Nhà thơ Trần Đăng Khoa: “Mẹ là đất nước, tháng ngày của con…”
 |
|
Nhà thơ Trần Đăng Khoa và mẹ. |
Mở những trang thơ Trần Đăng Khoa, thấy ăm ắp hình bóng mẹ :
Đã ngủ rồi hả trầu
Tao đã đi ngủ đâu
Mà trầu mày đã ngủ
Bà tao vừa đến đó
Muốn xin mấy lá trầu
Tao chẳng phải ai đâu
Đánh thức mày để hái!
( Bài thơ “ Đánh thức trầu ” )
Nhắc đến những bài thơ đi cùng năm tháng của nhà thơ Trần Đăng Khoa, không hề thiếu bài “ Đánh thức trầu ” với những câu thơ theo nhịp đồng dao vô cùng êm ái, ấm cúng, đến từ một trái tim tuổi nhỏ giàu yêu thương .
Chia sẻ về ngọn nguồn cảm xúc bài thơ này, nhà thơ Trần Đăng Khoa kể: “Một tối, mẹ tôi bảo tôi mang đèn ra vườn hái trầu, nhớ vặn to ngọn đèn, để cây trầu nhận ra chủ, không phải là kẻ trộm. Trước khi hái, phải nói: “Trẩu trẩu trầu trầu/ Mày làm chúa tao/ Tao làm chúa mày/ Tao không hái ngày/ Thì tao hái đêm/ Tỉnh dậy cho tao hái”. Không nói như vậy, giàn trầu sẽ lụi. Tôi chẳng biết đấy có phải là câu ca dao không, hay chỉ là câu vè mẹ tôi chợt nghĩ ra để dạy tôi thôi”.
Ảnh hưởng của người mẹ so với con cái là điều dễ hiểu, vừa mang tính huyết thống tự nhiên, vừa mang ý nghĩa xã hội. Tuy nhiên mức độ tác động ảnh hưởng của người mẹ như thế nào, có sức chi phối thế nào trong cách nhìn, cách cảm, cách bao quát về đời sống của người con thì lại khác nhau. Người mẹ của nhà thơ Trần Đăng Khoa bình dị như bao phụ nữ nông thôn miền Bắc xưa kia, cũng răng đen tóc vấn, áo nâu quần thâm, hàng ngày tất tả với việc đồng áng, chợ búa, vườn tược. Cụ chưa một ngày được đến trường, chỉ tự học chữ theo cách của riêng mình, hẳn không hề kèm cặp những con về kiến thức và kỹ năng sách vở, nhưng cụ lại là người thầy tiên phong của những con .
Cách nhìn đời sống của cụ mang đậm dấu ấn dân gian, tôn trọng sự sống, tôn trọng cả những sự vật tưởng như vô tri, coi chúng có ý thức và đời sống riêng giống như con người, gieo vào lòng chú bé Trần Đăng Khoa những hạt mầm nhân ái. Qua năm tháng, những hạt mầm ấy cùng bao câu ca dao, dân ca, chuyện cổ tích, truyện thơ Nôm mà người mẹ đã thủ thỉ hàng đêm, trong tiếng võng đưa túc tắc, tiếng giường tre cót két, tiếng muỗi kêu vo ve nơi mái gianh lụp xụp, góp thêm phần không nhỏ vào quy trình hình thành xúc cảm tâm hồn của cậu bé Trần Đăng Khoa .
Trong đêm hôm, cậu vẫn nghe được tiếng động khẽ khàng của chiếc lá rơi nghiêng :
Ngoài thêm rơi chiếc lá đa
Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng
( Bài thơ “ Đêm Côn Sơn ” )
Những quan sát vừa hồn nhiên vừa giàu chất thơ trước quang cảnh đồng chiều :
Luống cày còn thở sủi tăm
Sương buông cho đống hoang nằm chiêm bao
( Bài thơ “ Đồng quê ” )
Hay cái nhìn mơ mộng :
Đất trời cách một gang mây
Và tôi cùng với luống cày tỏa hương
( Bài thơ “ Đồng chiều ” )
Cả niềm cảm thương tưởng chừng rất nhỏ :
Thương một quãng đường chói nắng
Mầm hoa đạp đất vươn lên
( Bài thơ “ Hoa dại ” )
Ngay trong bài thơ “ Vàng ơi ” viết để khóc con chó vàng, ngỡ chỉ là câu truyện của trẻ con, nhưng dấu ấn sâu xa của tình cảm ấy cũng tương quan đến mẹ, bởi mẹ ông rất yêu loài vật, coi chúng như thành viên trong nhà. Đặc biệt là chó. Cụ không khi nào đem bán hoặc giết thịt. Khi chó già, ốm chết, cụ lấy những tấm áo cũ, bó lại rồi đem chôn ở góc vườn. Cũng như mẹ, những con cụ không khi nào ăn thịt chó. Sau này, khi những con đã có mái ấm gia đình riêng, bản thân cụ có cháu nội cháu ngoại rồi có chắt, cụ lại dặn dò những con mình phải “ dạy trẻ con yêu vạn vật thiên nhiên, yêu cây cối và những con vật trong nhà ”, bởi theo cụ “ một đứa trẻ bẻ ngọn cây non mới trồng, bắn chết con chim đang bay, hay phang gãy chân con gà con chó thì rồi sau này lớn lên, chúng cũng sẽ làm điều ác so với con người ” .
Nhà thơ Trần Đăng Khoa kể : “ Khi bà ngoại tôi mất, mẹ tôi xé chiếc khăn tang ra thành nhiều mảnh nhỏ : “ Con hãy ra đeo tang cho cây cối đi, không cây nó héo lụi mất. Bà mất rồi. Con thấy cây cối nó có buồn không ? ”. Thế là tôi lại ra vườn, lụi cụi đeo tang cho từng cây trầu, cây cau, cây na. Cả khu vườn nhà tôi trắng xóa màu tang … ” .
 |
| Ngôi nhà tuổi thơ – Góc sân và khoảng chừng trời của nhà thơ Trần Đăng Khoa . |
Những tri thức và tình cảm mà người mẹ ấy truyền cho con là tri thức và tình cảm muôn đời của đời sống, chẳng hề lạ lẫm trong dân gian, nhưng bằng một cách đặc biệt quan trọng, vừa mộc mạc, vừa trân trọng, cụ đã gìn giữ và gửi gắm tới những con mình. Cụ cũng là người bạn sát cánh, chăm nom giữ gìn bản thảo tư liệu cho những con lúc còn nhỏ. Nhà nghèo, lại hay có khách, nhiều khách từ TP. Hà Nội về, từ tỉnh xa đến, đa phần để gặp cậu bé thần đồng, hẳn cụ đã phải thu vén tảo tần lắm để lo cho khách, dù chỉ là bữa cơm rau dưa đơn thuần ở cái thời khó khăn vất vả khan hiếm tiền tài thực phẩm. Người mẹ ấy đã đi vào thơ Trần Đăng Khoa, đơn giản và giản dị tự nhiên như đất đai, như hạt lúa, hạt phù sa quê nhà :
Hạt gạo làng ta
Có vị phù sa
Của sông Kinh Thầy
Có hương sen thơm
Trong hồ nước đầy
Có lời mẹ hát
Ngọt bùi đắng cay…
( Bài thơ “ Hạt gạo làng ta ” )
Thương mẹ khó khăn vất vả trong cái “ nắng tháng sáu ”, “ bão tháng bảy ”, “ mưa tháng ba ”, nên cậu bé Khoa sớm ý thức đỡ đần cho mẹ :
Khi mẹ vắng nhà, em luộc khoai
Khi mẹ vắng nhà, em cùng chị giã gạo
Khi mẹ vắng nhà, em thổi cơm
Khi mẹ vắng nhà, em nhổ cỏ vườn
Khi mẹ vắng nhà, em quét sân và quét cổng
Xem thêm: Đất ngói đặc sản khoái khẩu – Huyền Iris
“ Khi mẹ vắng nhà ” là tự bạch của một em bé đã nỗ lực lo mọi việc nhà chu toàn để đỡ đần cho mẹ. Dù làm được nhiều việc như thổi cơm, quét nhà, giã gạo, nhưng vẫn tự thấy mình chưa ngoan. Vì sao ư ? Vì :
Áo mẹ mưa bạc màu
Đầu mẹ nắng cháy tóc
Mẹ ngày đêm khó nhọc
…
Đó là khi mẹ vắng nhà. Còn khi mẹ ốm thì cậu bé ấy làm gì để mẹ vui, mẹ chóng khỏe ?
Mẹ vui con có quản gì
Ngâm thơ, kể chuyện, rồi thì múa ca
Rồi con diễn kịch giữa nhà
Một mình con sắm cả ba vai chèo
( Bài thơ “ Mẹ ốm ” )
Không đơn thuần là tả hình dáng mẹ, kể về mẹ hay bày tỏ tình cảm với mẹ, hồn thơ ấy luôn do dự rằng mình đã làm được gì để bù đắp cho mẹ. Đó là một ý thức thâm thúy, luôn đi tìm cái đằng sau, cái bên trong. Đó cũng là nguyên do để nhiều bài thơ của Trần Đăng Khoa trụ được với thời hạn. Trong đất đai làng mạc, trong dáng hình quê nhà xứ sở luôn có mẹ, luôn hiện hữu những điều ruột thịt nhất, những giao cảm thân gần nhất của tình mẹ con :
Đất ơi, hãy nói giùm tôi, núm nhau tôi mẹ vùi ở nơi nào
Mà cơn mưa xói mòn làm da tôi bỏng rát
Mà trận nắng chết cây làm tim tôi đau thắt
Đất ơi, núm ruột tôi đất giữ ở nơi nào?
( Bài thơ “ Đất ơi ” )
Không chỉ cảm nhận sự sống sót của mẹ trong sống sót cá thể mình, nhà thơ Trần Đăng Khoa còn tìm được mẹ trong hình dáng ngây thơ của những con những cháu :
Cái chân thì khệnh khạng
Tay vắt vẻo lưng cong
Đầu vất va vấp vểnh
Cháu bỗng hóa bà còng
Mèo tròn mắt lạ lùng
Chị cười lăn ra đất
Mẹ ngồi lặng rất lâu
Bà đứng trào nước mắt…
( Bài thơ “ Cháu làm bà còng ” )
Bài thơ mở màn từ câu truyện có thật. Bé Minh Hà, con gái đầu lòng của nhà thơ Trần Nhuận Minh – anh cả của nhà thơ Trần Đăng Khoa – về chơi. Cháu bắt chước làm bà còng. Khổ thơ đầu mang tính nhập đề, miêu tả lại tư thế bắt chước bà còng của cháu. Đến khổ thơ sau thì khác, miêu tả bốn người theo dõi với bốn tư thế và tâm trạng khác nhau. Bắt đầu là con mèo, những câu thơ sau nới dần ra, đến chị, đến mẹ, rồi mới đến bà. Nhân vật TT là người bà. Bà suốt đời khó khăn vất vả, quyết tử cho con cháu. Nay bà đã già, cháu lớn khôn, bà lại nhìn thấy bóng hình thực của mình qua hình dáng hồn nhiên của con trẻ. Bà trào nước mắt hoàn toàn có thể vừa ngậm ngùi, vừa vui, nhưng với nhà thơ Trần Đăng Khoa, hẳn không khỏi nhói lòng vì thương mẹ. Đó cũng là nguyên do lý giải vì sao, nhiều năm sau, lần tiên phong ngồi trên máy bay, bay trên cao thẳm khung trời, qua nhiều làng mạc đồng quê, anh chỉ nghĩ đến mẹ và làm thơ gửi mẹ :
Từ cửa sổ máy bay
Nhìn về mặt đất
Bỗng nhiên con sửng sốt
Lại gặp một vòm xanh thăm thẳm của bầu trời
Mây trắng đi lững thững dưới kia
Như những cái nấm lơ lửng
Nhưng con biết đằng sau màu mây ấy
Là một thiên đường có thật
Ở đó có ngôi nhà gianh vách trát đất
Là lâu đài của mẹ con mình
Trước cửa, dậu cúc tần xanh
Sau lưng mảnh ao làng
Trăng lên có tiếng cá quẫy
( Bài thơ “ Thư viết bên hành lang cửa số máy bay ” )
Có thể nói, mẹ chính là ngọn nguồn xúc cảm trong thơ Trần Đăng Khoa, thuở nhỏ cũng như sau này. Khi đã qua tuổi thiếu niên, trở thành người lính, người chồng, người cha, thì mẹ vẫn là miền xúc cảm mát lành, níu ông về với góc sân và khoảng chừng trời tuổi nhỏ. Mẹ không chỉ là quá khứ mà mẹ còn là hiện tại, là tương lai. Mẹ làm ra hồn cốt của đất đai, của quê nhà xứ sở, là điều xinh xắn nhất có thật ở trên đời .
Mọi hôm mẹ thích vui chơi
Hôm nay mẹ chẳng nói cười được đâu
Lá trầu khô giữa cơi trầu
Truyện Kiều gấp lại trên đầu bấy nay
Hôm nay, một ngày xuân mưa bụi, những câu thơ của hơn 50 năm về trước lại quay trở lại trong tâm lý nhà thơ Trần Đăng Khoa – người đàn ông tuổi lục tuần, đã bình thản trước mọi gian khó cuộc sống, nhưng trước di ảnh mẹ, vẫn hụt hẫng bởi mất mát quá lớn lao. Mẹ đã đi cùng ông qua bao mùa xuân, cả mùa hè, mùa thu, mùa đông, và đến mùa xuân này, mẹ ra đi, một mình, mãi mãi, trong niềm thanh thản tuyệt đối. Và mãi mãi, với nhà thơ Trần Đăng Khoa, “ Mẹ là quốc gia, tháng ngày của con ” … / .
Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Thị Trường
