiệt điện chạy bằng than nằm ở Sừng Vàng, từng là nguồn cung ứng điện năng duy nhất của Istanbul từ 1914 – năm tổ máy tiên phong đi vào hoạt động-tới 1952 [ 235 ]. Sau khi nền Cộng hòa xây dựng, xí nghiệp sản xuất trải qua một loạt nâng cấp cải tiến để cung ứng nhu yếu ngày càng tăng của thành phố ; hiệu suất của nó đã tăng từ 23 MW năm 1923 tới đỉnh là 120 MW vào năm 1956 [ 235 ] [ 236 ]. Sau đó hiệu suất này giảm dần cho đến khi xí nghiệp sản xuất mất hiệu suất cao kinh tế tài chính và ngừng hoạt động giải trí năm 1983 [ 235 ]. Cơ quan điện lực Thổ Nhĩ Kỳ thuộc nhà nước đã nắm giữ độc quyền phát và phân phối điện trong tiến trình 1970 – 1984, nhưng lúc bấy giờ cơ quan này đã tách thành Công ty Truyền phát Điện Thổ Nhĩ Kỳ ( TEAŞ ) và Công ty Phân phối Điện Thổ Nhĩ Kỳ ( TEDAŞ ) và phải cạnh tranh đối đầu với những công ty tư nhân [ 236 ] .
[237].Bưu điện TT Istanbul lúc bấy giờ có lịch sử dân tộc từ năm 1909Bộ Bưu điện và Điện báo Ottoman xây dựng năm 1840 và bưu điện tiên phong, Bưu điện Hoàng gia, Open gần sân hậu của Thánh đường Yeni. Tới năm 1876, mạng lưới thư tín quốc tế tiên phong giữa Istanbul và miền đất bên ngoài Đế chế Ottoman to lớn đã được thiết lập [ 238 ]. Sultan Abdülmecid I là người tiên phong cấp văn bằng bản quyền trí tuệ và ban huân chương cho Samuel Morse với ý tưởng ra điện báo năm 1847, và việc kiến thiết xây dựng tuyến điện báo đầu tiên-nối Istanbul và Edirne – triển khai xong kịp thời để thông tin Chiến tranh Krym chấm hết năm 1856 [ 239 ]. Một mạng điện thoại cảm ứng non trẻ Open ở Istanbul năm 1881 và sau khi tổng đài điện thoại thông minh quản lý và vận hành bằng tay thủ công tiên phong hoạt động giải trí vào năm 1909, Bộ Bưu điện và Điện Báo trở thành Bộ Bưu điện, Điện báo và Điện thoại [ 238 ] [ 240 ]. Hiển nhiên, hạ tầng viễn thông của Istanbul đã tăng trưởng can đảm và mạnh mẽ kể từ đó. Mạng điện thoại thông minh GSM Open ở Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1994, trong đó Istanbul là một trong những thành phố tiên phong ứng dụng dịch vụ này [ 241 ]. Ngày nay, những dịch vụ điện thoại di động và cố định và thắt chặt do 1 số ít công ty tư nhân phân phối, sau khi Türk Telekom, tách ra khỏi Bộ Bưu điện, Điện báo và Điện thoại năm 1995, tư nhân hóa vào năm 2005 [ 238 ] [ 241 ]. Thương Mại Dịch Vụ bưu chính vẫn nằm dưới quyền trấn áp của Tổ chức Bưu điện và Điện báo ( tiền thân là Bộ Bưu điện, Điện báo và Điện thoại, và vẫn giữ tên viết tắt cũ của cơ quan này là PTT ) [ 238 ] .Năm 2000, Istanbul có 137 bệnh viện, 100 trong số đó là thuộc tư nhân [ 242 ]. Công dân Thổ Nhĩ Kỳ được quyền hưởng chăm nom sức khỏe thể chất có trợ cấp trong những bệnh viện nhà nước [ 209 ]. Vì những bệnh viện công thường quá tải hoặc chậm trễ, những bệnh viện tư được những người có điều kiện kèm theo kinh tế tài chính ưa thích hơn. Sự thông dụng những bệnh viện loại này đã tăng lên đáng kể trong thập kỉ vừa qua, với tỉ lệ bệnh nhân ngoại trú ở bệnh viện tư tăng từ 6 % năm 2005 lên 23 % năm 2009 [ 209 ] [ 243 ]. Nhiều bệnh viện tư, cũng như một vài bệnh viện công, được trang bị những thiết bị công nghệ cao, gồm có những máy MRI, hoặc link với những TT điều tra và nghiên cứu y học [ 244 ]. Thổ Nhĩ Kỳ có nhiều bệnh viện do tổ chức triển khai Joint Commission đóng ở Mỹ ủy nhiệm hơn bất kể nước nào trên quốc tế, tập trung chuyên sâu ở những thành phố lớn. Chất lượng chăm nom sức khỏe thể chất cao, đặc biệt quan trọng là trong những bệnh viện tư, đã góp thêm phần vào sự tăng vọt gần đây của ngành du lịch y tế ở Thổ Nhĩ Kỳ ( tăng 40 % chỉ từ 2007 tới 2008 ) [ 245 ]. Phẫu thuật mắt bằng laser là trường hợp thông dụng nhất trong số những hành khách loại này, vì y tế Thổ Nhĩ Kỳ nổi tiếng trong nghành nghề dịch vụ này [ 246 ] .
Các xa lộ chính của Istanbul là Otoyol 1 ( O-1 ), O-2, O-3 và O-4. O-1 tạo nên đường vành đai trong của thành phố, vắt ngang Cầu Bosphorus và O-2 là đường vành đai ngoài của thành phố, đi qua Cầu Fatih Sultan Mehmet ( cũng gọi là Cầu Bosphorus thứ hai ). O-2 liên kết với Edirne về phía tây và O-4 liên kết với Ankara về phía đông ; O-2, O-3 và O-4 nhập vào tuyến Xa lộ xuyên châu Âu E80 giữa Bồ Đào Nha và biên giới Thổ Nhĩ Kỳ-Iran [ 247 ]. Hai cầu Bosphorus lúc bấy giờ tạo nên những mối link duy nhất giữa những phần châu Âu và châu Á của Thổ Nhĩ Kỳ, tổng số cho 400 nghìn phương tiện đi lại lưu thông mỗi ngày [ 248 ]. Đường hầm Á-Âu dài 14,6 km với hai tầng hiện đang thiết kế gần Bosphorus, nối giữa những Q. Kumkapı, Fatih với Selimiye, Üsküdar [ 249 ]. Dự án Cầu Bosphorus thứ ba, được bàn luận từ những năm 1990 sau cuối cũng được trải qua và chính thức thông tin năm 2012 [ 250 ]. Cả hai dự án Bất Động Sản này đã hoàn thành xong vào năm năm nay [ 251 ] [ 252 ]
Tàu điện tân tiến của Istanbul là hiệu quả của một quy trình văn minh lâu dài hơn, khởi đầu với những xe ngựa kéo Open năm 1872 .

Hệ thống giao thông công cộng địa phương của Istanbul là một mạng lưới phức tạp gồm những tàu điện, các tuyến dây kéo (funicular, trong đó hai xe trên đường ray chạy 2 hướng ngược nhau lên/xuống dốc kéo nhau bằng cáp), các tuyến tàu điện ngầm, bus, bus nhanh, và bến phà. Tiền vé của mọi phương tiện trên sử dụng chung một cách thức thanh toán, là các thẻ thông minh không cần tiếp xúc Istanbulkart giới thiệu vào năm 2010, hoặc các thẻ điện tử Akbil cũ hơn[253]. Từ năm 1872 các toa xe chở khách ngựa kéo đã xuất hiện, từ năm 1914 chúng bắt đầu chuyển sang chạy bằng điện nhưng bị buộc ngừng hoạt động năm 1961[254]. Các xe điện bắt đầu xuất hiện trở lại ở thành phố vào những năm 1990, do cơ quan Điện, Tàu điện và Đường hầm Istanbul (İETT) vận hành với một tuyến đường hoài cổ bên cạnh một tuyến ray hiện đại nhanh hơn, chuyên chở khoảng 26 vạn người mỗi ngày[254][255]. Đường hầm Tünel hoạt động từ năm 1875 là tuyến đường sắt dưới lòng đất lâu đời thứ hai thế giới (sau tuyến Đường sắt Đô thị London[254]. Nó vẫn đưa hành khách đi lại giữa Karaköy và Đại lộ İstiklal trên một tuyến đường ray dốc dài 573m, bên cạnh một tuyến dây kéo hiện đại hơn giữa Quảng trường Taskim và Kabataş bắt đầu đưa vào vận hành năm 2006[256][257]. Hệ thống Tàu điện ngầm Istanbul bao gồm ba tuyến đường không liên kết với nhau có mã số M1, M2 và M4 cùng với một vài tuyến và các đoạn mở rộng khác (trong đó có M4) đang được xây dựng hoặc mới chỉ đề xuất[258][259].

Hai phía của hệ thống tàu điện ngầm Istanbul về sau sẽ kết nối với nhau dưới eo Bosphorus khi đường hầm Marmaray, tuyến đường ray đầu tiên nối miền Thrace với Anatolia, hoàn thành vào năm 2015[260]. Khi đó, tỷ lệ người sử dụng đường ray ở thành phố được cho là sẽ tăng lên 28% (từ khoảng 4% hiện nay), chỉ sau hai thành phố Tokyo và New York[261]. Trong khi chờ đến lúc đó, bus vẫn là phương tiện giao thông chính bên trong mỗi nửa cũng như giữa hai nửa thành phố, chuyên chở 2,2 triệu lượt hành khách mỗi ngày[262]. Metrobus, một dạng bus nhanh, đi qua Cầu Bosphorus, có các đường nhánh dành riêng dẫn tới các bến đỗ[263]. Cơ quan bus trên biển Istanbul (İDO) vận hành một tổ hợp những bến phà chỉ cho hành khách và các bến phà dành cho cả xe con và hành khách tới các cảng ở hai bờ Bosphorus, cho tới tận Biển Đen về phía bắc[264][265]. Với các điểm dừng xung quanh Biển Marmara, İDO chính là tổ chức hệ thống bến phà đô thị lớn nhất thế giới[266]. Điểm đỗ chính của tàu bè loại này của thành phố là Cảng Istanbul ở Karaköy, với công suất 1 vạn người mỗi giờ[267] Trong khi hầu hết du khách đến Istanbul bằng đường hàng không, vẫn có khoảng nửa triệu lượt du khách nước ngoài tới thành phố bằng đường biển mỗi năm[161].

Dịch Vụ Thương Mại đường tàu quốc tế từ Istanbul Open năm 1889, với một tuyến nối giữa Bucharest với Ga Sirkeci của Istanbul, về sau trở nên nổi tiếng vì là ga cuối của tuyến Tốc hành Phương Đông khởi đầu từ Paris [ 57 ]. Dịch Vụ Thương Mại thường thì tới Bucharest và Thes saloniki liên tục hoạt động giải trí cho đền đầu những năm 2010, khi tuyến đi Bucharest bị ngừng để xây Marmaray còn tuyến sau chấm hết do khủng hoảng cục bộ nợ công Hy Lạp [ 268 ] [ 269 ]. Sau khi Ga Haydarpaşa Open năm 1908, nó hoạt động giải trí như ga cuối phía tây tuyến Đường sắt Baghdad và phần lan rộng ra của Đường sắt Hejaz ; thời nay, không dịch vụ nào kể trên ship hàng trực tiếp ở Istanbul [ 270 ] [ 271 ] [ 272 ]. Các dịch vụ đi tới Ankara và những nơi khác trên khắp Thổ Nhĩ Kỳ thông thừong do mạng lưới hệ thống Đường sắt Nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ cung ứng, tuy nhiên việc thiết kế xây dựng Marmaray và tuyến đường tàu cao tốc Istanbul-Ankara buộc ga đóng cửa năm 2012 [ 273 ]. Người ta mong đợi những ga mới để thay thế sửa chữa hai ga kể trên và liên kết mạng lưới đường tàu rời rạc của thành phố Open khi triển khai xong dự án Bất Động Sản Marmaray ; cho đến khi đó, Istanbul hiện không có dịch vụ đường tàu nội thị nào [ 273 ]. Thay vào đó những công ty buýt tư nhân quản lý và vận hành những tuyến đường dọc theo-và cả bên ngoài-những tuyến đường sắt. Bến xe buýt chính của Istanbul lớn nhất châu Âu, với hiệu suất hàng ngày 15.000 chuyến xe buýt với 600 nghìn hành khách, ship hàng những điểm đến xa tới tận Frankfurt [ 274 ] [ 275 ] .Istanbul có hai trường bay quốc tế, trong đó Sân bay quốc tế Atatürk lớn hơn. Sân bay này nằm cách TT thành phố 24 km về phía tây, luân chuyển 37,4 triệu lượt hành khách vào năm 2011, xếp thứ 8 châu Âu và thứ 30 quốc tế [ 276 ]. Sân bay quốc tế Sabiha Gökçen, cách TT thành phố 45 km về phía đông nam, mở vào năm 2011 để giảm tải cho trường bay Atatürk. Thống trị bởi những hãng hàng không giá rẻ, trường bay thứ hai này nhanh gọn được hành khách biết đến thoáng đãng, đặc biệt quan trọng từ khi nó khai thác thêm một nhà ga hàng không mới năm 2009 [ 277 ] ; Sabiha Gökçen tiếp đón 12,7 triệu lượt hành khách năm 2011, là năm mà Hội đồng Sân bay Quốc tế ( ACI ) gọi trường bay này là trường bay tăng trưởng nhanh nhất quốc tế [ 278 ] [ 279 ]. Một trường bay thứ ba nữa, ở bờ Biển Đen, sẽ trở thành trường bay lớn nhất quốc tế khi triển khai xong vào tháng 11 năm 2018, với hiệu suất ship hàng 150 triệu hành khách mỗi năm. [ 280 ] [ 281 ] [ 282 ] .

1. ^ [1].Tên của thành phố được chính thức đổi thành Istanbul năm 1930, nhưng nó đã được dùng ngay từ trước cuộc xâm lược của Ottoman năm 1453
2. ^ a b c [64]. Tuy nhiên trang web chính thức về lịch sử thành phố dường như là rõ ràng và cập nhật nhất, nói rằng vào năm 2004, “Quyền pháp lý của Khu tự trị đô thị Istanbul được mở rộng phủ khắp toàn bộ diện tích trong khuôn khổ tỉnh”. Nó cũng khẳng định một đạo luật năm 2008 sáp nhập quận [65]. Diện tích tổng cộng, như bản tiếng Thổ của trang web chính quyền[66] và một trang tiếng Anh về quyền tư pháp được cập nhật gần đây[67] xác thực, là 5343 km².Các nguồn khác nhau xích míc về diện tích quy hoạnh của Istanbul. Nguồn có thẩm quyền nhất về số lượng này đáng ra phải là của Khu tự trị đô thị Istanbul, nhưng bản tiếng Anh website của họ đưa ra thông tin rất ít về diện tích quy hoạnh này, trong đó chỉ có thông tin rằng những khu vực đô thị của Istanbul có 27 Q. và có tổng diện tích quy hoạnh 1538,9 km². Tuy nhiên website chính thức về lịch sử vẻ vang thành phố có vẻ như là rõ ràng và update nhất, nói rằng vào năm 2004, ” Quyền pháp lý của Khu tự trị đô thị Istanbul được lan rộng ra phủ khắp hàng loạt diện tích quy hoạnh trong khuôn khổ tỉnh “. Nó cũng khẳng định chắc chắn một luật đạo năm 2008 sáp nhập Q. Eminönü vào Q. Fatih ( một điểm mà nguồn ở trên không phản ánh ) và tăng số lượng Q. Istanbul thành 39. Diện tích tổng số, như bản tiếng Thổ của website chính quyềnvà một trang tiếng Anh về quyền tư pháp được update gần đâyxác thực, là 5343 km² .
3. ^ a b urban agglomeration) là “dân cư trong đường bao quanh một lãnh thổ giáp ranh với mật độ ở mức đô thị không xét đến những ranh giới hành chính”. Vùng quần cư “thường bao gồm dân cư trong một thành phố hay thị trấn công với số trong vùng ngoại ô nằm ngoài, nhưng liền kề với ranh giới thành phố”[121]. Tính đến 1 tháng 7 năm 2011 dân số của Moscow và Istanbul lần lượt là 11,62 triệu và 11,25 triệu[122]. Liên Hợp Quốc ước tính rằng Istanbul sẽ vượt qua Moscow về dân số vào năm 2015 (lần lượt là 12,46 triệu và 12,14 triệu người), mặc dù việc ngoại suy cho thấy Istanbul sẽ không thể qua mặt được cho đến nửa sau năm 2013[121].Liên Hợp Quốc định nghĩa một vùng quân cư đô thị ( ) là ” dân cư trong đường bao quanh một chủ quyền lãnh thổ giáp ranh với tỷ lệ ở mức đô thị không xét đến những ranh giới hành chính “. Vùng quần cư ” thường gồm có dân cư trong một thành phố hay thị xã công với số trong vùng ngoại ô nằm ngoài, nhưng liền kề với ranh giới thành phố “. Tính đến 1 tháng 7 năm 2011 dân số của Moscow và Istanbul lần lượt là 11,62 triệu và 11,25 triệu. Liên Hiệp Quốc ước tính rằng Istanbul sẽ vượt qua Moscow về dân số vào năm năm ngoái ( lần lượt là 12,46 triệu và 12,14 triệu người ), mặc dầu việc ngoại suy cho thấy Istanbul sẽ không hề qua mặt được cho đến nửa sau năm 2013
4. ^ a b [55] đã tiến hành một cái nhìn toàn diện vào ước tính của các nguồn khác nhau và chọn ra những số liệu đáng tin cậy nhất dựa trên điều kiện lịch sử; do đó nó là nguồn co hầu hết các số liệu dân cư từ giữa năm 100 và 1914. Khoảng giá trị giữa 500 và 1000 là dựa theo [118], được Các nhà sử học sự không tương đồng – nhiều lúc một cách cơ bản – về số liệu dân cư của Istanbul ( Constantinopolis ), và những thành phố quốc tế khác, trước thế kỷ XX. Tuy nhiên, Chandler 1987, tr. 463 – 505, một sự tiếp nối của Chandler và Fox 1974, đã triển khai một cái nhìn tổng lực vào ước tính của những nguồn khác nhau và chọn ra những số liệu đáng đáng tin cậy nhất dựa trên điều kiện kèm theo lịch sử vẻ vang ; do đó nó là nguồn co hầu hết những số liệu dân cư từ giữa năm 100 và 1914. Khoảng giá trị giữa 500 và 1000 là dựa theo Morris 2010, cũng triển khai nghiên cứu và phân tích tổng lực những nguồn, gồm có Chandler ( 1987 ) ; Morris nhận xét rằng nhiều ước tính của Chandler trong thời đó có vẻ như quá lớn với quy mô thành phố, và đưa ra những nhìn nhận sửa chữa thay thế nhỏ hơn. Chandler sự không tương đồng với Turan 2010 về dân số những năm giữa thập niên 1920 ( người đầu đề xuất số lượng 817.000 người vào năm 1925 ), nhưng Turan, tr. 224, được dùng làm nguồn số liệu giữa 1924 và 2005. Các số lượng của Turan, cũng như số liệu năm 2010, được Viện Thống kê Thổ Nhĩ Kỳ công bố. Việc tăng dân số chóng mặt giữa năm 1980 và 1985 hầu hết là do việc lan rộng ra ranh giới thành phố ( xem phần # Hành chính ). Những lý giải cho biến hóa dân số trước thời Cộng hòa hoàn toàn có thể luận ra từ phần # Lịch sử
5. ^ [195] mà Sân vận động Olympic Atatürk thực hiện vào năm 2005, và các trận chung kết Cúp UEFA Europa (trước đây là Cúp UEFA)[196], mà Şükrü Saracoğlu Stadium thực hiện 2009. [197].Trong khi UEFA không đưa ra list những sân vận động 4 sao rõ ràng, những pháp luật chỉ những sân hạng sang này hoàn toàn có thể tổ chức triển khai những trận chung kết UEFA Champions Leaguemà Sân vận động Olympic Atatürk triển khai vào năm 2005, và những trận chung kết Cúp UEFA Europa ( trước kia là Cúp UEFA ), mà Şükrü Saracoğlu Stadium triển khai 2009. Türk Telekom Arena được ghi nhận là một sân vận động UEFA hạng sang bởi những kiến trúc sư

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Hỏi Đáp