Phương pháp luận và phương pháp luận nghiên cứu văn học là gì?
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp trực giác
Tuy nhiên, trong mấy chục năm trở lại đây, trên thế giới đã xuất hiện nhiều ý kiến muốn phân biệt phương pháp luận nghiên cứu văn học với lý luận văn học. Có nhiều người cho rằng lý luận văn học trả lời câu hỏi: “Văn học là gì?”. Còn phương pháp luận trả lời câu hỏi: “Phải nghiên cứu văn học như thế nào?”. Cụ thể là từ năm 1969, A. Bushmin, nhà nghiên cứu văn học của Liên Xô cũ, đã cho xuất bản một công trình nhan đề Những vấn đề phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học. Trong công trình này ông cũng phân biệt lý luận văn học với phương pháp luận. Có thể nói, ý nghĩa công cụ của phương pháp luận đối với lý luận văn học hay với nghiên cứu văn học nói chung là điều không phải bàn cãi nữa, nhưng còn về ý nghĩa lý luận của nó thì hiện nay các nhà nghiên cứu văn học trên thế giới đang có xu hướng muốn coi nó như là một bộ phận nghiên cứu riêng biệt, có vị trí độc lập tương đối của nó[1]. Theo xu hướng đó, trong cuộc hội nghị chuyên đề về phương pháp luận do khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Moskva tổ chức năm 1974, cũng đã có nhiều ý kiến muốn phân biệt lý luận văn học với phương pháp luận nghiên cứu văn học. GS Kravcov cho rằng lý luận văn học trả lời cho câu hỏi: “Văn học là gì?”. Còn phương pháp luận trả lời cho câu hỏi: “Phải nghiên cứu văn học như thế nào?”.
Vấn đề xác lập quy định độc lập của phương pháp luận nghiên cứu văn học có lẽ rằng có một ý nghĩa thời sự và cấp thiết, chính do đó mà sau mười hai năm, Bushmin lại viết một bài cùng tên với cuốn sách trước kia của mình : Những yếu tố phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học. Trong bài viết này, Bushmin đã kiên trì khẳng định chắc chắn vị trí quan trọng của nghành nghề dịch vụ phương pháp luận. Ông cho rằng nếu không quan tâm đúng mức đến phương pháp luận nghiên cứu văn học thì ta sẽ không nắm được những điểm đặc trưng, vị trí và tính năng của nó. Tệ hại hơn, tất cả chúng ta sẽ lẫn lộn nó hoặc là với phương pháp luận khoa học chung, hoặc là với lý luận văn học. quan điểm đáng chăm sóc của Bushmin là ông coi cả hai nghành lý luận văn học và phương pháp luận là hai bộ phận lý luận của một khoa học hoàn toàn có thể được gọi là nghiên cứu văn học đại cương. [ 2 ]
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp chú giải học
Ở Nước Ta, phương pháp luận và phương pháp luận nghiên cứu văn học cũng đã được chăm sóc từ lâu. Bộ sách Lý luận văn học ( xuất bản từ những năm 1980, nhiều tác giả, GS Phương Lựu chủ biên ) đã bàn đến “ phương pháp luận nghiên cứu văn học ” trong phần “ Phương pháp nghiên cứu văn học ” do GS Phương Lựu viết. Sau khi cuốn sách Phương pháp luận nghiên cứu văn học của chúng tôi sinh ra lần đầu vào năm 2004 ( Nxb. KHXH ), đến năm 2005, GS Phương Lựu đã tách phần “ Phương pháp nghiên cứu văn học ” trong bộ sách Lý luận văn học ra thành một cuốn sách riêng thay mặt đứng tên ông và cũng lấy nhan đề Phương pháp luận nghiên cứu văn học ( Nxb. Đại học Sư phạm ). Như vậy, có lẽ rằng Phương Lựu cũng cho rằng cần phân biệt phương pháp luận nghiên cứu văn học với lý luận văn học để gán cho nó một vị trí độc lập. Có một điều chắc như đinh rằng, dù nó được coi là một bộ phận độc lập hay phụ thuộc vào vào lý luận văn học, thì vai trò của nó cũng không bị xem nhẹ. Bất cứ một nhà nghiên cứu văn học nào, cũng giống như bất kể một nhà nghiên cứu khoa học nào khác, đều phải được trang bị một phương pháp luận có hiệu suất cao, dù người đó thao tác ở nghành lý luận, lịch sử vẻ vang hay phê bình văn học. * * * Bây giờ tất cả chúng ta hãy xem xét những yếu tố trọng tâm : Phương pháp luận là gì ? Bản chất của phương pháp luận nghiên cứu văn học là thế nào ? Quan hệ giữa phương pháp luận nghiên cứu văn học với những phương pháp luận khác biểu lộ thế nào ? Quan hệ giữa phương pháp luận với những phương pháp nghiên cứu đơn cử là thế nào ? Hiện nay trên quốc tế, những yếu tố nói trên là vô cùng phức tạp. Điểm qua quan điểm của những nhà lý luận nổi tiếng viết về phương pháp luận nghiên cứu khoa học, tất cả chúng ta sẽ có cảm xúc như đang lạc vào một mê cung của những khái niệm. Có người cho rằng “ Phương pháp luận là lý luận về phương pháp ” [ 3 ], có người cho đó là một “ khoa học có mạng lưới hệ thống chứ không phải là một sự bàn luận tùy tiện về phương pháp ” [ 4 ], có quan điểm cho rằng phương pháp luận gồm có trách nhiệm, mục tiêu và những nguyên tắc của phương pháp nghiên cứu [ 5 ]. Côpnhin và Xpiêckin ( Liên Xô cũ ) cho rằng : “ Phương pháp luận là học thuyết triết học về những phương pháp nhận thức và tái tạo hiện thực, là sự vận dụng những nguyên tắc thế giới quan vào quy trình nhận thức, vào sự phát minh sáng tạo niềm tin nói chung và vào thực tiễn. ” [ 6 ] Averzhanov ( cũng Liên Xô cũ ) thì công bố : “ Phương pháp luận – đó là thế giới quan trong hành vi. ” [ 7 ] Còn về phương pháp thì có người cho rằng đó là phương pháp nhận thức [ 8 ], có người coi chúng là những thủ pháp, phương pháp, kỹ thuật nghiên cứu và phân tích, có người hiểu phương pháp theo từng trường hợp đơn cử : khi thì là thủ pháp, khi là kỹ thuật, khi là một thái độ cảm quan [ 9 ], v.v …
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp tâm lý học
Đó là sự đa sắc trên bình diện lý luận, còn khi vận dụng vào thực tiễn, sự khác nhau về quan điểm cũng không kém phần phong phú. Chúng ta hãy lấy trường hợp đơn cử của thuyết cấu trúc làm ví dụ. Có quan điểm cho rằng thuyết cấu trúc là một phương pháp luận, vì vậy nó gắn bó ngặt nghèo với thế giới quan, với hệ tư tưởng ( Barabash ) [ 10 ]. Nhưng ngược lại có người lại cho rằng thuyết cấu trúc không phải là một thế giới quan như kiểu chủ nghĩa Marx [ Mác ], cũng không phải là một kỹ thuật nghiên cứu và phân tích đơn thuần như kỹ thuật tâm phân học, mà nó là một phương pháp [ tiếng Pháp : “ méthode ” ], theo nghĩa là một thái độ cảm quan và một sự cảm nhận trực giác so với cấu trúc của tác phẩm thẩm mỹ và nghệ thuật [ 11 ]. Lại có người mặc dầu coi nó là phương pháp luận nhưng cũng chứng minh và khẳng định nó không phải là hệ tư tưởng, không phải là thế giới quan [ 12 ] – tức họ hiểu từ “ phương pháp luận ” ở đây chỉ có nghĩa như là “ phương pháp ”. Còn so với chính những đại biểu của thuyết cấu trúc thì thực trạng cũng không khá hơn. Claude Lévi-Strauss coi thuyết cấu trúc là thái độ tri thức luận ; A. J. Greimas cho nó là một phương pháp luận ; Michel Foucault ý niệm nó là hệ tư tưởng ; T. Todorov gọi nó là phép nghiên cứu và phân tích khoa học ; và đến lượt Julia Kristeva thì nó chỉ còn là một sự bày đặt của những nhà báo ! [ 13 ] Trước những lời công bố của những nhà khoa học, nhiều người cho rằng việc quá ham mê đi tìm giải pháp dung hoà cho những sự không tương đồng ý niệm sẽ dẫn ta lạc vào một mê cung đồ sộ của quốc tế khái niệm. Lối thoát duy nhất để tránh sa vào mê cung này có lẽ rằng là khuynh hướng tiến hành lý luận trên một địa hạt đơn cử. Bushmin đã nói : “ Phương pháp luận của bộ môn khoa học riêng không liên quan gì đến nhau trước hết phải được khảo sát trên thực tiễn trực tiếp của những việc làm nghiên cứu đơn cử chứ không phải bằng cách rút ra một cách hợp lôgic những nguyên tắc chung của triết học. Trong nghành nghề dịch vụ phương pháp luận, thứ lý luận suông không gắn liền với thực tiễn đơn cử của một bộ môn khoa học nhất định sẽ chỉ là một việc làm giáo điều và vô bổ. Việc nghiên cứu chuyên ngành về những yếu tố phương pháp luận không tách rời khỏi đối tượng người tiêu dùng đơn cử của khoa học sẽ có một ý nghĩa lớn lao. ” [ 14 ] Hiệu quả của việc làm nghiên cứu đơn cử sẽ là một yếu tố cơ bản để biện hộ cho lý luận ( tuy rằng không phải khi nào cũng như vậy ). Đây hoàn toàn có thể gọi là lối tiếp cận nâng cao. Ngày nay xu thế nâng cao là một xu thế hài hòa và hợp lý, nó tương thích với tình hình tăng trưởng can đảm và mạnh mẽ của tri thức loài người, có sự phân công lao động ngày càng sâu rộng. Tuy nhiên, quy luật biện chứng của sự tăng trưởng cũng giống như biện chứng của tự nhiên, cái sâu xa sẽ kéo theo cái tổng hợp. Có điều, khuynh hướng tổng hợp thời nay khác xu thế tổng hợp thời Phục hưng. Nó diễn ra đồng thời trên cả bình diện đối tượng người tiêu dùng nhận thức lẫn chủ thể nhận thức. Tức là sự tổng hợp không phải chỉ thực thi hướng tới nhiều đối tượng người tiêu dùng xuất phát từ một chủ thể duy nhất, mà còn hướng tới nhiều đối tượng người tiêu dùng xuất phát từ một tập hợp những chủ thể. Cái chuyên của mỗi người cho nên vì thế luôn nằm dưới bóng của cái tổng hợp, theo sự phân công của cái tổng hợp. Do đó, việc khám phá những công thức đại cương của một kim chỉ nan nào đó cũng không phải là vô ích so với những ai thích bàn đến những việc làm đơn cử. Đứng trên quan điểm này để Để ý đến nghành nghề dịch vụ phương pháp luận nghiên cứu văn học, tất cả chúng ta sẽ hoàn toàn có thể chắt lọc được những tâm lý có ích từ cái “ mê cung ” choáng ngợp đó.
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp so sánh
Nhưng trước khi đi sâu khám phá phương pháp luận nghiên cứu văn học, tất cả chúng ta cần phải thống nhất ý niệm thế nào là phương pháp luận ? Không phải vô cớ mà chúng tôi đặt ra câu hỏi này. Vì trên trong thực tiễn có rất nhiều người vẫn không phân biệt rạch ròi “ phương pháp luận ” với “ phương pháp ”. Có người dùng từ “ phương pháp ” cho một đối tượng người tiêu dùng đáng ra phải được gọi là “ phương pháp luận ” ; có người thì làm ngược lại. Có người coi phương pháp là cái bao trùm cả phương pháp luận, nhưng có người lại gạt phương pháp ra khỏi khoanh vùng phạm vi bao quát của phương pháp luận. Về mặt thuật ngữ, “ phương pháp luận ” là một khái niệm tương đối mới ở Nước Ta. Căn cứ vào cuốn Hán – Việt từ điển của Đào Duy Anh ( xuất bản lần đầu năm 1931 ) thì trước đây từ “ phương pháp luận ” là từ Hán – Việt được những học giả Nước Ta dùng để dịch tên cuốn sách của nhà triết học duy lý người Pháp René Descartes, tên ông này được họ phiên âm theo âm Hán – Việt là “ Địch-cáp-nhi ”. Tên tiếng Pháp cuốn sách của nhà triết học này là : Discours de la méthode ( xuất bản năm 1637 ) [ mà cụ Đào dẫn nhầm là Discours sur la méthode ]. Và trong thời chính sách cũ ở miền Nam nước ta, nhiều nhà trí thức vẫn dịch tên cuốn sách đó là Phương pháp luận ( ví dụ như bản dịch Phương pháp luận của Descartes do Trần Thái Đỉnh dịch, Nhà xuất bản Nam Chi Tùng Thư ấn hành tại Hồ Chí Minh năm 1973, 221 trang ), mặc dầu cũng trong thời hạn này, nhiều nhà trí thức khác ở miền Nam cũng đã hiểu khái niệm “ phương pháp luận ” theo nghĩa của thuật ngữ “ methodology ” trong tiếng Anh ( ví dụ như Nguyễn Văn Trung có nhắc đến nghành “ phương pháp luận ” trong cuốn sách Luận lý học xuất bản năm 1956 của ông ). Ngày nay, theo cách nói tân tiến, ta hoàn toàn có thể dịch tên cuốn sách của Descartes là “ Luận về phương pháp ” hay “ Bàn về phương pháp ”, còn thuật ngữ “ phương pháp luận ” là một từ Hán – Việt thường được dùng để dịch một từ tương tự trong những thứ tiếng thuộc hệ ấn – Âu, ví dụ như từ tiếng Pháp “ méthodologie ” và từ tiếng Anh “ methodology ”. Bản thân hai từ này cũng còn được dịch là “ phương pháp học ”.
Ngoài việc trước đây thuật ngữ “phương pháp luận” được đồng nhất với tên cuốn sách Luận về phương pháp của René Descartes, chúng tôi còn nhận thấy hiện nay ở nước ta đang có một xu hướng gần như đồng nhất khái niệm “phương pháp luận” hay “phương pháp học” với một lĩnh vực rất riêng biệt nằm trong một bộ môn được gọi là khoa học luận: đó là lĩnh vực quy cách thực hiện một công trình khoa học.
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp ký hiệu học
Có người gọi việc làm nói trên là “ Quá trình triển khai một khu công trình nghiên cứu khoa học ” ( Lê Tử Thành ) ; có người gọi đó là “ Lôgic tiến trình nghiên cứu khoa học ” ( Phạm Viết Vượng ) ; có người gọi là “ Trình tự lôgic của nghiên cứu khoa học ” ( Vũ Cao Đàm ) … Có thể kể ra đây một số ít cuốn sách thuộc loại này như : Lê Tử Thành : Lôgích học và phương pháp luận nghiên cứu khoa học, ( Nxb. Trẻ, Tp. Hồ Chí Minh, 1996, 242 tr., in lần thứ 4 ) ; Đề cương bài giảng phương pháp luận nghiên cứu khoa học ( tập thể tác giả, Trần Xuân Sầm chủ biên, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, bộ môn Khoa học luận, TP.HN, 1995, 163 tr. ) ; Nguyễn Văn Lê : Phương pháp luận nghiên cứu khoa học ( Nxb. Trẻ, Tp. HCM, 2001, 199 tr., xuất bản lần 3 ) ; Phương Kỳ Sơn : Phương pháp nghiên cứu khoa học ( Nxb. Chính trị Quốc gia, H., 2001, 175 tr. ). Tuy nhiên, cũng có những cuốn sách đã bao quát khá khá đầy đủ mọi nghành nghề dịch vụ của phương pháp luận, như cuốn giáo trình của tác giả Phạm Viết Vượng : Phương pháp luận nghiên cứu khoa học ( Giáo trình dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh ) ( Nxb. ĐHQG TP.HN, H., 1997, 171 tr. ) ; cuốn sách của Vũ Cao Đàm : Phương pháp luận nghiên cứu khoa học ( Nxb. Khoa học Kỹ thuật, H., 1999, 178 tr., xb. lần thứ 5 ), cũng có một mức độ bao quát nhất định. Nhìn chung, những cuốn sách trên đây, mặc dầu ngoài bìa đều ghi là “ phương pháp luận nghiên cứu khoa học ” hay “ phương pháp nghiên cứu khoa học ”, nhưng thực ra chúng đều là những giáo trình mang đặc thù của khoa học luận, trong đó phương pháp luận chỉ là một bộ phận của bộ môn khoa học này. Ví dụ như cuốn sách Đề cương bài giảng phương pháp luận nghiên cứu khoa học, như chúng tôi đã dẫn ở trên, chính là do bộ môn khoa học luận thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh biên soạn. Và tôi có một nhận xét chung nữa là những cuốn sách trên đều có một dàn ý và nội dung gần giống nhau. Đó cũng là đặc thù chung của những cuốn sách giáo khoa, giáo trình giảng dạy. Những cuốn sách nói trên là những cuốn giáo trình khoa học luận được soạn rất đúng chuyên nghiệp và có những hướng dẫn rất kỹ lưỡng về tiến trình triển khai một khu công trình nghiên cứu khoa học, trong đó có cả những hướng dẫn về văn phong khu công trình ( một khu công trình khoa học phải ưu tiên cho văn phong khoa học, nhưng đôi lúc cũng hoàn toàn có thể sử dụng văn phong văn học ; và một khu công trình khoa học dứt khoát phải dùng văn viết chứ không được dùng văn nói ), đến phương pháp trình diễn khu công trình. Cách thức trình diễn khu công trình được nhiều tác giả dành cho một dung tích khá lớn và với những hướng dẫn rất tỷ mỉ, kỹ lưỡng, từ việc phải trình diễn trang bìa ra làm sao, trình diễn những chương, mục, tiết, đoạn như thế nào, đến nhu yếu phải đánh máy khu công trình thành văn bản thế nào, để lề trang văn bản rộng bao nhiêu, đánh máy cách dòng, thụt lề như thế nào, và hướng dẫn cả những cách ghi cước chú, chú thích, ghi trích dẫn, ghi thư mục, thậm chí còn cả việc ghi lời cảm ơn cho khu công trình, v.v … Có những cuốn sách tập trung chuyên sâu hầu hết vào chủ đề “ Quá trình triển khai một khu công trình nghiên cứu khoa học ”, trong khi đó hai phần quan trọng của phương pháp luận nghiên cứu khoa học là “ Khái niệm khoa học ” và “ Phương pháp nghiên cứu trong những khoa học cụ thể ” lại được để ở phần Phụ lục. Cũng có một vài cuốn sách đề cập đến phạm trù phương pháp luận và phương pháp nói chung, trong đó có cả việc phân loại những phương pháp. Tuy nhiên, những phương pháp được đề cập đến trong những cuốn sách này chỉ là những phương pháp tư duy lôgic và tư duy khoa học nói chung, trong đó có những cái được gọi là phương pháp nhưng thực ra chỉ là đặc thù hay mô hình của việc làm nghiên cứu. Về việc này tôi sẽ đề cập kỹ hơn ở chương II.
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp hình thức
Ở miền Nam trước đây, hai bộ môn phương pháp luận và khoa học luận lại được đưa vào bộ môn lôgic học mà những nhà khoa học thời chính sách Hồ Chí Minh cũ gọi theo tiếng Hán – Việt là luận lý học. Ví dụ như cuốn sách giáo trình Luận lý học ( lớp đệ nhất ) của Nguyễn Văn Trung ( Nxb. Nam Sơn xuất bản lần thứ nhất, TP HCM, 1956 ). Trong cuốn sách này, Nguyễn Văn Trung cũng chỉ ra mắt những phương pháp suy lý lôgic và những phương pháp nhận thức nói chung, cũng như trình làng việc vận dụng ở Lever đại cương so với những phương pháp đó cho 1 số ít nghành nghề dịch vụ khoa học như toán học, khoa học tự nhiên và khoa học nhân văn. Cụ thể, cuốn sách của ông gồm có những phần sau : Phần I : Nhận định tổng quát, với những chương : I. Tổng quát về luận lý học ; II. Những phương pháp tổng quát của tri thức ; Phần II : Phương pháp luận, với những chương : III. Toán học ; IV. Khoa học tự nhiên và phương pháp thực nghiệm ; V. Những ví dụ vật lý, sinh lý. Những yếu tố kim chỉ nan trong khoa học thực nghiệm ; VI. Khoa học nhân văn ; Phần III : Khoa học luận, với những chương : VII. Tri thức khoa học ; VIII. ý nghĩa, giá trị tri thức khoa học. Nhưng trong cuốn sách của Nguyễn Văn Trung không có phần trình làng những quy cách trình diễn một khu công trình khoa học như trong những cuốn giáo trình phương pháp luận của những nhà khoa học luận nước ta sau này [ 15 ]. Về nguyên tắc, việc đưa những quy cách trình diễn khu công trình khoa học vào khoanh vùng phạm vi bao quát của phương pháp luận trọn vẹn không phải là sai, thậm chí còn lúc bấy giờ nó còn tỏ ra là điều rất thiết yếu, một khi mà ở nước ta vẫn còn có quá nhiều những nhà nghiên cứu không chú trọng đến những quy cách nói trên. Tôi nói như vậy là vì, trên thực tiễn lúc bấy giờ đang sống sót một kiểu viết khu công trình không tuân theo những quy cách mà những cuốn giáo trình nói trên lao lý. Ví dụ có những người khi viết một khu công trình, từ đầu đến cuối không ghi một dòng cước chú nào, mà chỉ đến cuối sách họ mới đưa ra một hạng mục đồ sộ những tài liệu tìm hiểu thêm bằng đủ những thứ tiếng. Trong khi đó, giữa phần chính văn và phần hạng mục tài liệu tìm hiểu thêm không hề có một tín hiệu liên hệ gì. Trên thực tiễn, fan hâm mộ và nhất là luật bản quyền có lẽ rằng không chăm sóc lắm đến cái hạng mục tài liệu tìm hiểu thêm kia, mà cái họ muốn biết chính là việc những vấn đề và những điều mà nhà nghiên cứu vay mượn hoặc trích dẫn trong chính văn là mượn của ai và mượn từ đâu. Theo đúng quy cách, việc ghi hạng mục tài liệu tìm hiểu thêm chỉ nên số lượng giới hạn ở những tài liệu nào có tương quan trực tiếp đến đề tài của khu công trình, chứ không gồm có cả những tài liệu có đặc thù là kỹ năng và kiến thức cơ sở của nhà nghiên cứu. Bời vì, nếu ghi cả những khu công trình thuộc kỹ năng và kiến thức cơ sở thì không có giấy bút nào ghi hết được. Như thế thì bất kể một khu công trình nghiên cứu nào cũng đều phải ghi những khu công trình kỹ năng và kiến thức cơ sở. Và như thế thì việc ghi những khu công trình đó vào thư mục tìm hiểu thêm của một khu công trình sẽ là không có ý nghĩa. Việc này có lẽ rằng chỉ tương thích với những luận văn thạc sĩ và luận án tiến sỹ. Và có một điều quan trọng hơn cả mà nhiều người không chú ý là việc ghi thư mục không hề thay thế sửa chữa được cho việc ghi cước chú hay chú thích, bởi lẽ, việc ghi thư mục phỏng có ích gì khi những đoạn trích dẫn trong chính văn không hề được ghi chú là thuộc tài liệu nào trong thư mục. Thực ra thì trên quốc tế cũng có một kiểu viết khu công trình như vậy. Nhưng đó là kiểu biên soạn giáo trình cho học viên và sinh viên hay kiểu viết tổng thuật một yếu tố, chứ kiểu viết đó không tương thích với một khu công trình nghiên cứu khoa học. Mà đối tượng người dùng của những cuốn giáo trình phương pháp luận trên đây không phải chỉ là sinh viên và học viên sau đại học. Rõ ràng, những quy cách nói trên là rất thiết yếu và chúng phải được coi là một bộ phận của phương pháp luận, có điều khi nói đến những yếu tố phương pháp luận thì ta không nên chỉ số lượng giới hạn ở nghành quy cách, thậm chí còn ta còn hoàn toàn có thể xếp nghành đó vào phần “ phụ lục ”.
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp tiểu sử
Tuy nhiên, cũng có trường hợp mà việc ghi thư mục ở cuối sách lại là một việc làm rất thiết yếu và có ích. Đó là khi tác giả thống kê một list thư mục viết về cùng một đề tài của cuốn sách đó ( chứ không phải chỉ là thư mục tìm hiểu thêm của cuốn sách ). Điều này sẽ giúp ích rất nhiều cho những người chăm sóc đến đề tài để họ biết được đã có bao nhiêu khu công trình bàn về đề tài đó. Ví dụ như ở cuối cuốn sách Văn học so sánh – Lý luận và ứng dụng ( Lưu Văn Bổng chủ biên, Nxb. KHXH, H., 2001 ), Tiến sĩ Lê Phong Tuyết đã thống kê một “ Thư mục bài nghiên cứu văn học so sách ở Nước Ta ”, tiếc là còn quá sơ sài ; hay ở cuối cuốn sách Thi pháp Truyện Kiều, Giáo sư Trần Đình Sử đã liệt kê rất công phu một list thống kê những khu công trình, gồm có cả bài tạp chí lẫn sách nghiên cứu viết về Truyện Kiều, với tên gọi : “ Thư mục nghiên cứu Truyện Kiều ”. Danh mục kiểu như vậy sẽ là một khu công trình thống kê độc lập. Thậm chí trong một cuốn sách, nó hoàn toàn có thể được coi là phần “ phụ lục ” tương quan trực tiếp đến chủ đề của cuốn sách, nhưng giá trị của nó thì không hề phủ nhận. Nhìn chung, những khu công trình thư mục đều là những khu công trình khoa học có giá trị tư liệu quý giá. Nhiều thư viện ở nước ta và trên quốc tế đều có một phòng hay một bộ phận làm “ Thư mục ”. Tuy nhiên, ở đây chúng tôi muốn nhấn mạnh vấn đề đến loại thư mục chuyên đề khoa học. Trên quốc tế, những khu công trình thư mục chuyên đề độc lập được soạn thảo công phu đều là những khu công trình rất hữu dụng. Ở nước ta, những khu công trình kiểu như vậy cũng đã được thực thi, ví dụ như thư mục những khu công trình viết về Hồ Chí Minh, thư mục về Nguyễn Trãi, hoặc thư mục về Nước Ta học, v.v … Trong nghiên cứu văn học, tôi tin là nhiều người sẽ rất hoan nghênh nếu tất cả chúng ta có được những khu công trình thư mục như thư mục về Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, về trào lưu Thơ Mới, về tiểu thuyết viết về cuộc chiến tranh, v.v … Như vậy, khi nào thì phải ghi thư mục và ghi thư mục như thế nào cho lôgic, cho khoa học và cho đúng luật bản quyền cũng là một việc không đơn thuần chút nào, và nó cũng phải được coi là “ một quy cách phương pháp luận ” cần phải tuân thủ khắt khe. Còn việc ghi nguồn gốc của trích dẫn cũng là một trong những quy cách phương pháp luận quan trọng cần phải tuân thủ, không phải chỉ là do nhu yếu về luật bản quyền, mà còn để giúp cho người đọc hoàn toàn có thể kiểm tra xem người trích có trích đúng không. Tôi nói như thế là vì chuyện trích dẫn sai không phải là chuyện hiếm trong giới khoa học, cả trong và ngoài nước. Ví dụ từ điển Microsoft Encarta 99 Encyclopedia của Mỹ đã trích sai câu “ ngôn từ là hình thức chứ không phải vật liệu ” của Ferdinand de Saussure thành “ ngôn từ không phải là hình thức cũng không phải là vật liệu. ” Hay có người, cả trong nước lẫn ngoài nước, dẫn một vấn đề được một tác giả dẫn ra để phê phán mà lại bảo là của chính tác giả đó ! Đây là hậu quả của một thực trạng “ đọc lười nhác, đọc cẩu thả ”, nói theo đúng ngôn từ của nhà ngữ nghĩa học thực chứng người Anh I. A. Richards. Ở một số ít người, thực trạng đọc cẩu thả còn biểu lộ ở việc đọc nhảy cóc, nối nửa đầu của một đoạn vào nửa sau của một đoạn khác, làm rơi lệch hẳn ý của nguyên bản, mặc dầu hoàn toàn có thể người đọc không chủ tâm. Tiếc thay ở nước ta, thực trạng đọc cẩu thả cũng không phải là không xảy ra. Có người đọc một văn bản quốc tế mà không hiểu ý nên trích sai đã đành, nhưng ngay cả so với văn bản tiếng Việt mà cũng có nhiều người trích sai, điều này chỉ hoàn toàn có thể lý giải bằng thực trạng đọc cẩu thả, đọc nhảy cóc. Việc trích sai như vậy rất nguy khốn, do tại khi người khác trích lại một lời trích sai thì cái sai cứ thế lây lan và không hề cứu vãn được nữa. Tất nhiên việc trích lại là điều trọn vẹn hợp pháp. Khi người ta không có năng lực tiếp cận với bản gốc thì người ta có quyền trích lại. Tuy nhiên, nếu có ai đó trích lại một quan điểm sai mà cứ “ vô tâm ” không nói rõ mình trích theo ai, thì người đó sẽ vô tình “ lãnh đủ ” lỗi của người đi trước. Chuyện này tôi đã có lần nói rõ trên báo chí truyền thông [ 16 ]. Theo tôi được biết thì phương pháp luận theo ý niệm của khoa học luận như tôi vừa trình diễn ở trên là một nghành nghề dịch vụ mới ở nước ta, đa phần được gia nhập từ quốc tế và hiện tại hầu hết nó mới chỉ được lao lý cho cấp giảng dạy sau đại học. Trong khi đó sinh viên nhiều nước khác đã được học môn này từ lâu. Có nước còn cụ thể hoá bộ môn này cho từng khoa [ ngành ], và trong một khoa [ ngành ], họ không gọi nó là “ phương pháp luận ” mà chỉ đơn thuần gọi là “ phương pháp thực hành thực tế nghiên cứu ”. Chỉ có điều tôi cho rằng, ngoài những nguyên tắc chung, mỗi vương quốc đều có những đặc thù riêng của mình, cho nên vì thế khi vận dụng những nguyên tắc chung cho một ngành hay một bộ môn khoa học, thì mỗi vương quốc đều có quyền dựa vào điều kiện kèm theo và đặc thù văn hoá riêng của mình để phát minh sáng tạo thêm những nguyên tắc mới. Ở đây tôi muốn nói đến một thực trạng về sự thiếu phát minh sáng tạo của những nhà “ khoa học luận ” nước ta.
Xem thêm: Phương pháp luận nghiên cứu văn học: Phương pháp thực chứng
Hiện tượng điển hình cho tình trạng về sự thiếu sáng tạo của nhiều nhà khoa học nước ta là hiện tượng chua thêm từ ngữ nước ngoài một cách tuỳ tiện và hết sức thiếu nguyên tắc, thậm chí có thể nói là vô nguyên tắc. Đây là một hiện tượng rất phổ biến, kể cả các vị viết những cuốn sách giáo trình về phương pháp luận trên đây cũng đều mắc phải, mặc dù họ tỏ ra rất kỹ lưỡng về những quy cách hình thức của việc trình bày một công trình khoa học. Có thể nói ngày nay, đứng từ góc độ lôgic học, hiện tượng này đã trở thành một căn bệnh trầm trọng quá mức báo động.
Từ quan niệm của các nhà khoa học luận nói trên về các quy cách trình bày một công trình khoa học, ta hoàn toàn có thể coi việc chua từ nước ngoài cũng là một quy cách. Thế nhưng nhiều nhà khoa học nước ta đã bỏ qua quy cách này, kể cả các nhà khoa học luận. Nhiều người chua một cách vô tội vạ, kể cả đối với những từ rất thông dụng, thậm chí đối với cả những từ không phải là thuật ngữ khoa học. Và hiện tượng chua sai nghĩa cũng rất phổ biến. Chẳng hạn có người bảo rằng “từ ‘Hermeneutics’ lấy gốc từ tiếng cổ Hy Lạp ‘Hermes’ có nghĩa là ‘Tin tức từ thánh thần’(!)”. Ở đây, người chua cũng không nói rõ cái từ “Hermeneutics” kia là của tiếng nước nào và tại sao lại phải giải nghĩa từ nguyên của nó? Trong khi thực ra từ này trong tiếng Anh có nguồn gốc từ các từ trong tiếng Hy Lạp là “hermêneia”
Phổ biến nhất vẫn là hiện tượng kỳ lạ lạm dụng tiếng Anh khi chua. Ví dụ như có nhiều người mặc dầu nói đến đủ những triết lý của đủ những nước, nhưng lại nhất loạt chỉ chua bằng tiếng Anh ( mà nhiều chỗ chua sai ). Ngay cả tên bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hoà bình của đại văn hào Nga Lev Tolstoi, được viết một trăm Tỷ Lệ bằng tiếng Nga, mà có người còn chua bằng tiếng Anh là “ War and Peace ” ! Hay bộ tiểu thuyết của Anh em Karamazov của nhà văn Nga Dostoevski [ “ Brat’ja Karamazovư ” ] cũng được chua bằng tiếng Anh là “ The Brothers Karamazov ”. Ở đây, những quy chuẩn về ngôn từ khoa học đang bị phá huỷ, một phần do bị lây nhiễm bởi hiện tượng kỳ lạ quốc tế hoá tiếng Anh trong đời sống xã hội và thương mại. Hơn nữa, càng ngày ta càng thấy ảnh hưởng tác động của hiện tượng kỳ lạ quốc tế hoá tiếng Anh từ phía đời sống xã hội và thương mại sang những nghành nghề dịch vụ khác đang tỏ ra can đảm và mạnh mẽ hơn khi nào hết. Trong khuynh hướng lây nhiễm này, có người còn đề ra lao lý rằng người Nước Ta khi dẫn hoặc trích những tác phẩm viết bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp thì phải dùng 1 số ít từ thông dụng của tiếng Anh hoặc tiếng Pháp để ghi chú thích và cước chú ; đó là những từ “ sic ”, “ ibid. ”, “ op. cit. ”, “ loc. cit. ”, “ report of ”, “ rapport de ”, “ letter ”, “ lettre ”, “ et al. ”, “ translator ”, “ traducteur ” … ( trong những từ này có một số ít từ được mượn của tiếng Latin ). Và họ coi đó là một quy cách “ phương pháp luận ” bắt buộc cho việc trình diễn một khu công trình khoa học ( Lê Tử Thành ), trong khi đó những từ nói trên đều hoàn toàn có thể được dịch ra tiếng Việt. Trong những từ trên có từ “ sic ” được dùng để chỉ việc trích dẫn một từ, một câu, hoặc một đoạn văn theo đúng nguyên văn, mặc dầu từ đó, câu đó hoặc đoạn văn đó có vẻ như lạ tai hoặc sai ( hay được người trích cho là sai ). Đây là một từ Latin, có nghĩa là “ theo nguyên văn ”, nhưng hàm ý rằng lỗi của câu văn trích là thuộc nguyên bản chứ không phải của người trích. Ví dụ khi trích một câu văn viết sai trong nguyên bản như : “ Nền kinh tế tài chính của Cộng hoà [ theo nguyên văn ] Liên bang Nga trong quá trình lúc bấy giờ … ”, thì việc ta chú thích dòng chữ “ theo nguyên văn ” để trong ngoặc vuông ngay sau từ “ Cộng hoà ” sẽ cho thấy từ viết sai này là của nguyên bản chứ không phải là của người trích dẫn : nước Nga sau thời Liên Xô có tên là “ Liên bang Nga ” chứ không phải là “ Cộng hoà Liên bang Nga ”. Vậy tại sao lại bắt buộc phải chua từ “ sic ” của quốc tế vào đây, ngay cả trong trường hợp đoạn văn trích đã được dịch sang tiếng Việt ? Đó là chưa kể trên báo chí truyền thông gần đây nhất, vẫn có những người Nước Ta, khi trích dẫn một bài viết trọn vẹn bằng tiếng Việt, mà họ vẫn chua từ “ sic ” cho những đoạn không có gì nghi vấn trong nguyên bản. Tương tự, những từ thông dụng còn lại kể trên cũng hoàn toàn có thể được dịch ra tiếng Việt như : “ như trên ”, “ như đã dẫn ”, “ sách đã dẫn ”, “ chỗ đã dẫn ”, “ báo cáo giải trình của … ”, “ thư từ ”, “ và những người khác ”, “ người dịch ” … Và tất cả chúng ta hoàn toàn có thể đặt câu hỏi : Tại sao lại chỉ pháp luật so với những từ này và chỉ với tiếng Anh và tiếng Pháp ? Vậy còn so với những thứ tiếng khác như tiếng Nga, tiếng Đức hay tiếng Trung Quốc, v.v … thì sao ? Đây là những từ không nằm trong tên nguyên tác của khu công trình trích dẫn, vì vậy chúng hoàn toàn có thể được dịch sang tiếng Việt hoặc để nguyên cũng được. Nhưng nếu để nguyên thì phải để nguyên cả nhiều từ khác nữa và vận dụng cho những thứ tiếng khác nữa, hà tất phải pháp luật cho những từ nói trên và hà tất phải pháp luật riêng cho tiếng Anh hay tiếng Pháp. Rõ ràng điều pháp luật trên đây là một pháp luật vô nguyên tắc. Tôi xin nói thêm : Trên quốc tế không có nước nào lại đưa ra một pháp luật lạ lùng như vậy cả ! Và, tệ hại hơn toàn bộ là hầu hết những nhà khoa học nước ta khi chua từ quốc tế đều không nói rõ từ dùng để chua là thuộc tiếng nước nào. Hiện tượng chua từ quốc tế một cách thiếu nguyên tắc như vậy đã dẫn đến những việc làm rất phi lôgic. Ví dụ như ngay trong cuốn sách rất có chuyên nghiệp và bài bản về phương pháp luận của nhà khoa học luận Phạm Viết Vượng mà tôi vừa nêu ở trên, ở trang 7 tác giả đã viết : “ Phương pháp luận ( Methodology ) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là Methodos và Logos. ” Một người soạn thảo một cuốn sách về lôgic nghiên cứu khoa học lại viết một câu rất phi lôgic ! Xét về mặt cấu trúc ngữ nghĩa, câu nói trên trọn vẹn sai nghĩa. Viết như thế người ta trọn vẹn có quyền hiểu là : từ “ phương pháp luận ” trong tiếng Việt có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp ! Đáng ra câu đó phải được viết như thế này : “ Từ ‘ methodology ’ trong tiếng Anh [ có nghĩa là ‘ phương pháp luận ’ ] bắt nguồn từ hai từ trong tiếng Hy Lạp là ‘ methodos ’ và ‘ logos ’. ” Ngoài ra câu viết trên còn có những lỗi chính tả là viết hoa không đúng chỗ [ đây cũng là một lỗi về “ quy cách phương pháp luận ” theo đúng ý niệm của những nhà “ khoa học luận ” ! ]. Tương tự, tác giả Lê Tử Thành – một người đã từng viết nhiều về lôgic học – ở cuốn sách của ông mà tôi đã dẫn, cũng ghi ở trang 17 một câu rất phi lôgic : “ Khoa học luận ( épistémologie ) : Theo từ nguyên Hy Lạp ( épistémè [ theo nguyên văn ] : khoa học ; logos : đàm đạo ), khoa học luận có nghĩa là nghiên cứu khoa học. ” Tại sao lại nói thuật ngữ “ khoa học luận ” của tiếng Việt có từ nguyên trong tiếng Hy Lạp và tại sao lại phải giải nghĩa thuật ngữ tiếng Việt theo từ nguyên Hy Lạp ? Đáng ra phải giải nghĩa “ theo từ nguyên Hán – Việt ” mới đúng ! Câu nói trên của Lê Tử Thành cũng sai về quy cách phương pháp luận, đã thế lại còn chua sai cả nghĩa và chính tả. Đáng ra phải viết là : “ Từ ‘ épistémologie ’ trong tiếng Pháp [ có nghĩa là ‘ khoa học luận ’ ] có nguồn gốc từ hai từ trong tiếng Hy Lạp là ‘ êpisteme ’ [ ‘ khoa học ’ ] và ‘ logos ’ [ ‘ nghiên cứu ’, ‘ khảo cứu ’ ]. ” Tóm lại, ở đây có hai câu hỏi đặt ra là : 1. Tại sao phải giải nghĩa từ nguyên cho những thuật ngữ ; và 2. Tại sao lại phải giải nghĩa từ nguyên cho những thuật ngữ trong tiếng quốc tế ? Rõ ràng nếu không vấn đáp được hai câu hỏi này thì việc giải nghĩa sẽ là một việc làm không có ý nghĩa : nó không đem lại ý nghĩa gì cho nội dung khoa học của khu công trình, cũng như không góp phần gì cho nghành nghề dịch vụ ngữ nghĩa của ngôn từ. Quả thực, hiện tượng kỳ lạ chua và giải nghĩa từ quốc tế một cách vô cớ như thế này sẽ gây một cảm xúc rất không dễ chịu. Ví dụ thứ hai gần với ví dụ thứ nhất trên đây là : có người khi bàn về tính đúng mực của tên một tác phẩm quốc tế lại địa thế căn cứ vào tên được dịch sang tiếng Anh của tác phẩm đó ! Đây vẫn là bộc lộ lây lan của căn bệnh lạm dụng việc chua bằng tiếng Anh. Chẳng hạn, có người khi dịch tên tác phẩm Nghệ thuật thơ ca của Aristote [ tên tiếng Pháp ; tên Hy Lạp : Aristoteles ] là Thi học, thì lại lập luận là phải dịch như thế mới sát ý với tên tác phẩm của Aristote là Poetics. Tiếc rằng Poetics là tên một bản dịch tân tiến sang tiếng Anh so với tác phẩm của Aristote chứ không phải là tên gốc trong tiếng Hy Lạp, trong khi đó lại có một bản dịch khác có tên tiếng Anh là On the Art of Poetry [ “ Về nghệ thuật và thẩm mỹ thơ ca ” ]. Nếu nói như trên thì hoá ra nhà triết học người Hy Lạp cổ đại Aristote cách đây hơn 2.300 năm lại viết văn bằng tiếng Anh ư ? Như vậy người kia đã không hiểu một điều là muốn tranh luận về việc dịch đúng hay dịch sai thì phải địa thế căn cứ vào bản gốc chứ không được địa thế căn cứ vào bản dịch. Thực ra, tên nguyên tác của Aristote trong tiếng Hy Lạp là Peri Poietikes, có nghĩa là Bàn về nghệ thuật và thẩm mỹ làm thơ. Chữ “ poietikes ” tương tự với từ tiếng Anh “ poetics ”, nhưng với nghĩa bắt đầu của nó là “ thẩm mỹ và nghệ thuật thơ ca ”, chứ chưa phải là “ thi pháp ” hay “ thi học ” theo nghĩa rộng như sau này người ta gán cho nó. Thuật ngữ “ thi pháp ” lúc bấy giờ được hiểu là “ phương pháp sáng tác ” hay “ phong thái sáng tác ”, nó được vận dụng cho bất kể một tác phẩm văn học nào, kể cả thơ ca, kịch, hay văn xuôi. Ở đây, thói quen quốc tế hoá tiếng Anh trong xã hội và thương mại đã làm cho người ta dễ quên đến mức hồn nhiên một điều là khi trích dẫn cần phải trích nguyên tác ; và người ta cứ tưởng rằng chỉ cần dẫn tiếng Anh ra là mọi việc đã xử lý xong, thậm chí còn khi dẫn một từ tiếng Anh ( như từ poetics nói trên ), người ta cũng chẳng cần phải nói rõ đó là tiếng Anh hay tiếng nước nào, cứ như thể đó là chuyện đương nhiên !
Trong các văn bản nước ngoài, nhìn chung không có hiện tượng nói trên. Chỉ khi đang nói đến một tác giả hay một tác phẩm thuộc một ngôn ngữ đã được xác định, thì người ta mới chua thêm những từ thuộc ngôn ngữ đó mà không cần ghi thêm danh tính ngôn ngữ của những từ đó. Ví dụ, khi đang nói đến đại triết gia người Đức Hegel, thì khi chua nguyên văn từ dùng của Hegel, người ta sẽ không phải chú thích thêm là “bằng tiếng Đức” nữa. Cũng như khi nói đến nhà triết học người Pháp Descartes, người ta sẽ không phải chua thêm là “bằng tiếng Pháp”. Còn khi trình bày quan điểm của chính mình, thì người ta rất ít khi phải chua thêm tiếng nước ngoài, bởi vì giữa các nước phương Tây có một sự tương đương về thuật ngữ khoa học khá phổ biến. Đặc biệt người ta không bao giờ dùng một thứ tiếng nước ngoài để chua cho tất cả mọi văn bản, giống như ở ta nhiều người vẫn dùng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp để chua. Duy nhất có lẽ chỉ có tiếng Latin là được dùng để chua mà người ta không cần phải nói rõ đó là tiếng Latin, vì đó là tiếng cổ phổ thông của các nước châu Âu.
Song, có lẽ rằng vì thấy quy cách chua tiếng quốc tế là một chuyện mà ai cũng hiểu, do đó những cuốn sách về phương pháp luận của quốc tế đã không liệt kê nó vào trong số những quy cách trình diễn khu công trình khoa học bắt buộc phải tuân theo. Thế nhưng ở Nước Ta, do có sự độc lạ về ngôn từ và văn hoá, do chưa dám chắc về chữ dùng của mình cũng như chưa dám chắc về trình độ hiểu của người đọc, cho nên vì thế bắt đầu những nhà khoa học đã phải chua thêm tiếng quốc tế, mà thường là tiếng Anh hay tiếng Pháp, so với một số ít thuật ngữ mới. Việc làm đó là trọn vẹn chính đáng. Sau đó có nhiều người bắt chước theo và thế là nó trở thành một hiện tượng kỳ lạ lạm dụng mà không cần có nguyên tắc hoặc quy cách. Nhưng nếu đứng từ góc nhìn phương pháp luận mà nhận xét thì tất cả chúng ta sẽ thấy việc làm thiếu nguyên tắc này rất xích míc và không bình thường. Còn nếu đứng từ góc nhìn tâm ý người đảm nhiệm thì những hiện tượng kỳ lạ như vậy sẽ gây cho người đọc một cảm xúc không dễ chịu. Vậy tại sao những tác giả rất thận trọng về quy cách phương pháp luận nói trên đã không nhận ra điều ấy. Đó là vì họ đã máy móc tiếp đón những cuốn sách giáo trình của quốc tế mà không quan sát những hiện tượng kỳ lạ thực tiễn ở Nước Ta và không dựa vào điều kiện kèm theo và đặc thù ngôn từ – văn hoá của Nước Ta để kiểm soát và điều chỉnh và bổ trợ thêm những nguyên tắc và quy cách mới. Đáng ra họ phải bổ trợ thêm “ quy cách về việc chua thêm từ quốc tế ” và “ nguyên tắc về việc chua bản gốc ”. Phải chăng đây là biểu lộ của một căn bệnh tiếp thu thụ động cố hữu ? Tóm lại theo tôi, về nguyên tắc, việc chua từ bằng tiếng quốc tế chỉ được phép triển khai trong hai trường hợp sau : 1. Khi từ được chua là một thuật ngữ mới và đang có nhiều cách hiểu và cách dịch khác nhau ; hoặc khi gặp phải một thuật ngữ khoa học quan trọng thì ta hoàn toàn có thể chua thêm thuật ngữ tương tự của ngôn từ quốc tế để người đọc tìm hiểu thêm nhằm mục đích xác lập rõ hơn nghĩa nội hàm của thuật ngữ đó. Và tất yếu, khi chua phải ghi rõ từ được chua là từ thuộc ngôn từ nào, trừ trường hợp đang nói đến tác giả thuộc một ngôn từ đã được xác lập. 2. Khi ta đang đề cập đến quan điểm của một tác giả nghiên cứu người quốc tế, thì ta hoàn toàn có thể chua thêm chữ dùng nguyên văn của tác giả đó ; và thường thì, tác giả là người nước nào thì ngôn từ viết của người đó sẽ là ngôn từ của nước đó. Trong trường hợp này, ta sẽ không cần chua thêm danh tính của ngôn từ dùng để chua, ngoại trừ trường hợp tác giả đó viết bằng ngôn từ khác với ngôn từ thuộc quốc tịch của anh ta thì ta phải chú thích thêm. Thông thường, khi chua một từ mà người chua không ghi rõ là ngôn từ nào, thì người đọc trọn vẹn có quyền hiểu ngôn từ dùng để chua là ngôn từ của nguyên tác. Ví dụ, nếu nói đến nhà nghiên cứu hình thức chủ nghĩa người Nga Shklovskij [ Shklovski / Shklovsky ] mà chua tên khu công trình Nghệ thuật như thể thủ pháp của ông là Art as Technique [ hay Art as Device như tên một bản dịch khác ] mà không ghi rõ là “ bản dịch tiếng Anh ”, thì người đọc có quyền hiểu rằng ông này viết khu công trình của mình bằng tiếng Anh, trong khi đó trên trong thực tiễn Shklovskij lại viết bằng tiếng Nga, và tên nguyên tác khu công trình của ông phải là tên tiếng Nga : Iskusstvo kak prijom. Hay nếu ta chua tác phẩm Nghệ thuật thơ ca của Aristote là Poetics, thì người đọc cũng trọn vẹn có quyền hiểu rằng nhà triết học Hy Lạp cổ đại này cách đây hơn 2.300 năm đã biết viết văn bằng tiếng Anh, một điều không có gì không bình thường hơn ! * * *
Như vậy, những điều phân tích trên cho chúng ta thấy rằng khái niệm “phương pháp luận” có một trường bao quát rất rộng: nó đi từ thế giới quan qua các phương pháp suy lý lôgic chung, các phương pháp riêng, các thủ pháp, kỹ thuật thao tác, đến các quy cách trình bày kết quả khoa học. Tức là nó mang một ý nghĩa bao quát rộng hơn so với nghĩa được gán cho cuốn chuyên luận triết học của Descartes. Thực chất, nó cũng có nghĩa là “phương pháp học” và được dùng để chỉ một lĩnh vực khoa học cụ thể. Tuy nhiên, không nên đồng nhất nó với “khoa học luận”. Đây là nói về trường bao quát của phương pháp luận, nhưng còn về nghĩa nội hàm của nó thì ta phải định nghĩa như thế nào?
Theo định nghĩa của cuốn từ điển bách khoa vào loại mới nhất của Pháp, Le petit Larousse illustré năm 2000, thì từ méthodologie trong tiếng Pháp có nghĩa là “ Việc nghiên cứu một cách có mạng lưới hệ thống, trải qua quan sát, so với việc làm thực hành thực tế khoa học, so với những nguyên tắc làm thành cơ sở cho việc thực hành thực tế việc làm khoa học đó cũng như so với những phương pháp nghiên cứu mà nó sử dụng. ” Theo nghĩa này thì ta hoàn toàn có thể dịch từ méthodologie là “ phương pháp luận / học ”. Ngoài ra, từ méthodologie còn có một nghĩa thứ hai là “ Tập hợp những phương pháp và những kỹ thuật của một nghành riêng không liên quan gì đến nhau. ” Theo nghĩa này thì từ méthodologie trong tiếng Pháp còn có nghĩa là “ tập hợp phương pháp ”. Theo định nghĩa của từ điển bách khoa Microsoft Encarta 99 Encyclopedia, từ methodology trong tiếng Anh cũng có nghĩa là : “ 1. Khoa học về phương pháp ; 2. Một tập hợp những phương pháp được sử dụng trong một nghành hoạt động giải trí riêng không liên quan gì đến nhau. ” ở nước ta, “ phương pháp luận ” là một thuật ngữ ngoại nhập mới, cho nên vì thế nó cũng có hai nghĩa. Từ điển tiếng Việt định nghĩa “ phương pháp luận ” là : “ 1. Học thuyết về phương pháp nhận thức, nghiên cứu hiện tượng kỳ lạ của tự nhiên và đời sống xã hội [ … ] 2. Tổng thể nói chung những phương pháp nghiên cứu vận dụng trong một khoa học. ” ở đây, có lẽ rằng những nhà làm từ điển tiếng Việt đã tìm hiểu thêm định nghĩa của từ điển quốc tế. Song, trên thực tiễn ở nước ta ( và có lẽ rằng cũng như ở cả nhiều nước khác ), thuật ngữ “ phương pháp luận ” hay “ phương pháp học ” thường được hiểu theo nghĩa thứ nhất của từ méthodologie trong tiếng Pháp và của từ methodology trong tiếng Anh. Tức nói ngắn gọn, “ phương pháp luận ” là khoa học về phương pháp. Về mặt ngữ nghĩa thì nó là như vậy, nhưng về khoanh vùng phạm vi bao quát thì ta vẫn hoàn toàn có thể nói phương pháp luận bao quát cả những phương pháp đơn cử, với nghĩa là những yếu tố của phương pháp cũng thuộc nghành của phương pháp luận, bởi lẽ phương pháp luận là khoa học nghiên cứu về phương pháp. Nghĩa là ví dụ khi ta nói “ những yếu tố phương pháp luận ”, thì tức là hoàn toàn có thể đó là những yếu tố về những nguyên tắc chỉ huy về mặt phương pháp luận, nhưng cũng hoàn toàn có thể chỉ đơn thuần là những yếu tố về những phương pháp nghiên cứu đơn cử. Còn về tên gọi, vì thuật ngữ “ phương pháp luận ” đã trở nên thông dụng hơn so với thuật ngữ “ phương pháp học ”, do đó chúng tôi chọn thuật ngữ này và từ nay tất cả chúng ta sẽ hiểu rằng “ phương pháp luận ” hay “ phương pháp học ” cũng đều có nghĩa như nhau.
Như vậy, ta có thể định nghĩa phương pháp luận là một lĩnh vực khoa học nghiên cứu một cách có hệ thống các nguyên tắc chỉ đạo thực hành một công việc khoa học, cũng như nghiên cứu các phương pháp thực hành công việc khoa học đó. Tóm lại, phương pháp luận trả lời cho câu hỏi: “phải nghiên cứu khoa học như thế nào?”.
Đây là một định nghĩa khái quát về phương pháp luận nói chung cho những ngành khoa học ( tôi nói phương pháp luận nói chung chứ không phải là phương pháp luận chung ). Dựa vào đó, ta hoàn toàn có thể định nghĩa phương pháp luận cho ngành nghiên cứu văn học như sau :
Phương pháp luận nghiên cứu văn học là một lĩnh vực khoa học nghiên cứu một cách hệ thống các nguyên tắc chỉ đạo việc thực hành khoa học văn học, cũng như nghiên cứu các phương pháp thực hành khoa học văn học, phục vụ cho lý luận, lịch sử và phê bình văn học.
Tóm lại, nếu như lý luận văn học vấn đáp cho câu hỏi “ Văn học là gì ? ” ; lịch sử vẻ vang văn học vấn đáp thắc mắc “ Một quá trình văn học diễn ra như thế nào ? ” ; phê bình văn học vấn đáp thắc mắc “ Hiện tượng văn học cụ thể này có giá trị gì ? ” ; thì phương pháp luận nghiên cứu văn học sẽ vấn đáp cho câu hỏi “ Phải nghiên cứu văn học như thế nào ? ”. Song hiện tại, phương pháp luận nghiên cứu văn học vẫn được tóm gọn vào lý luận văn học, vì vậy câu hỏi “ Phải nghiên cứu văn học như thế nào ? ” cũng vẫn thuộc nghĩa vụ và trách nhiệm vấn đáp của lý luận văn học. Mặc dù ở nhiều nước, phương pháp luận chưa trở thành một bộ môn giảng dạy độc lập ở bậc ĐH, nhưng quy định riêng không liên quan gì đến nhau của nó đã đủ rõ ràng để hoàn toàn có thể nói tới một khoa học phương pháp luận độc lập ( bắt chước ngôn từ chính trị, ta hoàn toàn có thể nói rằng bộ môn “ phương pháp luận ” hiện vẫn là một “ bộ môn không bộ ” ). Hiện nay, những nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau về việc cần phải xóa bỏ cái ý niệm bấy lâu nay cho rằng những khoa học chuyên ngành chỉ cần vận dụng những phương pháp của phép biện chứng duy vật là đủ, không cần tăng trưởng phương pháp luận riêng cho mình, coi phương pháp luận là nghành riêng của những nhà triết học. Quan niệm này bóp nghẹt ý thức phát minh sáng tạo của những người đại diện thay mặt cho những ngành khoa học riêng trong nghành tìm tòi độc lập về mặt phương pháp luận. Phương pháp luận của những khoa học cụ thể không chỉ tìm thấy cơ sở của nó trong chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử vẻ vang, mà nó còn xác nhận tính chân lý của nó bằng những tò mò của chính mình.
Như tôi đã nói, khái niệm phương pháp luận có một trường bao quát rất rộng, hay nếu bắt chước thuật ngữ pháp lý để diễn đạt thì có thể nói nó có một phạm vi chỉ định rộng lớn: nó đi từ các quan điểm và nguyên tắc chỉ đạo nghiên cứu, liên quan chặt chẽ đến thế giới quan và hệ tư tưởng, qua các phương pháp nhận thức chung ở cấp lôgic – triết học, có thể áp dụng chung cho các ngành khoa học, đến các phương pháp nghiên cứu cụ thể áp dụng cho từng ngành hoặc từng bộ môn khoa học, đến các kỹ thuật, các thao tác và các quy cách trình bày kết quả nghiên cứu. Tức là, về mặt ngữ nghĩa, thuật ngữ phương pháp luận có thể có hai nghĩa như đã trình bày ở trên, nhưng về tầm bao quát của nó thì nó có một phạm vi bao quát rộng lớn như tôi vừa nói. Do đó, khi gặp một công trình nói tới “phương pháp luận”, người ta có thể hình dung đến một chuỗi các khâu đoạn của nó, và tuỳ vào văn cảnh cụ thể của đối tượng nghiên cứu mà xác định xem công trình ấy nói về vấn đề gì, về khâu nào hay về khía cạnh nào của phương pháp luận.
Nhưng khi nói tới “ phương pháp ” thì ta không hề coi nó là toàn bộ phương pháp luận, mà chỉ hoàn toàn có thể hiểu nó là một thành phần, một bộ phận của phương pháp luận, hay một sự vật mang đặc thù phương pháp luận. Có nghĩa là : phạm trù “ phương pháp luận ” là một phạm trù tổng thể và toàn diện, nó bao quát nhiều bộ phận, trong đó có phạm trù “ phương pháp ” ; còn phạm trù “ phương pháp ” là phạm trù cục bộ, nằm trong khoanh vùng phạm vi bao quát của phạm trù “ phương pháp luận ”. Trong phương pháp luận có phương pháp, còn phương pháp không hề là hàng loạt phương pháp luận. Cũng giống như việc phạm trù “ văn học sử ” là một phạm trù của ngành “ nghiên cứu văn học ”, nhưng văn học sử không hề là hàng loạt ngành nghiên cứu văn học. Nói cách khác, thuật ngữ “ phương pháp luận ”, trong một chừng mực nào đó, hoàn toàn có thể thay thế sửa chữa được cho “ phương pháp ”, nhưng thuật ngữ “ phương pháp ” không hề sửa chữa thay thế được cho “ phương pháp luận ”. Ngoài ra, một khu công trình về phương pháp luận không nhất thiết phải tóm gọn hàng loạt “ chuỗi khâu đoạn ” nói trên của phương pháp luận, mà nó hoàn toàn có thể chỉ đề cập đến một hoặc vài khâu nào đó trong cái “ chuỗi ” đó thôi. Chẳng hạn, có một khu công trình của hai giáo viên đại trà phổ thông trung học người Pháp là Chantal Labre và Patrice Soler mang tên Méthodologie littéraire ( Paris, Presses Universitaires de France, 1995, 518 trang ), nhưng nội dung của cuốn sách lại chỉ ra mắt những thủ pháp nghiên cứu và phân tích trích giảng văn học. Như thế, thuật ngữ tiếng Pháp “ méthodologie ” ở đây phải được dịch là “ phương pháp ”, và tên cuốn sách sẽ phải được dịch là Phương pháp giảng văn chứ không phải là Phương pháp luận văn học. Hoặc như hầu hết những cuốn giáo trình phương pháp luận nghiên cứu khoa học của nước ta mà tôi đã dẫn, cũng chỉ trình làng những yếu tố chung của khoa học luận cùng những phương pháp chung của thao tác nghiên cứu khoa học và quy cách trình diễn tác dụng nghiên cứu, chứ chưa đề cập đến những phương pháp của từng bộ môn. Hay như gần đây nhất, GS Trần Đình Sử đã tuyển chọn những bài viết của nhà nghiên cứu văn học người Liên Xô cũ Mikhail Borisovich Khrapchenko ( do nhiều người dịch ) để cho xuất bản thành một cuốn sách của ông với nhan đề : Những yếu tố lý luận và phương pháp luận nghiên cứu văn học, ( Nxb. ĐHQGHN, H., 2002 ). Mặc dù cuốn sách có tên thuộc loại “ lý luận và phương pháp luận ”, nhưng trong phần phương pháp luận, những người làm sách cũng chỉ tuyển chọn hai bài viết của Khrapchenko về những phương pháp đơn cử trong nghiên cứu văn học : đó là phương pháp mô hình và phương pháp mạng lưới hệ thống. Điều này không có gì là sai, nó chỉ càng khẳng định chắc chắn cho tính hai nghĩa của khái niệm “ phương pháp luận ”. Ngoài ra, cũng có những khu công trình khi nghiên cứu về phương pháp luận của một ngành khoa học riêng không liên quan gì đến nhau chỉ đề cập đến hai khâu của phương pháp luận : đó là những nguyên tắc phương pháp luận và những phương pháp nghiên cứu đơn cử của [ hoặc vận dụng cho ] ngành khoa học đó. Đến đây tôi muốn xác lập rõ rằng cuốn sách “ phương pháp luận ” của tôi thuộc loại khu công trình vừa nói trên đây. Trong cuốn sách này, tôi không trình làng những phương pháp chung giống như những cuốn giáo trình mà tôi đã nói tới ở nửa đầu chương này. Vì tôi có nhận xét rằng, trong số những phương pháp chung đó có những phương pháp thuộc nghành nghề dịch vụ tư duy và nhận thức nói chung, tức là chúng thuộc nghành nghề dịch vụ lôgic học, ví dụ như phương pháp quy nạp và phương pháp diễn dịch, phương pháp nghiên cứu và phân tích và phương pháp tổng hợp. Như thế chúng thuộc đối tượng người tiêu dùng của phương pháp luận nghiên cứu khoa học chung, chứ không phải là đối tượng người dùng của phương pháp luận riêng của một ngành khoa học. Còn 1 số ít phương pháp khác lại mang ý nghĩa như thể những nguyên tắc, những đặc thù hay những mô hình của việc làm nhiều hơn, chứ không phải là những phương pháp theo đúng những tiêu chuẩn đặt ra cho một phương pháp, ví dụ như phương pháp lý thuyết, phương pháp thực nghiệm, phương pháp tìm hiểu …, theo cách gọi của những cuốn giáo trình trên kia. Vả lại, những phương pháp chung như đã được những nhà khoa học luận nước ta trình làng thì theo tôi chỉ có ý nghĩa đề dẫn ; còn khi được vận dụng cho một ngành khoa học hay cho một khu công trình khoa học, thì chúng sẽ không còn giữ được dạng thuần túy bắt đầu của chúng nữa, mà chúng sẽ biến thành những phương pháp đặc trưng của ngành khoa học hoặc của khu công trình khoa học đó. Ví dụ, cái “ phương pháp nghiên cứu và phân tích ” theo cách gọi của nhiều người và được coi là một phương pháp chung, khi vận dụng cho nghiên cứu văn học thì nó sẽ không hề được gọi là “ phương pháp nghiên cứu và phân tích ” chung chung, mà nó phải được vận dụng để nghiên cứu và phân tích một góc nhìn đơn cử của đối tượng người tiêu dùng, ví dụ điển hình như để nghiên cứu và phân tích cấu trúc tác phẩm, nghiên cứu và phân tích tâm ý nhân vật … Như vậy thì khi đó nó sẽ phải được gọi là “ phương pháp nghiên cứu và phân tích cấu trúc ” hay “ phương pháp nghiên cứu và phân tích tâm ý ”, và như thế cái “ từ khoá ” của hai phương pháp này phải là “ cấu trúc ” và “ tâm ý ” chứ không phải là “ nghiên cứu và phân tích ”, đến nỗi người ta hoàn toàn có thể quên cái vế chữ “ nghiên cứu và phân tích ” đó đi để chỉ nói một cách đơn thuần là “ phương pháp cấu trúc ” và “ phương pháp tâm ý ”. Tương tự, những phương pháp chung khác như “ phương pháp tổng hợp ”, “ phương pháp tìm hiểu ” … cũng phải chịu một số phận như vậy. Những điều nói trên cho thấy rằng, khi nghiên cứu về phương pháp của một nghành nghề dịch vụ đơn cử thì ta phải gắn liền phương pháp với những đối tượng người tiêu dùng đơn cử của ngành khoa học đó. Tuy nhiên, việc nghiên cứu những phương pháp đơn cử cũng không hề được triển khai một cách khác biệt, tách rời khỏi phương pháp luận chung. Ở nước ta lúc bấy giờ, những khu công trình về phương pháp luận nghiên cứu khoa học mới chỉ chăm sóc một phần đến khâu phương pháp luận chung, trong khi đó lại quá chú trọng đến những quy cách triển khai khu công trình nghiên cứu mà chưa đề cập đến phương pháp luận chuyên ngành. Còn những bài viết về phương pháp luận chuyên ngành lại chưa làm rõ được mối quan hệ giữa nó với phương pháp luận chung, cũng như chưa làm rõ được mối quan hệ giữa phương pháp luận với phương pháp. Như vậy là tình hình nghiên cứu phương pháp luận ở nước ta vừa thừa lại vừa thiếu. Thừa vì có nhiều khu công trình chỉ quá chú trọng đến những nghành nghề dịch vụ mà thực ra chúng hoàn toàn có thể được gọi là phần phụ lục của phương pháp luận, ví dụ như nghành quy cách trình diễn một khu công trình khoa học. Thiếu vì chúng chưa chăm sóc thoả đáng đến những phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và đến mối quan hệ giữa những phương pháp [ luận ] chuyên ngành với những phương pháp [ luận ] chung. Do đó ở đây, so với nghành phương pháp luận nghiên cứu văn học, tôi sẽ tập trung chuyên sâu sự chăm sóc vào hai khâu : những nguyên tắc phương pháp luận và những phương pháp nghiên cứu đơn cử. Theo tôi, đây là hai khâu vẫn chưa được bàn đến một cách thấu đáo và biện chứng. Nhưng trước khi rút ra những nguyên tắc phương pháp luận và tìm hiểu và khám phá những nguyên tắc, tôi muốn tất cả chúng ta cùng xét xem những phương pháp luận có tính mạng lưới hệ thống hay không.
CHÚ THÍCH:
[ 1 ] Xem : E. I. Barinova, “ Những yếu tố của khoa nghiên cứu văn học lúc bấy giờ ”, in trong tạp chí tin tức khoa học của Trường Đại học Tổng hợp Moskva, phần “ Các khoa học ngữ văn ” ( tiếng Nga ), số 5, 1974 ( bản dịch tiếng Việt của Viện tin tức Khoa học Xã hội, 1975 ). [ 2 ] A. Bushmin, “ Những yếu tố phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học ”, tạp chí Khoa học xã hội ( tiếng Nga ), số 3, 1981, tr. 88-103 ( bản dịch tiếng Việt của Viện tin tức KHXH, 1982 ). [ 3 ] Ví dụ như quan điểm của nhóm tác giả Pospelov trong : G. N. Pospelov ( chủ biên ), Dẫn luận nghiên cứu văn học ( Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Nghĩa Trọng dịch [ từ năm 1983 ] ), tập I, Nxb. Giáo dục đào tạo, H., 1985, tr. 26. [ 4 ] Vũ Đức Phúc, “ Chủ nghĩa Mác – Lênin và phương pháp luận nghiên cứu văn học ”, Tạp chí văn học, số 5, 1979. [ 5 ] G. Kosikov, “ ‘ Phê bình mới ’ của Pháp và đối tượng người tiêu dùng nghiên cứu văn học ”, trong sách Lý thuyết, phe phái, ý niệm ( tiếng Nga ), Nxb. Khoa học, Moskva, 1977, tr. 37-65 ( bản lược thuật tiếng Việt của Viện tin tức KHXH, 1978 ). [ 6 ] Trích theo Phương Lựu, trong : Phương Lựu – Trần Đình Sử – Nguyễn Xuân Nam – Lê Ngọc Trà – La Khắc Hoà – Thành Thế Thái Bình, Lý luận văn học ( tái bản lần thứ hai ), Nxb. Giáo dục đào tạo, TP. Hà Nội, 2002, tr. 650. [ 7 ] Trích theo Phương Lựu, như trên, tr. 650. [ 8 ] Ju. Borev, “ Sự nghiên cứu và phân tích chỉnh thể – mạng lưới hệ thống tác phẩm nghệ thuật và thẩm mỹ ” ( tiếng Nga, bản dịch tiếng Việt của Viện tin tức KHXH, 1978 ). [ 9 ] Xem Ion Pascadi, Nivele estetice [ “ Các Lever thẩm mỹ và nghệ thuật ” ], Bucuresti, Editura Academiei, 1972, p. 105 ( tiếng Rumani ). [ 10 ] Ju. Barabash, “ Nghệ thuật với tư cách là một đối tượng người dùng của sự nghiên cứu tổng hợp ” ( t. Nga, bản dịch t. Việt của Viện tin tức KHXH, 1975 ). [ 11 ] Ion Pascadi, sđd, tr. 105. [ 12 ] Ju. Borev, “ Phê phán chủ nghĩa cấu trúc tư sản và vị thế khoa học của phương pháp cấu trúc ” ( tiếng Nga, bản lược thuật tiếng Việt của Viện tin tức KHXH, 1978 ). [ 13 ] Xem Ion Pascadi, sđd, tr. 99. [ 14 ] A. Bushmin, “ Những yếu tố phương pháp luận của khoa nghiên cứu văn học ”, nguồn đã dẫn. [ 15 ] Xem Nguyễn Văn Trung, Luận lý học, Nxb. Nam Sơn, TP HCM, 1960 ( xuất bản lần thứ ba ).
[16] Xem Nguyễn Văn Dân, “Để có một nền lý luận phê bình văn học chất lượng cao”, tạp chí Nhà văn, số 7 – 2001.
Nguồn : Trích Nguyễn Văn Dân, Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb. KHXH, TP.HN, 2012, ( in lần thứ ba ). Copyright © 2012 – năm trước – Phê bình văn học.
Nguyễn Văn Dân
Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nghiên Cứu
