Tiếng România – Wikipedia tiếng Việt

Tiếng România hay tiếng Rumani (limba română, IPA: [‘lim.ba ro’mɨ.nə]) là ngôn ngữ được khoảng 24 đến 28 triệu dân sử dụng,[1] chủ yếu ở România và Moldova. Đây là ngôn ngữ chính thức ở România, Moldova và tỉnh tự trị Vojvodina của Serbia. Dạng chính thức của tiếng Moldova[2] ở Moldova chính là dạng chính thức của tiếng România; trước thời điểm năm 2000, có một khác biệt nhỏ trong chính tả nhưng cuối cùng đã bị bãi bỏ.[3] Tiếng România cũng là ngôn ngữ hành chính hay chính thức ở nhiều cộng đồng và tổ chức khác nhau (như Liên minh Latinh và Liên minh châu Âu).

Ở nhiều vương quốc khác cũng có người nói tiếng România, đáng chú ý quan tâm là Ý, Tây Ban Nha, Israel, Bồ Đào Nha, Anh Quốc, Hoa Kỳ, Canada, Pháp và Đức .
Tương tự những nhánh khác trong nhóm ngôn từ Rôman, những ngôn từ Đông Rôman cũng bắt nguồn từ tiếng Latinh tầm trung ( được Dacia đồng ý sử dụng trong tiến trình Latinh hóa văn hóa truyền thống diễn ra vào những thế kỷ đầu Công lịch ). [ 4 ] [ 5 ] Năm 271 – 275, Đế quốc La Mã rút khỏi Dacia và bỏ lại miền đất này cho dân Goth. [ 6 ] [ 7 ] Hiện chưa rõ về lịch sử vẻ vang ngôn từ Đông Rôman trong quá trình giữa thế kỷ 3 cho đến trước thế kỷ 10 ( khi vùng đất này rơi vào tầm tác động ảnh hưởng của Đế quốc Đông La Mã ). Người ta vẫn tranh cãi rằng liệu tiếng Tiền România đã tăng trưởng trong hội đồng dân Dacia-La Mã bị người La Mã bỏ lại Dacia sau khi rút đi hay thứ tiếng này đã tăng trưởng trong lòng hội đồng nói tiếng Latinh ở vùng Balkan, miền nam sông Donau .

Vào thời Trung cổ, tiếng România bắt đầu chịu ảnh hưởng từ ngôn ngữ Slavơ[8] và một phần từ tiếng Hy Lạp. Suốt thời Trung cổ, thứ tiếng này vẫn không được chứng thực, chỉ đến đầu thế kỷ 16 thì mới được lịch sử ghi nhận.

Lịch sử thời kỳ đầu[sửa|sửa mã nguồn]

Văn bản cổ nhất ( còn sống sót ) được viết bằng tiếng România là thư của Neacșu ( 1521 ) và được viết bằng chữ kirin ( được dùng mãi đến cuối thế kỷ 19 ). Hiện chưa ghi nhận được bất kể văn bản nào được viết bằng tiếng România có niên đại trước 1521 .

Trong tác phẩm De neamul moldovenilor (1687), Miron Costin viết rằng người Moldavia, người Wallachia và người România sống ở Nước Hungary đều có cùng nguồn gốc, và người Moldavia thậm chí còn gọi ngôn ngữ của họ là “tiếng România” (românește) thay vì gọi là “tiếng Moldavia” (moldovenește).[9]

Trong tác phẩm Descriptio Moldaviae (Berlin, 1714), Dimitrie Cantemir chỉ ra rằng dân Moldavia, Wallachia và Transilvania đều nói cùng một ngôn ngữ, dù rằng có một số khác biệt trong giọng và từ vựng.[10] Công trình của Cantemir cung cấp một trong những cái nhìn mang tính lịch sử đầu tiên về tiếng România, về sự phát triển từ tiếng Latinh và việc vay mượn từ vựng từ tiếng Hy Lạp, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ và tiếng Ba Lan. Ông còn cho rằng một số từ vựng chắc hẳn có gốc gác từ tiếng Dacia. Cantemir cho rằng, mặc dù đa số người ở thời đại của ông tin rằng tiếng România có nguồn gốc Latinh, song có những học giả cho rằng thứ tiếng này phát triển từ tiếng Ý.

Lịch sử thời văn minh[sửa|sửa mã nguồn]

Tác phẩm viết về ngữ pháp tiếng România tiên phong được xuất bản tại Viên vào năm 1780. [ 11 ] Sau khi Nga thôn tính Bessarabia ( tức là sau năm 1812 ), người ta chọn tiếng Moldavia làm ngôn từ hành chính ở Bessarabia cùng với tiếng Nga [ 12 ] Từ năm 1812 đến năm 1918, diễn ra quy trình tăng trưởng song hành ở Bessarabia ; trong khi tiếng Nga liên tục chiếm lợi thế thì tiếng România giữ vai trò là ngôn từ bản xứ chính .

Từ năm 1905 đến năm 1917, xung đột ngôn ngữ ngày càng nóng hơn khi tinh thần dân tộc trỗi dậy ở Bessarabia. Trong các năm 1905-1906, zemstva của Bessarabia yêu sách đưa tiếng România vào giảng dạy trong nhà trường với tư cách “ngôn ngữ bắt buộc”, đồng thời đòi “quyền tự do giảng dạy tiếng mẹ đẻ (tiếng România)”. Cũng trong thời gian này, xuất hiện các tờ báo và tập san đầu tiên viết bằng tiếng România: Basarabia (1906), Viața Basarabiei (1907), Moldovanul (1907), Luminătorul (1908), Cuvînt moldovenesc (1913), Glasul Basarabiei (1913).

Năm 1923, bản hiến pháp mới đánh dấu sự kiện tiếng România giành được địa vị ngôn ngữ chính thức.

Tiếng România là ngôn từ được nói nhiều nhất tại vùng trung bộ và vùng Balkan thuộc Nam Âu. Người nói tiếng România cũng phân tán khắp nơi trên quốc tế do quy trình di cư. Số người nói tiếng România chiếm 0,5 % dân số toàn thế giới [ 13 ] và 4 % dân số nói ngôn từ Rôman trên quốc tế. [ 14 ]Tiếng România là ngôn từ chính thức và cũng là ngôn từ vương quốc tại România và Moldova. Ngôn ngữ này cũng là một trong năm ngôn từ chính thức của tỉnh tự trị Vojvodina thuộc Serbia. Tại Serbia ( thung lũng Timok ), Ukraina ( những tỉnh Chernivtsi và Odessa ), Hungary ( Gyula ) và Bulgaria ( Vidin ) cũng có thiểu số nói tiếng România. Nhiều hội đồng dân nhập cư ở Ý, Tây Ban Nha, Pháp và Bồ Đào Nha cũng dùng tiếng România .Tính đến năm 1995, hội đồng nói tiếng România phần đông nhất ở Trung Đông là tại Israel – nơi người nói tiếng România chiếm 5 % dân số. [ 15 ] [ 16 ] Tiếng România cũng là ngôn từ thứ hai của những người từ những vương quốc nói tiếng Ả Rập đến România học tập. Ước tính đã có nửa triệu người Ả Rập Trung Đông đến România học tập vào thập niên 1980. [ 17 ] Ở Kazakhstan và Nga cũng có những hội đồng nhỏ nói tiếng România .
Tiếng România trong nhóm ngôn từ Rôman

Tiếng România là một ngôn ngữ Rôman thuộc nhánh ngôn ngữ gốc Ý của ngữ hệ Ấn-Âu, có nhiều điểm tương đồng với tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Bồ Đào Nha,[18] trong đó thứ tiếng này gần với tiếng Ý nhất.[18]

Tuy nhiên, những ngôn từ thân mật nhất với tiếng România là những ngôn từ Đông Rôman ( được nói ở bờ nam sông Donau ). Các nhà ngôn ngữ học còn gọi tiếng România là ” tiếng România Dacia ” để phân biệt nó với những thứ tiếng Đông Rôman khác .Một số người cho rằng tiếng România là ngôn từ ( còn sống sót ) thân mật nhất với tiếng Latinh, xét về mặt cấu trúc. Tuy vậy, quan điểm này bị người khác phản đối, dẫn chứng rằng tiếng România chịu ảnh hưởng tác động ngoại lai nhiều hơn một số ít ngôn từ Rôman khác như tiếng Ý. Một trong số những điều tra và nghiên cứu loại này là điều tra và nghiên cứu của nhà ngôn ngữ học người Mỹ gốc Ý Mario Pei vào năm 1949. Ông nghiên cứu và phân tích mức độ độc lạ của những ngôn từ so với ngôn từ mà chúng thừa kế, ví dụ điển hình trong trường hợp này là so sánh những ngôn từ Rôman với tiếng Latinh trong những góc nhìn : âm vị học, biến tố, cú pháp, từ vựng, ngôn từ, … Sau đây là tác dụng ( số càng lớn thì tức là ngôn từ đó càng xa cách với tiếng Latinh ) [ 19 ]

• Tiếng Sardegna: 8%;
• Tiếng Ý: 12%;
• Tiếng Tây Ban Nha: 20%;
• Tiếng România: 23,5%;
• Tiếng Occitan: 25%;
• Tiếng Bồ Đào Nha: 31%;
• Tiếng Pháp: 44%.

Mức độ giống nhau về từ vựng giữa tiếng România và tiếng Ý là 77 %, kế đến là tiếng Pháp ( 75 % ). Từ vựng tiếng România tân tiến chịu ảnh hưởng tác động mạnh từ tiếng Pháp, tiếng Ý và những ngôn từ khác .

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Hỏi Đáp