Dấu ấn Công hội bí mật

Xưởng tiện, phay, bào của arsenal de Saigon đầu thế kỷ XX Ảnh tư liệu
Xưởng tiện, phay, bào của arsenal de Saigon đầu thế kỷ XX – Ảnh tư liệu

>> Kỳ 1 : Xưởng thủy thành Gia Định

>> Kỳ 2: Từ xưởng thủy đến Ba Son

Bạn đang đọc: Dấu ấn Công hội bí mật

Nơi này đã được gắn bảng di tích lịch sử lịch sử dân tộc vương quốc, đặt tượng quản trị Tôn Đức Thắng, liên tục diễn ra những lễ đặt hoa, dâng hương, hoạt động giải trí truyền thống cuội nguồn …
Tại đây, cách nay 90 năm, ngày 4-8-1925, một sự kiện mang tính hình tượng của giai cấp công nhân đã diễn ra tại Ba Son, và thời gian đó cũng được chọn làm ngày truyền thống lịch sử Ba Son .
4-8-1925
Giáo sư Trần Văn Giàu viết trong Giai cấp công nhân Nước Ta :
“ Xí nghiệp tiên phong mà Pháp lập ở Nước Ta là sở Ba Son … Không bao lâu, sở Ba Son đã tập hợp gần nghìn thợ và “ cu-li ” .
Các việc làm kiến thiết xây dựng, đóng thuyền ở đây đã làm phát sinh một lớp công nhân ở Hồ Chí Minh ”. Từ “ thợ thuyền ” để chỉ công nhân đã sinh ra chính ở đây, lúc này .
Cùng với cuộc khai thác thuộc địa của chính sách thực dân, số lượng công nhân tăng nhanh trong những vùng nhượng địa, dưới chính sách thao tác khắc nghiệt và đồng lương rẻ mạt .
Đầu thế kỷ XX, công nhân trở thành một lực lượng xã hội phần đông, khởi đầu tiếp xúc với những tư tưởng cách mạng tân tiến trải qua những tài liệu, sách báo do những nhà yêu nước ở hải ngoại gửi về, và nhất là qua “ đồng thợ, đồng thuyền ” là những người Việt bị bắt đi lính, làm công cho Pháp trong Thế chiến thứ nhất nay được hồi hương. Một trong số đó là Tôn Đức Thắng .
Tôn Đức Thắng vào làm ở xưởng Ba Son, mau chóng được những người thợ gọi là anh Hai. Hơn một năm, anh chuyển đi nơi khác và uy tín của “ anh Hai ” trong giới công nhân cứ cộng thêm, nhân lên cùng với đời thợ .
Một tổ chức triển khai hội đồng theo hình thức Công hội Đỏ của công nhân Pháp được “ anh Hai ” xây dựng, hoạt động giải trí bí hiểm trong giới công nhân, tuyên truyền lòng yêu nước, ý thức chống thực dân, chống áp bức bóc lột …
Hội viên nhanh gọn được nhân rộng từ Trường Bá nghệ sang nhà đèn Chợ Quán, xưởng Ba Son, hãng xăng dầu Soloni, hãng FACI. ..
Cuối tháng 7-1925, chiến hạm Jules Michelet, đang trên đường từ châu Âu sang Trung Quốc để tham gia trấn áp những cuộc đấu tranh cách mạng của dân vùng tô giới, bị hỏng hóc phải kéo vào ụ tàu Ba Son sửa chữa .
Để tỏ tình đoàn kết công nhân quốc tế, “ anh Hai ” Tôn Đức Thắng giao trách nhiệm : “ Anh em thợ Ba Son tận dụng thời cơ làm ngưng trệ, lê dài thời hạn sửa chữa chiến hạm ” .
Ngoài Lê Văn Lưỡng, đốc công phân xưởng đồng ống, nhận trách nhiệm trực tiếp chỉ huy công nhân, hoạt động giải trí lần này của Công hội còn có sự tham gia lần đầu nhưng rất tích cực của Ngô Văn Năm, một họa đồ viên có uy tín lớn trong hàng ngũ viên chức Ba Son .
Cơ hội để có một nguyên do kinh tế tài chính cho cuộc bãi công chính trị đến vào ngày 3-8, ngày công nhân lĩnh lương đầu tháng. nhà nước Pháp trước đó đã có pháp luật bằng văn bản : ngày lĩnh lương, công nhân được nghỉ sớm 30 phút .
Viên giám đốc mới của Ba Son Courthial ra lệnh bỏ lệ này, nhu yếu công nhân phải làm bù 30 phút. Lĩnh lương xong, công nhân được những thành viên Công hội rỉ tai : “ Ngày mai tổng thể công xưởng nghỉ việc ” .
Lịch sử Ba Son ghi lại rất chi tiết cụ thể : “ Sáng sớm ngày 4-8-1925, khi tiếng còi tầm hú vang gọi thợ thao tác, trong xưởng phần nhiều vắng teo. Chủ, cai xếp và một số ít thợ ăn lương tháng ngơ ngác .
Ban chỉ huy đình công đưa yêu sách : bỏ lệ làm bù ngày lĩnh lương, tăng lương cho tổng thể công nhân lên 20 %, gọi trở lại những công nhân đã bị đuổi trong cuộc đình công trước đó ” .

Các ông chủ Pháp đương nhiên không có gì phải lo lắng. Đồng lương của thợ chẳng đủ ăn mấy ngày, tự chén cơm manh áo sẽ gọi họ về làm việc.

Thế nhưng lần này công nhân Ba Son không đơn độc. Công hội đã hoạt động công nhân những xưởng khác, nhân dân lao động TP HCM tương hỗ cho họ. Các xưởng ở Ba Son cứ im lìm tới ngày thứ 7, thứ 8, 9, 10 .
Giới chủ Hồ Chí Minh rối loạn : “ Bọn thợ lấy tiền ở đâu, ai giúp để chúng bãi công lê dài tới 9, 10 ngày ? ” .
Báo Impartial viết : “ Chúng ta biết rằng chiến hạm Michelet phải được sửa chữa nhanh lẹ để sang Trung Quốc giúp việc củng cố tô giới. Hiện nay cuộc bãi công ở Ba Son vẫn liên tục … ”. Toàn quyền Đông Dương quở trách cơ quan chính phủ Nam kỳ. nhà nước Nam kỳ quở phạt giám đốc Ba Son .
Ngày 13-8, giám đốc Ba Son thông tin : “ Bỏ lệ làm bù ngày lĩnh lương, thợ được tăng lương 10 %, những thợ bị đuổi được quay lại thao tác, những ngày đình công cũng được trả lương ” .
Thợ quay lại thao tác và liên tục những hành vi lãn công khác để giam chân chiến hạm Michelet tới tận cuối tháng 11 .
Cuộc đấu tranh đã thành công xuất sắc vang dội cả góc nhìn kinh tế tài chính lẫn chính trị, ghi dấu một bước chuyển mình của trào lưu công nhân non trẻ từ tự phát sang tự giác, có tổ chức triển khai, và hơn thế nữa, còn lần đầu thể hiện tình đoàn kết quốc tế .

Chiếc máy mà công nhân Tôn Đức Thắng đã từng sử dụng Ảnh: Tự Trung
Chiếc máy mà công nhân Tôn Đức Thắng đã từng sử dụng – Ảnh: Tự Trung

Di tích sống
Dành nhiều trang trong tác phẩm của mình viết về cuộc bãi công Ba Son theo “ lời thuật lại của hai lão đồng chí Tôn Đức Thắng và Lê Văn Lưỡng ”, giáo sư Trần Văn Giàu còn trích lời báo Impartial số ra ngày 6-8-1925 :
“ Cuộc bãi công xảy ra trong lúc mà bạn đồng nghiệp ở Pháp Le Quotidien báo tin rằng viên quản trị của Quốc tế cộng sản vừa mới công bố rằng : ngày này Trung Quốc đang nổi dậy, ngày mai sẽ tới phiên Đông Dương, Ấn Độ nổi dậy ” .
Quả vậy. Cuộc bãi công Ba Son đã mở đường cho tiến trình mới : trào lưu công nhân trở thành cốt lõi, động lực của trào lưu dân tộc bản địa .
Tháng 1-1926, nhân viên cấp dưới Sở Bưu điện TP HCM bãi công, đòi tăng thêm người thao tác. Chủ sở phải ký cam kết đồng ý yêu sách trước mặt nhân viên cấp dưới. Tháng 4-1926, công nhân nhà in Trung ương Ấn quán TP HCM bãi công đòi giao dịch thanh toán lương mà chủ trả chậm mấy tháng .
Tháng 5-1925, công nhân Ba Son lại sát cánh cùng học viên Trường thợ máy Hồ Chí Minh bãi công đòi trả lương tương ứng với sức lao động …
Năm 1929, Tôn Đức Thắng bị bắt, bị tra tấn, bị phán quyết 20 năm khổ sai và đày ra Côn Đảo, nhưng Công hội mà ông đã xây dựng thì vẫn ngày một vững mạnh trong công nhân .
Cùng với Công hội, Hội Ái hữu Ba Son sinh ra, sau đó là Hội Nước Ta cách mạng người trẻ tuổi, công nhân Ba Son chính thức bước vào con đường đấu tranh cách mạng với nhiều người đứng vị trí số 1 trào lưu .
Nhiều con đường ở Thành Phố Hồ Chí Minh thời điểm ngày hôm nay mang tên họ : Tôn Đức Thắng, Ngô Văn Năm, Trần Đình Xu, Lý Chính Thắng, Đoàn Văn Bơ, Nguyễn Đình Chính, Nguyễn Thị Nhỏ, Nguyễn Văn Nghi, Nguyễn Bảo, Nguyễn Văn Lượng .
Mang dấu ấn sâu đậm như vậy, xưởng cơ khí số 323 trên đường số 12 trong khuôn viên Tổng công ty Ba Son được công nhận là di tích lịch sử lịch sử dân tộc văn hóa truyền thống cấp vương quốc lưu niệm quản trị Tôn Đức Thắng năm 1993 .
Đây là một trong số rất ít những di tích lịch sử vẫn đang liên tục duy trì hoạt động giải trí như những ngày đầu xây dựng. Một di tích lịch sử sống .

Chiếc máy mà người thợ Tôn Đức Thắng đã từng thao tác, sử dụng những ngày đầu thế kỷ trước đang được lưu giữ trong nhà truyền thống Ba Son, còn những anh em công nhân đời sau của ông vẫn đang miệt mài và nỗ lực từng ngày trong gian xưởng xưa.

Không di tích lịch sử nào về giai cấp công nhân có độ dày thời hạn, nhân chứng và giàu sức sống như vậy .
__________

Kỳ tới: Di tích trong đất vàng