Khái niệm, Phạm trù, Biến số là gì? – https://laodongdongnai.vn

Khái niệm là gì ?

Những giải thích này đặt ra yêu cầu phải phát triển các khái niệm (concept) về các thuộc tính khái quát, đặc điểm liên quan tới đối tượng, sự kiện hoặc con người. Trong khi các đối tượng như một người, một công ty hoặc một chiếc xe hơi không phải là các khái niệm, thì các đặc điểm cụ thể hoặc hành vi của chúng, ví dụ như thái độ của một người đối với người nhập cư, năng lực của một công ty để tạo ra sự sáng tạo, trọng lượng của chiếc xe – có thể được xem như là những khái niệm.

Dù nhận thức rõ hay không, tất cả chúng ta đã sử dụng những khái niệm khác nhau trong đời sống hàng ngày. Một vài trong số những khái niệm đó đã tăng trưởng qua thời hạn, trải qua sự san sẻ ngôn từ. Đôi khi, tất cả chúng ta mượn những khái niệm từ những chuyên ngành hoặc ngôn từ khác để lý giải một hiện tượng kỳ lạ mà mình chăm sóc. Ví dụ, ý tưởng sáng tạo về lực mê hoặc được mượn từ vật lý học hoàn toàn có thể được sử dụng trong ngành kinh doanh thương mại để miêu tả tại sao người mua “ bị hút ” vào những điểm đến shopping thương mến của họ. Tương tự như vậy, khái niệm khoảng cách hoàn toàn có thể được sử dụng để lý giải mức độ chia cách xã hội của hai cá thể ở những vị thế khác nhau. Đôi khi, chính tất cả chúng ta phát minh sáng tạo ra những khái niệm mới để miêu tả một đặc thù riêng không liên quan gì đến nhau chưa được miêu tả trong những nghiên cứu trước đó. Ví dụ, “ stress công nghệ tiên tiến ” ( technostress ) là một khái niệm mới tương quan đến trạng thái tâm ý căng thẳng mệt mỏi ( stress ) của một người khi đương đầu với nhu yếu tiếp đón một công nghệ tiên tiến mới .
Các khái niệm hoàn toàn có thể có những mức độ trừu tượng khác nhau. Một vài khái niệm như khối lượng của một người là rõ ràng và khách quan ; trong khi những khái niệm khác như tính cách của một người lại hoàn toàn có thể trừu tượng và khó để tưởng tượng .

Phạm trù là gì ?

Phạm trù (construct) là khái niệm trừu tượng được lựa chọn (hoặc được xây dựng) một cách riêng biệt nhằm mục đích diễn đạt một hiện tượng nhất định. Phạm trù có thể là một khái niệm đơn giản như trọng lượng của một người hoặc là sự kết hợp của một hệ thống các khái niệm có liên quan, ví dụ kỹ năng giao tiếp của một người chứa đựng một vài khái niệm cơ sở như vốn  từ vựng, cú pháp và khả năng chính tả của một người.

Ví dụ về trọng lượng được gọi là phạm trù đơn (uni-dimensional construct), trong khi ví dụ về kỹ năng giao tiếp được gọi là phạm trù phức (multi-dimensional construct) chứa đựng hàng loạt khái niệm cơ bản khác. Sự khác biệt giữa phạm trù và khái niệm rõ ràng hơn trong các phạm trù đa chiều: khi sự trừu tượng ở mức độ cao hơn được gọi là một phạm trù và sự trừu tượng ở mức độ thấp hơn được gọi là khái niệm. Tuy nhiên, sự phân biệt này có thể không rõ ràng trong trường hợp của các phạm trù đơn.

Phạm trù sử dụng cho nghiên cứu khoa học phải được định nghĩa chính xác và rõ ràng, có như vậy người khác mới có thể hiểu đúng những gì nó bao hàm và những gì không được bao hàm. Ví dụ, phạm trù thu nhập, có vẻ như đơn giản nhưng có thể ám chỉ thu nhập hàng tháng hoặc hàng năm, thu nhập trước thuế hay sau thuế, thu nhập cá nhân hoặc gia đình. Như vậy, dưới góc độ nghiên cứu khoa học thì phạm trù này không chính xác và cũng không rõ ràng. Có hai loại định nghĩa có thể sử dụng để làm rõ phạm trù: định nghĩa theo từ điển (dictionary definition) và định nghĩa theo thao tác (operational definition). Định nghĩa theo từ điển quen thuộc hơn, trong đó phạm trù thường được định nghĩa thông qua hệ thống các từ đồng nghĩa. Ví dụ, thái độ có thể được định nghĩa như  một thiên hướng, một cảm giác hoặc một cảm xúc; và đến lượt cảm xúc lại có thể được định nghĩa như một thái độ. Những định nghĩa kiểu vòng tròn như vậy không thật sự hữu ích trong nghiên cứu khoa học nếu muốn chi tiết hóa ý nghĩa và nội dung của phạm trù đó. Nghiên cứu khoa học đòi hỏi định nghĩa theo thao tác – định nghĩa các phạm trù bằng cách đánh giá chúng qua thực tiễn. Ví dụ, định nghĩa theo thao tác về một phạm trù như nhiệt độ, thì phải cụ thể hóa liệu rằng chúng ta có đo được nhiệt độ bằng độ C, độ F hay độ K hay không. Một phạm trù như thu nhập nên được định nghĩa dưới góc độ liệu rằng chúng ta có quan tâm tới thu nhập hàng tháng hoặc hàng năm, trước thuế thu nhập sau thuế, thu nhập cá nhân hoặc gia đình. Có thể hình dung những phạm trù như học tập, nhân cách, trí thông minh – cũng rất khó để định nghĩa thao tác.

Biến số là gì ?

Một thuật ngữ thường kết hợp và đôi khi được hoán đổi với phạm trù được gọi là một biến số (variable). Xét về từ gốc, biến số là số lượng có thể thay đổi (ví dụ, từ thấp đến cao, từ tiêu cực sang tích cực, v.v…), ngược với hằng số không thay đổi (bất biến). Tuy nhiên, trong nghiên cứu khoa học, biến số là một đại lượng có thể đo được của một phạm trù trừu tượng. Trong các thực thể trừu tượng, các phạm trù không thể đo lường trực tiếp được. Do đó, chúng ta phải tìm kiếm các đơn vị đo lường thay thế được gọi là các biến số.

Ví dụ, trí mưu trí của một người thường được đo lường và thống kê bằng chỉ số IQ ( Intelligence Quotient ). Đó là một chỉ số được tạo ra khi nghiên cứu và phân tích và kiểm tra mẫu dùng cho con người. Trong trường hợp này trí mưu trí là một phạm trù và chỉ số IQ là một biến số để thống kê giám sát phạm trù trí mưu trí. Liệu rằng chỉ số IQ có phản ánh đúng sự mưu trí của một người như mọi người vẫn nghĩ và tin yêu ? Tuỳ thuộc vào mức độ đúng mực khi nhìn nhận trí mưu trí, chỉ số IQ hoàn toàn có thể là một công cụ tốt hoặc không tốt để nhìn nhận phạm trù trí mưu trí. Như trong Hình 2.1, nghiên cứu khoa học tăng trưởng trên 2 mặt phẳng : mặt phẳng kim chỉ nan và mặt phẳng thực tiễn. Các phạm trù được nhận thức trên mặt phẳng kim chỉ nan ( trừu tượng ), trong khi đó những biến số được thao tác và giám sát trên mặt phẳng thực tiễn ( quan sát ). Tư duy giống như một nhà nghiên cứu là nói tới năng lực tương tác qua lại của tư duy giữa hai mặt phẳng này .

Tùy thuộc vào mục tiêu sử dụng mà những biến hoàn toàn có thể được phân loại là những biến số độc lập, phụ thuộc vào, điều hòa, trung gian hoặc trấn áp. Các biến số được sử dụng để lý giải những biến số khác được gọi là biến độc lập ( independent variable ), những biến được lý giải bởi những biến số khác là biến phụ thuộc vào ( dependent variable ). Những biến được lý giải bởi những biến độc lập trong khi chúng cũng lý giải những biến nhờ vào được gọi là biến trung gian ( mediating variable ). Những biến có ảnh hưởng tác động đến mối quan hệ giữa những biến độc lập và biến nhờ vào được gọi là biến điều hòa ( moderating variable ). Ví dụ, nếu cho rằng trong sinh viên trí mưu trí cao hơn sẽ tạo ra tác dụng học tập tốt hơn, vậy thì trí mưu trí là biến độc lập và tác dụng học tập là biến nhờ vào. Có thể có những biến số khác không tương quan và không thích hợp để lý giải một biến phụ thuộc vào, nhưng hoàn toàn có thể có 1 số ít tác động ảnh hưởng đến biến phụ thuộc vào. Các biến này phải được trấn áp trong nghiên cứu khoa học và do đó được gọi là những biến trấn áp ( control variable ) .
Để hiểu được sự khác nhau giữa những loại biến, hãy xem xét ví dụ bộc lộ trong Hình 2.2. Nếu tất cả chúng ta tin rằng, trí mưu trí ảnh hưởng tác động đến thành tích học tập thì việc thống kê giám sát trí mưu trí ví dụ điển hình như chỉ số IQ là biến độc lập. Trong khi đó thước đo thành tích học tập như điểm tổng kết là biến nhờ vào. Nếu tất cả chúng ta tin rằng ảnh hưởng tác động của trí mưu trí so với thành tích học tập cũng nhờ vào vào những nỗ lực mà sinh viên góp vốn đầu tư vào quy trình học tập ( ví dụ giữa hai sinh viên mưu trí như nhau, sinh viên nào nỗ lực nhiều hơn hoàn toàn có thể đạt được thành tích học tập cao hơn ), vậy thì nỗ lực trở thành biến điều hòa. Một cách ngẫu nhiên, người ta cũng hoàn toàn có thể xem nỗ lực là một biến độc lập và mưu trí là một biến điều hòa .

Nếu thành tích học tập được xem như là bước trung gian để có thu nhập tiềm năng cao hơn, như vậy thu nhập tiềm năng trở thành biến phụ thuộc vào biến độc lập là thành tích học tập. Do đó, thành tích học tập trở thành các biến trung gian trong mối quan hệ giữa trí thông minh và thu nhập tiềm năng. Do đó, biến số được xem là độc lập, phụ thuộc, kiểm soát hay trung gian dựa vào mối quan hệ giữa chúng. Mạng lưới khái quát của các mối quan hệ giữa một tập hợp của các phạm trù có liên quan được gọi là mạng tương tác (nomological network – xem Hình 2.2). Tư duy của nhà nghiên cứu không chỉ đòi hỏi khả năng hình thành các phạm trù từ những quan sát thực tiễn, mà còn yêu cầu hình dung trong tư duy một mạng tương tác để xâu chuỗi và liên kết các phạm trù trừu tượng.

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Nghiên Cứu