Chủ đề dư luận
Thời Sự
Lăng kính
Có những nhà báo nghe tên không thấy mặt
20-6-2018
Thực tiễn báo chí Việt Nam lâu nay đã hình thành nên một chuyên mục thường sử dụng các thủ pháp văn chương để tiếp cận các vấn đề dư luận quan tâm, tạm gọi là “Tiểu phẩm thời sự”. “Chuyện thường ngày” của Tuổi Trẻ, “Cà phê sáng” của Pháp luật TP.HCM, “Chuyện rù rì” của Báo Ðồng Nai, “Lăng kính” của Lao động Ðồng Nai…  là những ví dụ. Gắn liền với các chuyên mục ấy là những bút danh như Bút Bi, Người Sành Ðiệu, Ong Mật, Hai Tép… Ðây là những nhà báo nghe tên mà không thấy mặt. Vì sao vậy?
Trước hết xin nói ngay, đây là bút danh tập thể. Chuyên mục này thường do nhiều người viết và cùng ký một bút danh chung.

Vũ khí phản biện

Trong vụ việc con tê giác một sừng bị bắn chết ở Vườn quốc gia Cát Tiên, Bút Bi hư cấu câu chuyện dưới hình thức tường thuật một buổi truyền hình “Ai là triệu phú?”, trong đó có câu hỏi: Nhiều năm qua, các nhà khoa học không phát hiện dấu hiệu tăng số lượng cá thể tê giác ở Cát Tiên cũng như không phát hiện dấu vết của cá thể tê giác con. Hãy cho biết lý do vì sao: A/ Tất cả đều là đực; B/ Tất cả đều là cái; C/ Chỉ còn một cá thể; D/ Chẳng còn cá thể nào. Anh thí sinh được kể trong câu chuyện dành quyền trợ giúp bằng cách gọi điện cho người bạn làm… kiểm lâm. Và anh bạn ấy nói rằng 4 phương án đài đưa ra đều không đúng. Lâu nay đất sống và tính mạng tê giác bị đe dọa vì khai thác gỗ và săn bắn trái phép. Con người truy đuổi dữ quá tê giác làm gì có thời gian để yêu đương mà sinh sản.

Câu chuyện kết thúc bất ngờ tạo ra tiếng cười châm biếm rất cay. Tương tự như thế, tiểu phẩm “Vì đâu con khóc?” kể chuyện một ông bố khi thấy cô con gái suốt ngày ngồi bên máy tính bỗng nhiên rấm rứt khóc, bèn tìm hiểu. Các lý do ông đưa ra đều không đúng như “khóc vì thương hàng trăm ngàn đồng bào mình đang bị lũ lụt”, “khóc vì mấy bữa nay nắng nóng, hạn hán đe dọa sản xuất của bà con ở đồng bằng sông Cửu Long”. Lý do được chính cô gái giải thích sau khi trả lời rất ngớ ngẩn những câu hỏi của bố mẹ là: “khóc vì sức khoẻ của anh Leeteuk!”. Ông bố bèn hỏi: “Leeteuk là danh nhân văn hóa, thần đồng toán học hay phi hành gia vũ trụ?” và nhận được câu trả lời: “Mệt với ba mẹ quá! Ðó là trưởng nhóm nhạc Hàn Quốc Super Junior, ảnh biểu diễn hết mình nên kiệt sức phải nhập viện, làm tụi con lo gần chết!”.

t5m_200618_1.jpg
(Ảnh minh họa)

Rõ ràng đó là những câu chuyện không có thật. Nhà báo dùng thủ pháp hư cấu, cường điệu, phóng đại để tạo sự bất ngờ. Nhưng khác với văn chương, “tiểu phẩm thời sự” phải bám sát dòng chảy thời sự, bám sát những vấn đề đang được dư luận quan tâm để phản ánh, biểu đạt. Trong chừng mực nào đó, nội dung phản biện, phê phán của thể loại này mang tính chính luận sâu sắc. Và hiệu quả của nó mang lại rất đặc biệt nhờ hình thức châm biếm, đả kích, khai thác kết cấu truyện cười. Bạn đọc có thể “kể” lại và bình luận theo trong lúc trà dư tửu hậu.

Lao động nghệ thuật

Không phải nhà báo nào cũng có thể viết tốt thể loại này. Bởi nó đòi hỏi một phẩm chất sáng tạo đặc biệt và sáng tạo trong điều kiện chịu áp lực về thời gian, đáp ứng ngay tình hình thời sự.

Trong tiểu phẩm “Ðất vàng đẻ ra gì?” mới đây, Bút Bi vừa dựa trên dữ liệu thời sự vừa chơi chữ: Ðó là chuyện khi thanh tra việc giao đất các khu đất vàng ở Trung tâm, thấy lòi ra nhiều sai phạm, tiểu phẩm ví các khu đất vàng cũng giống như gà đẻ trứng vàng nhưng lâu nay toàn bán qua bán lại để kiếm lợi, đất vàng bỏ hoang. Và cái kết khá bất ngờ: “đất vàng đẻ ra… củi!” (nhiều người làm bậy với đất vàng nên thanh tra ra toàn tiêu cực, khối ông phải vào lò).

Khi một lãnh đạo Công an Hà Nội đề xuất về việc giao chỉ tiêu phạt vi phạm luật giao thông, Bút Bi có bài “gợi ý” cho FIFA cách kiếm tiền hỗ trợ cho tổ chức World Cup: nâng tiền phạt thẻ vàng, thẻ đỏ lên thật cao vì các cầu thủ toàn là triệu phú và giao chỉ tiêu phạt cho trọng tài. Chuyện thường ngày ấy kết rằng, ý tưởng đó hay nhưng… vi phạm bản quyền về phát minh nên không được đâu!

Mô-típ phóng đại này được sử dụng trong nhiều tiểu phẩm như sản xuất máy rà kim loại bán ở các cổng trường để ngăn học sinh mang mã tấu vào chốn học đường, mở trung tâm nâng ngực sau khi có dự kiến chủ trương ngực lép không được đi xe gắn máy…

Thủ pháp nhân hóa cũng được khai thác khá nhiều, hình thức như phỏng vấn một chai rượu, phỏng vấn một con trâu, tâm sự của con voi rừng bị chết. Khai thác các nhân vật văn học, lịch sử như Sherlock Holmes, Tào Tháo, Mạnh Tử… vào câu chuyện đương đại, thậm chí cả những nhân vật đương đại như Bin Laden, HLV Mourinho, đạo diễn Cameron…

Nhiều thủ pháp khác như giễu nhại, giả giọng cũng được sử dụng. Ví dụ, dùng hình thức các lá thư, lá đơn hoặc nhại lời bài hát, bài thơ nổi tiếng… Hoặc phổ biến là các hình thức ẩn dụ, so sánh ngầm, ví dụ, gần đây, Bút Bi sử dụng hình ảnh “ông hàng xóm quá quắt quậy phá cái ao nhà” để diễn tả câu chuyện va chạm trên biển Ðông.

Nói chung, các thủ pháp xử lý kết cấu tiểu phẩm thời sự rất phong phú. Tìm hiểu kỹ về bút pháp của thể loại này là công việc của các nhà nghiên cứu, nhưng trong chừng mực nào đó, qua việc quan sát các tác phẩm báo chí có sự giao thoa văn chương này mỗi ngày trên báo in, chúng ta cũng thấy được năng lực sáng tạo của các nhà báo “văn kỳ thanh, bất kiến kỳ hình” ấy.

Ðiều đáng nói hơn, họ là những người phải nhanh nhạy với thời sự, phải hòa mình vào tâm tư của người dân và phải có dũng khí để viết. Bởi thực tiễn báo chí cho thấy, có nhiều vấn đề thời sự, các thể loại thông tấn không diễn đạt được vì lý do tế nhị, nhạy cảm hay vì chưa đầy đủ chứng cớ, số liệu để công bố tường minh thì thể loại tiểu phẩm này có thể thay thế. Mặt khác, có những chuyện phê bình bằng con đường vòng lại thấm hơn, hiệu quả hơn. Tiểu phẩm thời sự vì thế vẫn còn “đất dụng võ” trong nền báo chí đương đại.

Phan Văn Tú
BÌNH LUẬN
Ý kiến của bạn
Tin bài khác cùng chuyên mục
  • 26/08/2018 9:46:21 CH
    Tháng 7 hằng năm thường được gọi là mùa Vu lan. Cứ đến mùa Vu Lan người người lại nghĩ nhiều hơn về chữ hiếu và bày tỏ lòng tri ân đặc biệt dành cho ơn sâu nghĩa nặng của...
  • 21/08/2018 10:05:06 CH
    Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng vừa tổ chức phiên họp thứ 14 dưới sự chủ trì của Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng để kiểm điểm, đánh giá kết quả sau 5 năm h...
Bạn có thường xuyên đọc báo Lao động Đồng Nai không?
  • Náo nức Xuân về
  • Chúc mừng Năm mới Đinh Dậu. Chúc Báo Lao Động Đồng Nai đạt nhiều thành công mới.
    Trần Hoàng Thanh (24/01/2017 5:28:48 CH)
  • Vui Xuân cùng công nhân lao động
  • Rất vui khi người công nhân lao động được quan tâm về vật chất lẫn tinh thần khi xuân về, Tết đến.
    Nguyễn Trọng Đài (24/01/2017 5:24:14 CH)
  • Lưu giữ nghề thổ cẩm Châu Mạ
  • Nghề dệt thổ cẩm truyền thống cần duy trì và phát triển, nhưng điều này cũng thật khó đấy!
    Nguyễn Hoàng Lộc (24/01/2017 5:13:34 CH)
  • Náo nức Xuân về
  • Năm mới chúc mọi điều tốt lành đến với mọi nhà. Chúc Báo Lao động Đồng Nai ngày càng khởi sắc với nhiều tin, bài có giá trị.
    Nguyễn Minh Trúc (24/01/2017 5:07:05 CH)
Thông tin doanh nghiệp