Azerbaijan – Wikipedia tiếng Việt

Azerbaijan (phiên âm tiếng Việt: A-déc-bai-gian hoặc A-déc-bai-dan[9], tiếng Azerbaijan: Azərbaycan), tên gọi chính thức là Cộng hòa Azerbaijan, là quốc gia nằm tại khu vực Tây Á và thuộc vùng Kavkaz của lục địa Á-Âu, Azerbaijan giáp với biển Caspi ở phía đông, Liên bang Nga ở phía bắc, Gruzia ở phía tây bắc, Armenia ở phía tây và Iran ở phía Nam. Ngoài ra, trong cơ cấu lãnh thổ của Azerbaijan còn có Cộng hoà Tự trị Nakhchivan và khu vực tranh chấp Nagorno-Karabakh. Nakhchivan – giáp biên giới với Armenia ở phía bắc và phía đông, Iran ở phía nam và phía tây cùng Thổ Nhĩ Kỳ ở phía tây bắc – là một vùng lãnh thổ bị tách rời khỏi nước này còn vùng đất Nagorno-Karabakh ở phía tây nam thì mặc dù bị Armenia chiếm đóng vào năm 1991 nhưng họ đã giành lại được quyền kiểm soát sau hàng loạt những chiến thắng mang tính quyết định trong Chiến tranh Nagorno-Karabakh năm 2020.

Người Azerbaijan ( hay còn gọi đơn thuần là Azeris ) là nhóm sắc tộc chiếm đại đa số, khoảng chừng 85 % theo truyền thống lịch sử trung thành với chủ với dòng Hồi giáo Shi’a, số còn lại là Fan Hâm mộ dòng Hồi giáo Sunni, những nhóm tôn giáo còn lại gồm có Giáo hội Chính thống giáo Nga ( 1.3 % ), Tông đồ Armenia ( 1.3 % ) và những tôn giáo thiểu số khác ( 5 % ) .Azerbaijan là một nền dân chủ hoàn hảo với những quyền tự do không thiếu. Azerbaijan là một vương quốc thế tục, thành viên của Hội đồng châu Âu, Ngân hàng Phát triển châu Á, Khối thịnh vượng chung những Quốc gia Độc lập từ năm 1991, đối tác chiến lược trong Chính sách Láng giềng châu Âu của Liên minh châu Âu ( EU ) từ năm 2006, Đối tác vì Hoà bình và Đối tác Cá nhân Kế hoạch Hành động của NATO từ những năm 1994, 2004 [ 10 ] và là một liên minh có quan hệ ngoại giao cùng mối liên hệ chủng tộc đặc biệt quan trọng với Thổ Nhĩ Kỳ. Quốc gia này chiếm hữu nền kinh tế thị trường, những ngành kinh tế tài chính nòng cốt gồm có : công nghiệp sản xuất, chế biến – xuất khẩu dầu mỏ, hóa chất, dệt may, khai mỏ và đồng thời duy trì được chỉ số tăng trưởng con người ( HDI ) ở mức cao ( thống kê năm 2019 ) .

Từ nguyên và sử dụng[sửa|sửa mã nguồn]

Cái tên Azerbaijan được cho là bắt nguồn từ Atropates,[11] vị Satrap (tổng trấn) Media tại đế chế Achaemenid, người đã cai trị một vùng tại Iran Azarbaijan hiện đại được gọi là Atropatene.[12] Cái tên Atropate được cho là có nguồn gốc từ từ tiếng Ba Tư cũ có nghĩa “bảo vệ bởi lửa.”[13] Cái tên cũng được đề cập trong Frawardin Yasht Avesta: âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide dịch nghĩa là: Chúng ta thờ cúng Fravashi của Atare-pata linh thiêng.[14]

Những người dân định cư sớm nhất được biết tại Azerbaijan ngày này là người Albania Kavkaz, một tộc người nói ngôn từ Kavkaz có lẽ rằng đã tới vùng này trước những sắc tộc sau cuối sẽ chinh phục vùng Kavkaz. Theo lịch sử vẻ vang Azerbaijan từng là nơi sinh sống của nhiều bộ tộc, gồm Ba Tư, Armenia, Hy Lạp, La Mã, Ả Rập, Turk, Mông Cổ và Nga .Ngôn ngữ Turkic Open ở vùng Azerbaijan như tác dụng của cuộc di cư vĩ đại của người Turk tới Tiểu Á ở thế kỷ XI. [ 15 ]Vương quốc tiên phong Open trên chủ quyền lãnh thổ ngày này là Cộng hoà Azerbaijan là Mannae ở thế kỷ thứ IX trước Công Nguyên, sống sót đến tận năm 616 trước Công Nguyên khi nó trở thành một phần của Đế chế Median, sau này sẽ trở thành một phần của Đế chế Ba Tư năm 549 trước Công Nguyên. Lãnh thổ phó vương Albania Kavkaz được xây dựng ở thế kỷ thứ IV trước Công Nguyên và gồm xê dịch những chủ quyền lãnh thổ ngày này là vương quốc Azerbaijan cùng những phần phía nam Dagestan .Đạo Hồi nhanh gọn tăng trưởng trong vùng Azerbaijan sau những cuộc chinh phục của người Ả Rập trong thế kỷ thứ bảy và thứ tám. Sau khi quyền lực tối cao của Khalifate Ả Rập suy tàn, nhiều vương quốc bán độc lập được xây dựng, vương quốc Shirvanshah là một trong số đó. Ở thế kỷ XI, lực lượng chinh phục Seljuk Turks trở thành lực lượng hùng mạnh tại Kavkaz và dẫn tới việc xây dựng một Azerbaijanis trong thời điểm tạm thời theo ngôn từ. Ở thế kỷ XIII và XIV, quốc gia này phải chịu những cuộc xâm lược Mông Cổ – Tatar .Sau triều đại Safavid, Azerbaijan trải qua một quá trình phân loại phong kiến ngắn ở giữa thế kỷ XVIII tới đầu thế kỷ XIX, và gồm những vương quốc độc lập dưới quyền những khan. Sau hai đại chiến giữa Đế chế Iran Qajar, cũng như Ganja, Guba, Baku và những vương quốc Khan độc lập khác cùng Đế chế Nga, vùng Kavkaz bị người Nga chiếm đóng theo Hiệp ước Gulistan năm 1813, và Hiệp ước Turkmenchay năm 1828, và nhiều hiệp ước khác trước đó giữa những Sa hoàng Nga và những Khan trong thập kỷ tiên phong của thế kỷ XIX. Năm 1873, dầu mỏ được tìm thấy tại thành phố Baku, Hà Nội Thủ Đô tương lai của Azerbaijan. Tới đầu thế kỷ XX phần đông một nửa lượng dầu phân phối trên quốc tế bắt nguồn từ Azerbaijan. [ 16 ]Sau sự sụp đổ của Đế chế Nga trong Chiến tranh quốc tế thứ nhất, Azerbaijan cùng Armenia và Georgia trở thành một phần của Cộng hòa Dân chủ Liên bang Zakavkaz có thời hạn sống sót ngắn ngủi. Khi nước Cộng hòa giải tán tháng 5 năm 1918, Azerbaijan công bố độc lập với cái tên Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan. Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan là chế độc Cộng hòa Hồi giáo nghị viện tiên phong trên quốc tế và chỉ sống sót trong 2 năm, từ 1918 tới 1920, khi những lực lượng Hồng Quân Xô viết xâm lăng Azerbaijan. Tháng 3 năm 1922, Azerbaijan, cùng Armenia và Gruzia, trở thành một phần của Transcaucasian SFSR bên trong Liên bang Xô viết mới được xây dựng. Năm 1936, TSFSR bị giải tán và Azerbaijan trở thành một nước Cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết với cái tên Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan .Trong Chiến tranh quốc tế thứ hai, Phát xít Đức xâm lược Liên bang Xô viết. Mục tiêu đa phần trong Chiến dịch Edelweiss của Adolf Hitler là chiếm thủ đô hà nội Baku giàu dầu mỏ của Azerbaijan. Vì nỗ lực cuộc chiến tranh, những người thợ dầu khí Xô viết bị buộc thao tác không nghỉ còn những công dân khác đi đào hầm hào cùng những vật cản chống tăng nhằm mục đích ngăn cản rủi ro tiềm ẩn một cuộc tiến công của quân địch. Tuy nhiên, chiến dịch Edelweiss đã không thành công xuất sắc. Quân đội Đức khởi đầu bị kìm chân tại những dãy núi vùng Kavkaz, sau đó bị vượt mặt trọn vẹn trong Trận Stalingrad .Năm 1990, người Azerbaijan tập hợp lực lượng phản đối quyền quản trị Xô viết và thôi thúc giành độc lập. Những cuộc biểu tình đã bị người Xô viết can thiệp đàn áp dã man trong cái mà hiện họ gọi là Tháng 1 Đen. Năm 1991, Azerbaijan tái lập quyền độc lập sau sự sụp đổ của Liên bang Xô viết. Những năm đầu độc lập bị bao trùm bóng đen bởi một cuộc cuộc chiến tranh với Armenia và những người Armenia ly khai về vùng Nagorno-Karabakh. Dù đã có một thỏa thuận hợp tác ngừng bắn từ năm 1994, Azerbaijan vẫn chưa xử lý được cuộc xung đột này với Armenia. Từ khi đại chiến chấm hết, Azerbaijan đã mất quyền trấn áp 14 % chủ quyền lãnh thổ gồm cả Nagorno-Karabakh. [ 17 ] Vì cuộc xung đột này, cả hai nước đều phải cạnh tranh đối đầu với những yếu tố người tị nạn và thực trạng vận động và di chuyển chỗ ở trong nước cũng như những khó khăn vất vả kinh tế tài chính .

Cựu lãnh đạo Xô viết người Azerbaijan Heydar Aliyev đã tìm cách khai thác nguồn tài nguyên dầu mỏ phong phú tại Baku. Dù Aliyev đã cố gắng giảm tối đa số lượng người thất nghiệp trong nước, nguồn thu từ dầu mỏ vẫn chủ yếu rơi vào tay tầng lớp trên.[cần dẫn nguồn] Aliyev dần tỏ ra độc tài và đã rạo ra sự sùng bái cá nhân chính ông. Những đối thủ chính trị bị giam giữ và tự do ngôn luận bị hạn chế. Tình hình chính trị Azerbaijan vẫn trong tình trạng căng thẳng, ngay cả sau khi Aliyev, khi gần chết, đã lựa chọn con trai là Ilham trở thành ứng cử viên tổng thống duy nhất của Đảng ông. Các lực lượng đối lập bất mãn với kiểu kế tục triều đình này và đang kêu gọi thành lập một chính phủ dân chủ hơn.

Các hình tượng Nhà nước của Cộng hòa Azerbaijan, theo Điều 23 của Hiến pháp, gồm : cờ, quốc huy và quốc ca .Azerbaijan là một nền Cộng hòa tổng thống. Lãnh đạo nhà nước và chỉ huy chính phủ nước nhà tách rời khỏi cơ cấu tổ chức lập pháp của quốc gia. Người dân bầu tổng thống với nhiệm kỳ năm năm. Tổng thống chỉ định tổng thể quan chức nội những. Một Quốc hội với năm mươi thành viên chịu nghĩa vụ và trách nhiệm làm luật. Azerbaijan vận dụng quyền đại trà phổ thông đầu phiếu cho mọi công dân từ 18 tuổi trở lên .Sau cuộc bầu cử tổng thống ngày 15 tháng 10 năm 2003, một thông tin chính thức của Ủy ban Bầu cử Trung ương ( CEC ) cho thấy İsa Qambar — chỉ huy khối trái chiều lớn nhất, Bizim Azərbaycan ( ” Azerbaijan của tất cả chúng ta ” ) — được 14 % số phiếu bầu đứng thứ hai. Thứ ba với 3.6 % là Lala Shevket, chỉ huy Phong trào Thống nhất Quốc gia, người phụ nữ tiên phong ra ứng cử trong một cuộc bầu cử tổng thống tại Azerbaijan. Tuy nhiên, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu ( OSCE ), Hội đồng châu Âu, Human Rights Watch và những tổ chức triển khai quốc tế khác, cũng như những tổ chức triển khai chính trị độc lập trong nước và những Tổ chức Phi Chính phủ đã lên tiếng lo lắng về sự gian lận quan sát thấy trong cuộc bầu cử và quy trình kiểm phiếu nhiều thiếu sót .Nhiều tổ chức triển khai độc lập trong nước và quốc tế từng quan sát và giám sát trực tiếp hay gián tiếp cuộc bầu cử đã công bố Isa Gambar là người thắng lợi trong cuộc bầu cử ngày 15 tháng 10. Một quan điểm khác được nhiều tổ chức triển khai quốc tế ưng ý cho rằng trong thực tiễn một cuộc bầu cử vòng hai đáng lẽ đã phải diễn ra giữa hai ứng viên trái chiều chính là Isa Gambar và Lala Shevket .

Trích dẫn
… chính phủ đã can thiệp sâu vào quá trình tranh cử tạo thuận lợi cho Thủ tướng Ilham Aliev, con trai của Tổng thống đương nhiệm Heidar Aliev. Chính phủ đã sắp xếp Hội đồng Bầu cử Trung ương và các Hội đồng bầu cử địa phương bằng người ủng hộ mình, và ngăn cấp các tổ chức phi chính phủ giám sát cuộc bầu cử. Khi cuộc bầu cử tới gần, các quan chức chính phủ đã công khai đứng về phía Ilham Aliev, liên tục ngăn cản các cuộc tuần hành của phe đối lập và cố gắng ngăn cản sự tham gia của công chúng vào các sự kiện do phe đối lập tổ chức. Trong một số trường hợp, các quan chức địa phương đã đóng cửa tất cả đường sá dẫn tới thị trấn trong những cuộc tuần hành của phe đối lập, hay kéo dài thời gian làm việc và học tập, thậm chí tuyên bố bắt đi làm việc vào Chủ nhật để ngăn cản người dân tham gia vào các cuộc tuần hành.|Human Rights Watch[18][19]

Azerbaijan đã tổ chức triển khai bầu cử QH ngày Chủ nhật mùng 6 tháng 11 năm 2005 .Azerbaijan đã được bầu trở thành một trong những thành viên mới nhất của Hội đồng Nhân quyền ( HRC ) mới được xây dựng bởi Đại hội đồng ngày 9 tháng 5 năm 2006. Nhiệm kỳ sẽ khởi đầu từ ngày 19 tháng 6 năm 2006. [ 20 ]
Các lực lượng vũ trang vương quốc được trang bị tân tiến của Azerbaijan được hình thành theo nghị định của Tổng thống vào tháng 10 năm 1991. Các Lực lượng Vũ trang Azerbaijan gồm bốn nhánh quân sự chiến lược : lục quân, không quân, thủy quân, lực lượng phòng không và bốn tiểu nhánh vệ binh vương quốc, vệ binh nội vụ, biên phòng và bảo vệ bờ biển .

Khu vực hành chính[sửa|sửa mã nguồn]

Azerbaijan được chia thành 59 quận rayons (rayonlar, số ít rayon), 11 thành phố (şəhərlər, số ít şəhər), và 1 Cộng hòa tự trị (muxtar respublika), Nakhchivan. Chính Nakhchivan cũng được chia thành bảy rayons và một thành phố. Thành phố Baku là thủ đô Azerbaijan.

Ảnh vệ tinh Azerbaijan của NASA .
Thiên nhiên AzerbaijanAzerbaijan có chín trong mười một vùng khí hậu. Đây là vương quốc khô cằn, khô và khí hậu cận nhiệt đới với mùa hè nóng và mùa đông ôn hoà. Nhiệt độ đổi khác theo mùa và theo vùng. Ở vùng đất thấp phía tây nam, nhiệt độ trung bình là 6 °C ( 43 °F ) vào mùa đông và 26 °C ( 79 °F ) vào mùa hè — dù nhiệt độ tối đa thường thì ban ngày hoàn toàn có thể tới 32 °C ( 90 °F ). Ở những rặng núi phía bác và phía tây nhiệt độ trung bình 12 °C ( 54 °F ) vào mùa hè và − 9 °C ( 16 °F ) vào mùa đông .Lượng mưa hàng năm trên hầu hết quốc gia đổi khác trong khoảng chừng từ 200 mm ( 8 in ) tới 400 mm ( 16 in ) và nói chung ở mức thấp nhất phía đông bắc. Tuy nhiên, ở vùng viễn đông nam khí hậu ẩm hơn và lượng mưa hàng năm hoàn toàn có thể cao tới 1.300 mm ( 51 in ). Trên hầu hết quốc gia, những quá trình ẩm nhất là vào mùa xuân và mùa thu, mùa hè khô nhất .
Kinh tế Azerbaijan hầu hết dựa vào công nghiệp. Các ngành công nghiệp gồm chế tạo máy, dầu mỏ và những ngành khai mỏ khác, lọc dầu, những mẫu sản phẩm dệt may và chế biến hóa chất. Nông nghiệp chiếm một phần ba nền kinh tế tài chính Azerbaijan. Đa số những nông trang nhà nước đã được tưới tiêu. Tại những vùng đất thấp, nông dân hầu hết canh tác những loại cây bông, cây ăn quả, lúa gạo, chè, thuốc lá, và nhiều loại rau. Tằm được nuôi để sản xuất tơ tự nhiên cho ngành may mặc. Những người chăn thả gia súc Azerbaijan nuôi gia súc, cừu và dê gần những rặng núi. Hải sản, gồm trứng cá muối và cá khai thác từ Biển Caspia. Azerbaijan có nền kinh tế tài chính rất năng động, đa phần nhờ dầu khí, và tổng sản phẩm quốc nội ( GDP ) nước này tăng vọt 34.5 % để đạt tới 20.6 tỷ dollar năm 2006, biến nước này thành nền kinh tế tài chính tăng trưởng nhanh nhất quốc tế trong hai năm liên tục. GDP trên đầu người tăng 33 % đạt $ 5,739. [ 21 ] Tăng trưởng GDP năm 2007 được Dự kiến trong khoảng chừng 18 % tới 22 %. [ 22 ] [ 23 ]Tính đến năm năm nay, GDP của Azerbaijan đạt 35.686 USD, đứng thứ 96 quốc tế và đứng thứ 32 châu Âu .

Azerbaijan có dân số 9.2 triệu người, 91.6 % trong số đó là người Azerbaijan ( cũng được gọi là Azeris ; số lượng cuộc tìm hiểu dân số năm 2009 ). Sắc tộc đứng thứ hai là người Nga, hiện họ chiếm khoảng chừng 1.8 % dân số, đa phần người Nga đã di cư khỏi nước này từ khi độc lập. Nhiều người Dagestan sống quanh biên giới với Dagestan. Các sắc tộc chính là Lezgis, Avar và Tsakhur. Các nhóm nhỏ hơn gồm Budukh, Udi, Kryts và Khinalug hay Ketsh quanh làng Xinalıq .

Tại Azerbaijan cũng có nhiều nhóm sắc tộc nhỏ hơn khác như Georgians, Kurds, Talysh, Tatars và Ukraina. Một số người cho rằng số lượng người Talysh lớn hơn con số chính thức, bởi nhiều người trong số họ bị coi là người Azerbaijan.[cần dẫn nguồn] Người Do Thái miền núi (Mountain Jews) sống quanh thị trấn Quba ở miền bắc, cũng có mặt tại Dagestan. Nhiều người Do Thái đã di cư về Israel trong những năm gần đây, dù khuynh hướng này đã giảm bớt và thậm chí đảo ngược. Số lượng người Armenia khá lớn ở nước này đã di cư về Armenia và các nước khác với sự bùng nổ của cuộc xung đột Armenian-Azeri về vùng Nagorno-Karabakh. Trong giai đoạn này, Azerbaijan cũng tiếp nhận số lượng lớn người Azerbaijan bỏ chạy khỏi Armenia và Nagorno-Karabakh cũng như các tỉnh bị chiếm đóng Armenia. Rõ ràng tất cả người Armenia tại Azerbaijan hiện sống trong vùng ly khai Nagorno-Karabakh.

93.4 % người Azerbaijan là Fan Hâm mộ Hồi giáo và đa phần họ thuộc dòng Twelver Shia. Số người này chiếm hơn 85 % [ 25 ] Fan Hâm mộ Hồi giáo. Các tôn giáo hay đức tin khác được nhiều người theo là Hồi giáo Sunni, Nhà thờ Tông đồ Armenia ( tại Nagorno-Karabakh ), Nhà thờ Chính thống Nga, và nhiều nhánh Thiên chúa giáo cũng như Hồi giáo khác. Người Do Thái miền núi tại Quba, cũng như hàng ngàn người Do Thái Ashkenazim tại Baku, theo Do Thái giáo. Theo truyền thống lịch sử, những làng quanh Baku và vùng Lenkoran được coi là cứ địa của dòng Shi ‘ ism, và tại một số ít vùng phía bắc nơi sinh sống của người Dagestan Sunni, phái Salafi được nhiều người theo. Phong tục dân gian Hồi giáo rất phổ cập, nhưng chưa có một trào lưu Sufi được tổ chức triển khai .
Các nhạc công Azeri truyền thống lịch sửNgôn ngữ chính thức của Azerbaijan là tiếng Azerbaijan, một thành viên trong phân nhánh Oghuz của ngữ hệ Turk, và được khoảng chừng 95 % dân số sử dụng, cũng như khoảng chừng một phần tư dân số Iran. Những ngôn từ có quan hệ gần nhất với tiếng Azerbaijan là tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, Turkmen, và Gagauz. Vì chủ trương ngôn từ của Liên bang Xô viết, tiếng Nga cũng được sử dụng nhiều như một ngôn từ thứ hai so với dân cư thành thị. Azerbaijan đã nộp hồ sơ xin đăng cai Thế vận hội Mùa hè năm nay, với Baku sẽ là thành phố tổ chức triển khai, nhưng sau cuối thất bại trước Rio de Janeiro của Brasil .

• Forrest, Brett (28 tháng 11 năm 2005). “Over a Barrel in Baku”. Fortune, pp. 54–60.

Liên kết ngoài[sửa|sửa mã nguồn]

Lỗi chú thích: Đã tìm thấy thẻ với tên nhóm “lower-alpha”, nhưng không tìm thấy thẻ tương ứng tương ứng, hoặc thẻ đóng

Source: https://laodongdongnai.vn
Category: Hỏi Đáp